SAMENVATTING ARBEIDSSOCIOLOGIE 2021-2022
HOOFDSTUK 1: DE KIJK VAN DE SOCIOLOGIE ................................................................................. 6
HOOFDSTUK 2: DE SOCIOLOGISCHE KIJK OP ARBEID ...................................................................... 6
2.1 WAT IS WERK? ............................................................................................................................... 6
2.2 DE WAARDE VAN WERK/ARBEID ................................................................................................... 7
2.3 SOORTEN WERK/ARBEID ............................................................................................................... 7
2.3.1 BREDERE WAARDE VAN WERK ............................................................................................... 8
2.3.2 WERKEN OM TE LEVEN OF OMGEKEERD? ............................................................................. 9
2.4 WERK ALS BETAALDE ARBEID ........................................................................................................ 9
2.4.1 SOORTEN ARBEID ................................................................................................................. 10
2.4.2 SOORTEN ARBEIDSTAKEN..................................................................................................... 11
HOOFDSTUK 3: HET ARBEIDSBESTEL: CONCEPTUELE AFBAKENING ............................................... 12
3.1 INLEIDING .................................................................................................................................... 12
3.2 DE CONCEPTUELE RUIMTE VAN HET ARBEIDSBESTEL................................................................. 12
3.3 DE AGGREGATIENIVEAUS VAN HET ARBEIDSBESTEL .................................................................. 13
3.3.1 Macroniveau......................................................................................................................... 13
3.3.2 Mesoniveau .......................................................................................................................... 14
3.3.3 Microniveau.......................................................................................................................... 14
3.4 DE ARENA’S VAN HET ARBEIDSBESTEL ........................................................................................ 14
3.4.1 ARBEIDSORGANISATIE .......................................................................................................... 14
3.4.2 ARBEIDSMARKT .................................................................................................................... 15
3.4.3 ARBEIDSVERHOUDINGEN ..................................................................................................... 15
3.5 HET MICRONIVEAU VAN DE ARBEIDSPLAATS: DE VIER A’S ......................................................... 16
3.5.1 ARBEIDSKWALITEIT............................................................................................................... 17
3.5.2 WERKBAAR WERK EN PRECAIR WERK .................................................................................. 17
3.5.3 ARBEIDSONGESCHIKTHEID ................................................................................................... 18
3.5.4 SAMENGEVAT ....................................................................................................................... 18
HOOFDSTUK 4: KAPITALISME EN DE OPKOMST VAN DE INDUSTRIËLE ARBEIDSORGANISATIE ....... 19
4.1 INLEIDING .................................................................................................................................... 19
4.2 INNIGE RELATIE TUSSEN MODERNISERING, KAPITALISME EN INDUSTRIALISERING .................. 19
4.3 WERKEN IN PRE-INDUSTRIËLE SAMENLEVINGEN ....................................................................... 20
4.3.1 Fase 1: Jagers-verzamelaars ................................................................................................. 20
4.3.2 FASE 2: HORTICULTURELE SAMENLEVINGEN ....................................................................... 20
4.3.3 FASE 3: (FEODALE) AGRARISCHE SAMENLEVINGEN ............................................................. 21
4.3.4 FASE 4: INDUSTRIËLE SAMENLEVINGEN............................................................................... 21
1
, 4.4 DE TRANSITIE NAAR EEN INDUSTRIEEL-KAPITALISTISCE ARBEIDSORGANISATIE ........................ 21
4.4.1 INDUSTRIEEL KAPITALISME: ‘WHAT’S IN A NAME?’ ............................................................. 22
4.4.2 ARBEID BINNEN EEN GESPECIALISEERD INTERACTIEKADER ................................................ 22
4.4.3 ARBEIDSVERHUDINGEN INGEBED IN HET ‘VRIJEMARKTDENKEN’ ....................................... 23
4.4.4 HET PRODUCTIESYSTEEM: BUREAUCRATISERING EN MECHANISERING ............................. 23
4.4.5 DE OMGANG MET DE TIJD.................................................................................................... 25
4.4.6 OPLEIDING EN REKRUTERING ............................................................................................... 26
4.4.7 DE BETEKENIS VAN ARBEID .................................................................................................. 26
4.4.8 ARBEID: VOOR-EN NA-VERGELIJKING................................................................................... 27
4.5 DE DRIJFVEREN ACHTER DE OPKOMST VAN DE INDUSTRIEEL-KAPITALISTISCHE SAMENLEVING
........................................................................................................................................................... 27
HOOFDSTUK 5: DE GRONDVESTEN VAN HET ARBEIDSBESTEL ....................................................... 29
5.1 INLEIDING .................................................................................................................................... 29
5.2 HET KAPITALISME ALS ECONOMISCH SYSTEEM: FASEN IN HET INDUSTRIALISERINGSPROCES .. 29
5.2.1 FASE 1: HANDELSKAPITALISME (1300-1750)........................................................................ 30
5.2.2 FASE 2: INDUSTRIEEL KAPITALISME (1750-1900) ................................................................. 30
5.2.3 FASE 3: FORDISTISCH PRODUCTIEMODEL ............................................................................ 31
5.2.4 CRISIS VAN HET FORDISME: ‘DIALECTIEK VAN HET CRISISPROCES’ ..................................... 32
5.2.5 FASE 4: GEAVANCEERD KAPITALISME .................................................................................. 34
5.3 DE CONTEXT VAN HET GEAVANCEERDE KAPITALISME ............................................................... 37
5.3.1 TECHNOLOGIE: VAN MECHANISERING NAAR AUTOMATISERING ....................................... 37
5.3.2 POLITIEKE DEMOCRATIE EN GEAVANCEERD KAPITALISME (ZELFSTUDIE) ........................... 43
5.3.3 WELVAARTSSTAAT IN DE GEAVANCEERD-KAPITALISTISCHE SAMENLEVING (ZELFSTUDIE) 44
HOOFDSTUK 6: EEN CONCEPTUEEL KADER VOOR DE ARBEIDSORGANISATIE – HET
WETENSCHAPPELIJK MANAGEMENT ALS REFERENTIEMODEL ...................................................... 46
6.2. DE PLAATS VAN DE ARBEIDSORGANISATIE IN HET MAAKMODEL ............................................. 46
6.2.1 DE STRATEGIE EN HET MAAKMODEL + ................................................................................ 46
6.2.2 HET MAAKMODEL EN HET PRODUCTIE-OF DIENSTVERLENINGSCONCEPT .......................... 46
6.3 KERNPRINCIPES VAN DE INTRAORGANISATIONELE PRODUCTIEORGANISATIE .......................... 47
6.3.1 PRODUCTIEORGANISATIE ..................................................................................................... 47
6.3.2 PRODUCTIETECHNOLOGIE.................................................................................................... 49
6.3.3 ARBEIDSORGANISATIE .......................................................................................................... 49
6.4 WETENSCHAPPELIJK MANAGEMENT (TAYLORISME) .................................................................. 52
6.4.1 HET WETENSCHAPPELIJK MANAGEMENT VAN FREDERICK WINSLOW TAYLOR .................. 52
6.4.2 TAYLORS IDEEËN IN BELGIË EN EUROPA .............................................................................. 53
6.4.3 KRITISCHE KANTTEKENINGEN EN CONTINUÏTEIT VAN HET WETENSCHAPPELIJK
MANAGEMENT .............................................................................................................................. 54
2
, 6.5 FORDISME : MASSAPRODUCTIE EN MASSACONSUMPTIE .......................................................... 55
6.5.1 ACHTERGROND VAN HET FORDISME ................................................................................... 55
6.5.2 MASSAPRODUCTIE ............................................................................................................... 55
6.5.3 FORDISME: EEN PRODUCTIEMDEL IN SAMENHANG MET EEN MAATSCHAPPIJMODEL ...... 56
HOOFDSTUK 7: KRITISCHE PERSPECTIEVEN EN DEBATTEN OVER DE ARBEIDSORGANISATIE .......... 57
7.2 BREUKLIJNEN IN DE (ARBEIDS)SOCIOLOGIE ................................................................................ 57
7.2.1 CONSENSUS-OF CONFLICTGEORIËNTEERDHEID .................................................................. 57
7.2.2 STRUCTURELE (SYSTEEM-) OF ACTORORIËNTATIE ............................................................... 58
7.3.3 RATIONALITEIT OF NORMATIVITEIT ALS RICHTSNOER VOOR HANDELEN ........................... 58
7.3 EEN KRITISCH DEBAT MET HET WETENSCHAPPELIJK MANAGEMENT ........................................ 58
7.3.1 DEBAT 1: DE MENSELIJKE NATUUR ...................................................................................... 59
7.3.2 DEBAT 2: KRACHT VAN FORMELE STRUCTUREREN EN REGELS ........................................... 62
7.3.3 DEBAT 3: SAMENVALLENDE BELANGEN OF EEN GEORGANISEERD CONFLICT .................... 66
7.4 TWEE KERNDEBATTEN: VERVREEMDING EN (DE)KWALIFICATIE ................................................ 67
7.4.1 DEBAT 1: VERVREEMDING (ALIËNATIE) – MARX .................................................................. 67
7.4.2 DEBAT 2: DEKWALIFICATIE (DESKILLING) OF REKWALIFICATIE (UPSKILLING)? .................... 70
HOOFDSTUK 8: HEDENDAAGSE ARBEIDSORGANISATIEMODELLEN ............................................... 75
8.1 INLEIDING .................................................................................................................................... 75
8.2 HEDENDAAGSE MAAKMODEL: VERSCHILLENDE OPTIES IN EEN VERANDERENDE CONTEXT ..... 76
8.2.1 DE VERANDERENDE OMGEVING VAN ACTUELE MAAKMODELLEN ..................................... 76
8.2.2 DRIE CRUCIALE KEUZES VOOR HET MAAKMODEL ............................................................... 77
8.3 NEO-FORDISME ........................................................................................................................... 79
8.3.1 LEAN : TOYOTISME, HET JAPANSE MODEL VAN AUTOASSEMBLAGE .................................. 79
8.3.2 MCDONALDISME: NEOFORDISME IN DE DIENSTENSECTOR ................................................ 81
8.4 POST-FORDISME .......................................................................................................................... 82
8.4.1 FLEXIBELE SPECIALISATIE ...................................................................................................... 82
8.4.2 DE NETWERKONDERNEMING ............................................................................................... 83
8.5 INNOVATIEVE ARBEIDSORGANISATIE (IAO): EEN POSTFORDISTISCH COMPROMIS? ................. 84
8.5.1 VOLVO-PRODUCTIEMODEL: REFLECTIEVE PRODUCTIE ........................................................ 84
8.5.2 DE SOCIOTECHNISCHE SCHOOL............................................................................................ 85
8.5.4 TOTALE WERKPLAATSINNOVATIE ........................................................................................ 87
8.5.5 EVALUATIE VAN DE INNOVATIEVE ARBEIDSORGANISATIEMODELLEN ................................ 88
HOOFDSTUK 9: DE ARBEIDSMARKT - DEFINITIES EN THEORETISCHE DEBATTEN ............................ 89
9.1 INLEIDING .................................................................................................................................... 89
9.2 DE ARBEIDSMARKT: DEFINITIE .................................................................................................... 89
9.2.1 CENTRALE KENMERKEN VAN DE ARBEIDSMARKT ................................................................ 89
3
, 9.2.2 DE KERNFUNCTIES VAN DE ARBEIDSMARKT: ARBEIDS-EN INKOMENSVERDELING ............. 90
9.2.3 DE ARBEIDSMARKT IS EEN BIJZONDERE MARKT .................................................................. 91
9.2.4 DE ARBEIDSMARKT IS EEN GESEGMENTEERDE MARKT ....................................................... 92
9.2.5 EEN BIJZONDERE MARKT EN EEN BIJZONDERE TRANSACTIE ............................................... 92
9.2.6 BESLUIT: DE ARBEIDSMARKT IS EEN GEFINGEERDE MARKT ................................................ 93
9.3 THEORETISCHE BENADERINGEN OVER DE ARBEIDSMARKT........................................................ 93
9.3.1 (NEO)KLASSIEKE BENADERINGEN......................................................................................... 93
9.3.2 NORMATIEVE BENADERINGEN ............................................................................................. 95
9.3.3 INSTITUTIONELE BENADERINGEN ........................................................................................ 96
9.3.4 KRITISCHE BENADERINGEN ................................................................................................ 101
HOOFDSTUK 10: DE ARBEIDSMARKT – CENTRALE ACTOREN EN HET FENOMEEN VAN
WERKLOOSHEID ........................................................................................................................103
10.1 INLEIDING ................................................................................................................................ 103
10.2 CONTINGENTIES VD ARBEIDSMARKT: NADERE BLIK OP DE CENTRALE ACTOREN .................. 103
10.2.1 WERKNEMERS .................................................................................................................. 103
10.2.2 WERKGEVERS.................................................................................................................... 106
10.2.3 COLLECTIEVE ACTOREN: DE ROL VAN WERKNEMERS-EN WERKGEVERSORGANISATIES . 108
10.2.4 DE ROL VAN DE OVERHEID ............................................................................................... 109
10.3 WERKLOOSHEID....................................................................................................................... 110
10.3.1 DE BETEKENIS VAN WERKLOOSHEID ................................................................................ 110
10.3.2 GEVOLGEN VAN WERKLOOSHEID..................................................................................... 110
10.3.3 SOCIALE VERSCHILLEN IN DE GEVOLGEN VAN WERKLOOSHEID ...................................... 111
HOOFDSTUK 11: ARBEIDSVERHOUDINGEN .................................................................................112
11.1 INLEIDING ................................................................................................................................ 112
11.2 ARBEIDSVERHOUDINGEN: EEN DEFINITIE ............................................................................... 112
11.3 KENMERKEN VAN DE ARENA VAN DE ARBEIDSVERHOUDINGEN ........................................... 113
11.3.1 DE CENTRALE ACTOREN ................................................................................................... 113
11.3.2 DE VORM EN INHOUD VAN HET SOCIAAL OVERLEG ........................................................ 115
11.3.3 DE RESULTATEN VAN SOCIAAL OVERLEG ......................................................................... 116
11.4 DE NIVEAUS VAN HET BELGISCHE SOCIAALOVERLEGMODEL ................................................. 117
11.4.1 HET NATIONAAL NIVEAU ...................................................................................................... 118
11.4.2 HET SECTORALE NIVEAU ...................................................................................................... 119
11.4.3 HET ONDERNEMINGSNIVEAU .............................................................................................. 119
11.5 THEORETISCHE PARADIGMA’S OVER DE ARBEIDSVERHOUDINGEN ....................................... 120
11.6 ARBEIDSVERHOUDINGEN EN SOCIAAL PROTESTGEDRAG (STAKINGEN) ................................ 120
11.6.1 DE MAATSCHAPPELIJKE CONTEXT .................................................................................... 120
4
, 11.6.2 DE OMVANG VAN SOCIAAL PROTESTGEDRAG ................................................................. 121
11.6.3 STAKINGEN EN GEÏNSTITUTIONALISEERD SOCIAAL OVERLEG ......................................... 121
HOOFDSTUK 12: DE FLEXIBILISERING VAN DE ARBEIDSVERHOUDING ..........................................122
12.1 INLEIDING ................................................................................................................................ 122
12.2 BLOEI EN EROSIE VAN DE STANDAARD ARBEIDSVERHOUDING .............................................. 122
12.2.1 DE STANDAARD ARBEIDSVERHOUDING (SER) .................................................................. 122
12.2.2 SER ONDER DRUK ............................................................................................................. 123
12.2.3 WAT NA DE SER? .............................................................................................................. 126
12.3 VORMEN VAN DESTANDAARDISERING ................................................................................... 127
12.3.1 TEMPORELE DESTANDAARDISERING (TEMPORELE FLEXIBILITEIT) .................................. 128
12.3.2 CONTRACTUELE DESTANDAARDISERING ......................................................................... 129
12.3.3 RUIMTELIJKE DESTANDAARDISERING .............................................................................. 129
12.3.4 FUNCTIONELE DESTANDAARDISERING: HOOGPERFORMANTIESYSTEMEN, TEAMWERK EN
VAARDIGHEDENONDERTEWERKSTELLING .................................................................................. 130
12.3.5 REPRESENTATIEVE DESTANDAARDISERING ..................................................................... 131
12.4 UITLEIDING: IN DE TOEKOSMT NAAR EEN NIEUWE SER? ....................................................... 131
5
,HOOFDSTUK 1: DE KIJK VAN DE SOCIOLOGIE
“Alles is contingent maar daarom nog niet arbitrair”
‘Contingent’ = iets had ook anders kunnen zijn dan hoe het nu is
‘Arbitrair’ = de reden waarom iets op een bepaalde manier vorm krijgt
Sociologie = een WETENSCHAP van het maatschappelijke spel (speelveld, spelregels & spelers)
→ Voortdurend toetsen van theorie aan de sociale werkelijkheid
3 arena’s van het ‘arbeidsbestel’ ‘(H4-H5)
= de wijze waarop arbeid vorm krijgt in een gegeven maatschappelijke context
1. Arbeidsorganisatie: de manier waarop arbeid wordt georganiseerd (H6-H7-H8)
2. Arbeidsmarkt: de manier waarop arbeidskracht wordt verhandelt
3. Arbeidsverhoudingen: de manier waarop regels en afspraken tussen actoren vorm krijgen
Opgelet! De 3 arena’s zijn in praktijk nauw met elkaar verbonden
HOOFDSTUK 2: DE SOCIOLOGISCHE KIJK OP ARBEID
2.1 WAT IS WERK?
Opgelet! Geen eenduidige definitie: zeer enge, maar ook heel brede definities
Wanneer spreekt men van werk? Wanneer van niet-werk?
• Bepaald door sociale afspraken
• Afhankelijk van historische, ruimtelijke en culturele omgeving
o Bepaalt hoe individuen en families werk ervaren en deelnemen aan werk
o Bepaalt wat als niet-werk wordt beschouwd
DUS definitie van werk is niet onmogelijk, wel contingent!
• Is een symbool van de huidige cultuur
• Is een spiegel van de heersende machtsrelaties
Minimale voorwaarden van werk:
1. Vorm van sociaal handelen
2. Transformeert de natuur (of cultuur)
3. Wordt als waardevol ervaren door uitvoerder, naaste omgeving of samenleving
→ Heeft een bepaalde economische waarde of nut
4. Voorziet in levensonderhoud van individu of collectiviteit, gegeven de schaarse middelen
→ In moderne samenleving: werk is méér dan fysiek overleven (sparen, reizen, etc.)
Werk bepaalt de manier waarop we participeren aan de samenleving
6
,2.2 DE WAARDE VAN WERK/ARBEID
Sociologische bril:
• Niet enkel betaald werk is waardevol (vb. mantelzorg)
• Werk is waardevol in verschillende betekenissen
Verschil tussen arbeid en werk:
Werk = niet-arbeid
Betaalde arbeid = werk met zowel een intrinsieke gebruikswaarde als economische ruilwaarde
A) Intrinsieke gebruikswaarde (=nut)
= nut van de activiteit voor diegene die ze verricht, voor de omgeving of voor de samenleving
B) Economische ruilwaarde (=marktwaarde)
= waarde van werk als we het zouden verkopen op de arbeidsmarkt (= denkbeeldige markt)
→ Prijs in geld van 1 eenheid betaalde arbeid
MAAR opvallend! In 20ste eeuw: enge economische visie
→ Betaalde arbeid = werk met een ruilwaarde (niet kijken naar de gebruikswaarde)
Gevolg: alle waardevolle menselijke activiteit wordt uitgedrukt in een monetaire waarde
Figuur
Conclusie: nut voor samenleving overlapt niet altijd met wat betaalde arbeid is (vb. mantelzorg)
2.3 SOORTEN WERK/ARBEID
4 soorten werk/arbeid:
1. (Betaalde) arbeid (vb. metser)
2. (Onbetaald) werk (vb. mantelzorg of vrijwilligerswerk) Productief werk
3. Reproductief werk
• Tijdens het werken gaat een deel van het vermogen om te werken verloren
Gevolg: nood aan reproductie van arbeidskracht in huishoudens (eten, slapen, …)
Doel: verloren arbeidskracht door arbeid regenereren
MAAR dit veronderstelt ook werk = ‘shadow work/schaduwwerk’ (eten maken)
• !! Commodificatie = reproductief werk ‘gekocht’ op arbeidsmarkt wordt opnieuw
productieve arbeid (vb. huishoudhulp)
4. Vrije tijd (vb. boek lezen)
• Probleem: grens tussen vrije tijd en reproductief werk is flinterdun
• Hoogstens persoonlijk nut en persoonlijke reproductie
→ Vrijetijdsactiviteiten dragen bij aan reproductie op een minder directe manier
MAAR in onze samenleving: onderscheid tussen verschillende soorten werk is vervaagd
7
,Belangrijk: onderscheid tussen arbeid en arbeidskracht
‘Arbeid’ = activiteit of inspanning die wordt gedaan voor het produceren van goederen of diensten
‘Arbeidskracht’:
• De mogelijkheid om te werken
• Potentieel van een persoon om arbeid te verrichten
• ‘Belofte op arbeid’ die wordt verkocht op de arbeidsmarkt
MAAR of de arbeidskracht effectief arbeid verricht staat niet vast
• Koper moet arbeidskracht laten ‘renderen’ (vb. productiemiddelen, motivatie, richtlijnen, …)
• Arbeidskracht raakt uitgeput door het verrichten van arbeid
Kostwinnersmodel = productieve arbeid voor man, reproductief werk voor vrouw
MAAR sinds jaren 70-80 wordt deze vaker vervangen door:
A) Combinatiemodel
= evenredige verdeling van productieve en reproductieve taken
B) Dienstenmodel
= reproductieve taken uitbesteed als betaalde arbeid (vb. huishoudhulp)
→ Aanvulling voor een gewrongen kostwinnersmodel’
Realiteit: geforceerd kostwinnersmodel = vrouwen doen voltijdse job + alle reproductieve taken
2.3.1 BREDERE WAARDE VAN WERK
2.3.1.1 WAARDE VOOR HET INDIVIDU
Eindpunt: waarde van werk is meer dan enkel het verdienen van een inkomen
2 functies van werk:
1. Manifeste functie
→ Materiële opbrengsten
= de economische/monetaire waarde van werk (=inkomen)
2. Latente (bredere) functie
→ Psychologische en sociale opbrengsten
= de psychologische en sociale waarde van werk
Vb. sociale relaties, eigenwaarde, sociale status, dagstructuur, etc.
8
,2.3.1.2 MAATSCHAPPELIJKE WAARDE
Volgens de “primacy of production thesis”:
• Werk maakt ons tot mens
• Werk bepaalt het uitzicht van onze samenleving
• Werk heeft een transformerende maatschappelijke invloed op:
o Structuur van de samenleving
o Cultuur
o Instituties
2.3.2 WERKEN OM TE LEVEN OF OMGEKEERD?
Veel discussies MAAR de waarheid ligt in het midden
Belangrijkste = humane/waardige karakter van arbeid → decent work/waardig werk
Gedefinieerd volgens ILO: Internationale Arbeidsorganisatie
↔ ziekmakende arbeid (gevaarlijk, toxisch, te intens, geen controle, onzeker, …)
2.4 WERK ALS BETAALDE ARBEID
Arbeidsmarkt polariseert = groeiende kloof tussen werkgevers en werknemers
Klassenrelatie = de relatie tussen werknemer en werkgever
Marxistische arbeidswaardeleer
Wat?
• Op arbeidsmarkt is er sprake van uitbuiting/exploitatie: gebruikswaarde > ruilwaarde
Gebruikswaarde = ruilwaarde + meerwaarde uit arbeidskracht (= winst)
Meerwaarde = opbrengst productie – prijs arbeidskracht – prijs productiemiddelen
Arbeidskracht = het potentieel van een persoon om arbeid te verrichten
Productiemiddelen = fysieke middelen die los van arbeidskracht nodig zijn
om fysieke arbeid te realiseren (werktuigen + grondstoffen)
DUS dit is eigenlijk logisch: je gaat niemand aannemen als hij niet rendeert
• Relatie met wederzijdse afhankelijkheid en tegengestelde belangen
‘Afhankelijk’
o Werknemer: voorziet in levensonderhoud zonder productiemiddelen te investeren
o Werkgever: zo groot mogelijke meerwaarde realiseren met productiemiddelen
‘Tegengesteld’
o Werknemer: zo goed mogelijk in levensonderhoud voorzien
o Werkgever: zoveel mogelijk meerwaarde onttrekken op kapitaal via werknemer
• Arbeidsverhoudingen = strijd om verdeling meerwaarde en ruilwaarde in arbeidsproces
9
, Machtsmiddelen om hiermee om te gaan
1. Werknemers: proberen uitbuiting te limiteren
• Individuele middelen: menselijk kapitaal opdrijven → hogere ruilwaarde
→ Aanbieden van interessante arbeidskracht (schaarse vaardigheden, kennis, …)
• Collectieve middelen:
A) Reguleren, acties en onderhandelingen (vb. minimumloon)
B) Informele weg (vb. ongeschreven afspraken, regels en codes)
2. Werkgevers: proberen prijs voor menselijk kapitaal onder controle te houden
• Aanbod arbeidskrachten verhogen → prijs daalt
• Arbeidskracht uitsparen via technologie
• Productiviteitsstijgingen realiseren
2.4.1 SOORTEN ARBEID
Arbeid wordt vaak gezien als een ‘tewerkstelling in loondienst’ MAAR er zijn ook andere vormen!
6 soorten arbeid:
1. Loonarbeid
= tewerkstelling in loondienst
2. Zelfstandige arbeid
• Voor eigen rekening: bezit zijn eigen productiemiddelen
• Klant koopt product of dienst
• Zelfstandige behoudt controle over arbeidskracht
• MAAR grijze zone: kleine zelfstandigen, schijnzelfstandigen, freelancers, …
→ Deze zijn vaak afhankelijk van klanten/leveranciers/…
DUS er is sprake van een afhankelijkheidsrelatie zonder loon-arbeidsverhouding
3. Coöperatieve arbeid
= productiemiddelen samenbrengen waarbij je aandeelhouder vh productieproces wordt
4. Interim arbeid, dienstencheques, detachering
→ 3 partijen: verhouding tussen werknemer, werkgever en interimkantoor
5. Platform-arbeid /uitzendarbeid
= Werknemer wordt door werkgever uitgeleend aan een klant
6. Informele arbeid
= arbeidsactiviteiten die zich onttrekken aan belastingen en sociale zekerheidsbijdragen
→ Grijswerk en zwartwerk staan parallel met de gewone economie
MAAR heeft altijd bestaan en zal nooit 100% verdwijnen: hangt samen met formele arbeid
• Grijswerk en zwartwerk staan parallel met gewone economie
• Continuüm en ‘communicerende vaten’
o Vaak deel in het wit, deel in het zwart
o Markeringslijn tussen vrijwilligerswerk, reproductief werk en informeel werk
o Sommige criminele activiteiten zitten in schemerzone
Schema Hussmanns voor OESO (zie handboek: pg. 56)
10
HOOFDSTUK 1: DE KIJK VAN DE SOCIOLOGIE ................................................................................. 6
HOOFDSTUK 2: DE SOCIOLOGISCHE KIJK OP ARBEID ...................................................................... 6
2.1 WAT IS WERK? ............................................................................................................................... 6
2.2 DE WAARDE VAN WERK/ARBEID ................................................................................................... 7
2.3 SOORTEN WERK/ARBEID ............................................................................................................... 7
2.3.1 BREDERE WAARDE VAN WERK ............................................................................................... 8
2.3.2 WERKEN OM TE LEVEN OF OMGEKEERD? ............................................................................. 9
2.4 WERK ALS BETAALDE ARBEID ........................................................................................................ 9
2.4.1 SOORTEN ARBEID ................................................................................................................. 10
2.4.2 SOORTEN ARBEIDSTAKEN..................................................................................................... 11
HOOFDSTUK 3: HET ARBEIDSBESTEL: CONCEPTUELE AFBAKENING ............................................... 12
3.1 INLEIDING .................................................................................................................................... 12
3.2 DE CONCEPTUELE RUIMTE VAN HET ARBEIDSBESTEL................................................................. 12
3.3 DE AGGREGATIENIVEAUS VAN HET ARBEIDSBESTEL .................................................................. 13
3.3.1 Macroniveau......................................................................................................................... 13
3.3.2 Mesoniveau .......................................................................................................................... 14
3.3.3 Microniveau.......................................................................................................................... 14
3.4 DE ARENA’S VAN HET ARBEIDSBESTEL ........................................................................................ 14
3.4.1 ARBEIDSORGANISATIE .......................................................................................................... 14
3.4.2 ARBEIDSMARKT .................................................................................................................... 15
3.4.3 ARBEIDSVERHOUDINGEN ..................................................................................................... 15
3.5 HET MICRONIVEAU VAN DE ARBEIDSPLAATS: DE VIER A’S ......................................................... 16
3.5.1 ARBEIDSKWALITEIT............................................................................................................... 17
3.5.2 WERKBAAR WERK EN PRECAIR WERK .................................................................................. 17
3.5.3 ARBEIDSONGESCHIKTHEID ................................................................................................... 18
3.5.4 SAMENGEVAT ....................................................................................................................... 18
HOOFDSTUK 4: KAPITALISME EN DE OPKOMST VAN DE INDUSTRIËLE ARBEIDSORGANISATIE ....... 19
4.1 INLEIDING .................................................................................................................................... 19
4.2 INNIGE RELATIE TUSSEN MODERNISERING, KAPITALISME EN INDUSTRIALISERING .................. 19
4.3 WERKEN IN PRE-INDUSTRIËLE SAMENLEVINGEN ....................................................................... 20
4.3.1 Fase 1: Jagers-verzamelaars ................................................................................................. 20
4.3.2 FASE 2: HORTICULTURELE SAMENLEVINGEN ....................................................................... 20
4.3.3 FASE 3: (FEODALE) AGRARISCHE SAMENLEVINGEN ............................................................. 21
4.3.4 FASE 4: INDUSTRIËLE SAMENLEVINGEN............................................................................... 21
1
, 4.4 DE TRANSITIE NAAR EEN INDUSTRIEEL-KAPITALISTISCE ARBEIDSORGANISATIE ........................ 21
4.4.1 INDUSTRIEEL KAPITALISME: ‘WHAT’S IN A NAME?’ ............................................................. 22
4.4.2 ARBEID BINNEN EEN GESPECIALISEERD INTERACTIEKADER ................................................ 22
4.4.3 ARBEIDSVERHUDINGEN INGEBED IN HET ‘VRIJEMARKTDENKEN’ ....................................... 23
4.4.4 HET PRODUCTIESYSTEEM: BUREAUCRATISERING EN MECHANISERING ............................. 23
4.4.5 DE OMGANG MET DE TIJD.................................................................................................... 25
4.4.6 OPLEIDING EN REKRUTERING ............................................................................................... 26
4.4.7 DE BETEKENIS VAN ARBEID .................................................................................................. 26
4.4.8 ARBEID: VOOR-EN NA-VERGELIJKING................................................................................... 27
4.5 DE DRIJFVEREN ACHTER DE OPKOMST VAN DE INDUSTRIEEL-KAPITALISTISCHE SAMENLEVING
........................................................................................................................................................... 27
HOOFDSTUK 5: DE GRONDVESTEN VAN HET ARBEIDSBESTEL ....................................................... 29
5.1 INLEIDING .................................................................................................................................... 29
5.2 HET KAPITALISME ALS ECONOMISCH SYSTEEM: FASEN IN HET INDUSTRIALISERINGSPROCES .. 29
5.2.1 FASE 1: HANDELSKAPITALISME (1300-1750)........................................................................ 30
5.2.2 FASE 2: INDUSTRIEEL KAPITALISME (1750-1900) ................................................................. 30
5.2.3 FASE 3: FORDISTISCH PRODUCTIEMODEL ............................................................................ 31
5.2.4 CRISIS VAN HET FORDISME: ‘DIALECTIEK VAN HET CRISISPROCES’ ..................................... 32
5.2.5 FASE 4: GEAVANCEERD KAPITALISME .................................................................................. 34
5.3 DE CONTEXT VAN HET GEAVANCEERDE KAPITALISME ............................................................... 37
5.3.1 TECHNOLOGIE: VAN MECHANISERING NAAR AUTOMATISERING ....................................... 37
5.3.2 POLITIEKE DEMOCRATIE EN GEAVANCEERD KAPITALISME (ZELFSTUDIE) ........................... 43
5.3.3 WELVAARTSSTAAT IN DE GEAVANCEERD-KAPITALISTISCHE SAMENLEVING (ZELFSTUDIE) 44
HOOFDSTUK 6: EEN CONCEPTUEEL KADER VOOR DE ARBEIDSORGANISATIE – HET
WETENSCHAPPELIJK MANAGEMENT ALS REFERENTIEMODEL ...................................................... 46
6.2. DE PLAATS VAN DE ARBEIDSORGANISATIE IN HET MAAKMODEL ............................................. 46
6.2.1 DE STRATEGIE EN HET MAAKMODEL + ................................................................................ 46
6.2.2 HET MAAKMODEL EN HET PRODUCTIE-OF DIENSTVERLENINGSCONCEPT .......................... 46
6.3 KERNPRINCIPES VAN DE INTRAORGANISATIONELE PRODUCTIEORGANISATIE .......................... 47
6.3.1 PRODUCTIEORGANISATIE ..................................................................................................... 47
6.3.2 PRODUCTIETECHNOLOGIE.................................................................................................... 49
6.3.3 ARBEIDSORGANISATIE .......................................................................................................... 49
6.4 WETENSCHAPPELIJK MANAGEMENT (TAYLORISME) .................................................................. 52
6.4.1 HET WETENSCHAPPELIJK MANAGEMENT VAN FREDERICK WINSLOW TAYLOR .................. 52
6.4.2 TAYLORS IDEEËN IN BELGIË EN EUROPA .............................................................................. 53
6.4.3 KRITISCHE KANTTEKENINGEN EN CONTINUÏTEIT VAN HET WETENSCHAPPELIJK
MANAGEMENT .............................................................................................................................. 54
2
, 6.5 FORDISME : MASSAPRODUCTIE EN MASSACONSUMPTIE .......................................................... 55
6.5.1 ACHTERGROND VAN HET FORDISME ................................................................................... 55
6.5.2 MASSAPRODUCTIE ............................................................................................................... 55
6.5.3 FORDISME: EEN PRODUCTIEMDEL IN SAMENHANG MET EEN MAATSCHAPPIJMODEL ...... 56
HOOFDSTUK 7: KRITISCHE PERSPECTIEVEN EN DEBATTEN OVER DE ARBEIDSORGANISATIE .......... 57
7.2 BREUKLIJNEN IN DE (ARBEIDS)SOCIOLOGIE ................................................................................ 57
7.2.1 CONSENSUS-OF CONFLICTGEORIËNTEERDHEID .................................................................. 57
7.2.2 STRUCTURELE (SYSTEEM-) OF ACTORORIËNTATIE ............................................................... 58
7.3.3 RATIONALITEIT OF NORMATIVITEIT ALS RICHTSNOER VOOR HANDELEN ........................... 58
7.3 EEN KRITISCH DEBAT MET HET WETENSCHAPPELIJK MANAGEMENT ........................................ 58
7.3.1 DEBAT 1: DE MENSELIJKE NATUUR ...................................................................................... 59
7.3.2 DEBAT 2: KRACHT VAN FORMELE STRUCTUREREN EN REGELS ........................................... 62
7.3.3 DEBAT 3: SAMENVALLENDE BELANGEN OF EEN GEORGANISEERD CONFLICT .................... 66
7.4 TWEE KERNDEBATTEN: VERVREEMDING EN (DE)KWALIFICATIE ................................................ 67
7.4.1 DEBAT 1: VERVREEMDING (ALIËNATIE) – MARX .................................................................. 67
7.4.2 DEBAT 2: DEKWALIFICATIE (DESKILLING) OF REKWALIFICATIE (UPSKILLING)? .................... 70
HOOFDSTUK 8: HEDENDAAGSE ARBEIDSORGANISATIEMODELLEN ............................................... 75
8.1 INLEIDING .................................................................................................................................... 75
8.2 HEDENDAAGSE MAAKMODEL: VERSCHILLENDE OPTIES IN EEN VERANDERENDE CONTEXT ..... 76
8.2.1 DE VERANDERENDE OMGEVING VAN ACTUELE MAAKMODELLEN ..................................... 76
8.2.2 DRIE CRUCIALE KEUZES VOOR HET MAAKMODEL ............................................................... 77
8.3 NEO-FORDISME ........................................................................................................................... 79
8.3.1 LEAN : TOYOTISME, HET JAPANSE MODEL VAN AUTOASSEMBLAGE .................................. 79
8.3.2 MCDONALDISME: NEOFORDISME IN DE DIENSTENSECTOR ................................................ 81
8.4 POST-FORDISME .......................................................................................................................... 82
8.4.1 FLEXIBELE SPECIALISATIE ...................................................................................................... 82
8.4.2 DE NETWERKONDERNEMING ............................................................................................... 83
8.5 INNOVATIEVE ARBEIDSORGANISATIE (IAO): EEN POSTFORDISTISCH COMPROMIS? ................. 84
8.5.1 VOLVO-PRODUCTIEMODEL: REFLECTIEVE PRODUCTIE ........................................................ 84
8.5.2 DE SOCIOTECHNISCHE SCHOOL............................................................................................ 85
8.5.4 TOTALE WERKPLAATSINNOVATIE ........................................................................................ 87
8.5.5 EVALUATIE VAN DE INNOVATIEVE ARBEIDSORGANISATIEMODELLEN ................................ 88
HOOFDSTUK 9: DE ARBEIDSMARKT - DEFINITIES EN THEORETISCHE DEBATTEN ............................ 89
9.1 INLEIDING .................................................................................................................................... 89
9.2 DE ARBEIDSMARKT: DEFINITIE .................................................................................................... 89
9.2.1 CENTRALE KENMERKEN VAN DE ARBEIDSMARKT ................................................................ 89
3
, 9.2.2 DE KERNFUNCTIES VAN DE ARBEIDSMARKT: ARBEIDS-EN INKOMENSVERDELING ............. 90
9.2.3 DE ARBEIDSMARKT IS EEN BIJZONDERE MARKT .................................................................. 91
9.2.4 DE ARBEIDSMARKT IS EEN GESEGMENTEERDE MARKT ....................................................... 92
9.2.5 EEN BIJZONDERE MARKT EN EEN BIJZONDERE TRANSACTIE ............................................... 92
9.2.6 BESLUIT: DE ARBEIDSMARKT IS EEN GEFINGEERDE MARKT ................................................ 93
9.3 THEORETISCHE BENADERINGEN OVER DE ARBEIDSMARKT........................................................ 93
9.3.1 (NEO)KLASSIEKE BENADERINGEN......................................................................................... 93
9.3.2 NORMATIEVE BENADERINGEN ............................................................................................. 95
9.3.3 INSTITUTIONELE BENADERINGEN ........................................................................................ 96
9.3.4 KRITISCHE BENADERINGEN ................................................................................................ 101
HOOFDSTUK 10: DE ARBEIDSMARKT – CENTRALE ACTOREN EN HET FENOMEEN VAN
WERKLOOSHEID ........................................................................................................................103
10.1 INLEIDING ................................................................................................................................ 103
10.2 CONTINGENTIES VD ARBEIDSMARKT: NADERE BLIK OP DE CENTRALE ACTOREN .................. 103
10.2.1 WERKNEMERS .................................................................................................................. 103
10.2.2 WERKGEVERS.................................................................................................................... 106
10.2.3 COLLECTIEVE ACTOREN: DE ROL VAN WERKNEMERS-EN WERKGEVERSORGANISATIES . 108
10.2.4 DE ROL VAN DE OVERHEID ............................................................................................... 109
10.3 WERKLOOSHEID....................................................................................................................... 110
10.3.1 DE BETEKENIS VAN WERKLOOSHEID ................................................................................ 110
10.3.2 GEVOLGEN VAN WERKLOOSHEID..................................................................................... 110
10.3.3 SOCIALE VERSCHILLEN IN DE GEVOLGEN VAN WERKLOOSHEID ...................................... 111
HOOFDSTUK 11: ARBEIDSVERHOUDINGEN .................................................................................112
11.1 INLEIDING ................................................................................................................................ 112
11.2 ARBEIDSVERHOUDINGEN: EEN DEFINITIE ............................................................................... 112
11.3 KENMERKEN VAN DE ARENA VAN DE ARBEIDSVERHOUDINGEN ........................................... 113
11.3.1 DE CENTRALE ACTOREN ................................................................................................... 113
11.3.2 DE VORM EN INHOUD VAN HET SOCIAAL OVERLEG ........................................................ 115
11.3.3 DE RESULTATEN VAN SOCIAAL OVERLEG ......................................................................... 116
11.4 DE NIVEAUS VAN HET BELGISCHE SOCIAALOVERLEGMODEL ................................................. 117
11.4.1 HET NATIONAAL NIVEAU ...................................................................................................... 118
11.4.2 HET SECTORALE NIVEAU ...................................................................................................... 119
11.4.3 HET ONDERNEMINGSNIVEAU .............................................................................................. 119
11.5 THEORETISCHE PARADIGMA’S OVER DE ARBEIDSVERHOUDINGEN ....................................... 120
11.6 ARBEIDSVERHOUDINGEN EN SOCIAAL PROTESTGEDRAG (STAKINGEN) ................................ 120
11.6.1 DE MAATSCHAPPELIJKE CONTEXT .................................................................................... 120
4
, 11.6.2 DE OMVANG VAN SOCIAAL PROTESTGEDRAG ................................................................. 121
11.6.3 STAKINGEN EN GEÏNSTITUTIONALISEERD SOCIAAL OVERLEG ......................................... 121
HOOFDSTUK 12: DE FLEXIBILISERING VAN DE ARBEIDSVERHOUDING ..........................................122
12.1 INLEIDING ................................................................................................................................ 122
12.2 BLOEI EN EROSIE VAN DE STANDAARD ARBEIDSVERHOUDING .............................................. 122
12.2.1 DE STANDAARD ARBEIDSVERHOUDING (SER) .................................................................. 122
12.2.2 SER ONDER DRUK ............................................................................................................. 123
12.2.3 WAT NA DE SER? .............................................................................................................. 126
12.3 VORMEN VAN DESTANDAARDISERING ................................................................................... 127
12.3.1 TEMPORELE DESTANDAARDISERING (TEMPORELE FLEXIBILITEIT) .................................. 128
12.3.2 CONTRACTUELE DESTANDAARDISERING ......................................................................... 129
12.3.3 RUIMTELIJKE DESTANDAARDISERING .............................................................................. 129
12.3.4 FUNCTIONELE DESTANDAARDISERING: HOOGPERFORMANTIESYSTEMEN, TEAMWERK EN
VAARDIGHEDENONDERTEWERKSTELLING .................................................................................. 130
12.3.5 REPRESENTATIEVE DESTANDAARDISERING ..................................................................... 131
12.4 UITLEIDING: IN DE TOEKOSMT NAAR EEN NIEUWE SER? ....................................................... 131
5
,HOOFDSTUK 1: DE KIJK VAN DE SOCIOLOGIE
“Alles is contingent maar daarom nog niet arbitrair”
‘Contingent’ = iets had ook anders kunnen zijn dan hoe het nu is
‘Arbitrair’ = de reden waarom iets op een bepaalde manier vorm krijgt
Sociologie = een WETENSCHAP van het maatschappelijke spel (speelveld, spelregels & spelers)
→ Voortdurend toetsen van theorie aan de sociale werkelijkheid
3 arena’s van het ‘arbeidsbestel’ ‘(H4-H5)
= de wijze waarop arbeid vorm krijgt in een gegeven maatschappelijke context
1. Arbeidsorganisatie: de manier waarop arbeid wordt georganiseerd (H6-H7-H8)
2. Arbeidsmarkt: de manier waarop arbeidskracht wordt verhandelt
3. Arbeidsverhoudingen: de manier waarop regels en afspraken tussen actoren vorm krijgen
Opgelet! De 3 arena’s zijn in praktijk nauw met elkaar verbonden
HOOFDSTUK 2: DE SOCIOLOGISCHE KIJK OP ARBEID
2.1 WAT IS WERK?
Opgelet! Geen eenduidige definitie: zeer enge, maar ook heel brede definities
Wanneer spreekt men van werk? Wanneer van niet-werk?
• Bepaald door sociale afspraken
• Afhankelijk van historische, ruimtelijke en culturele omgeving
o Bepaalt hoe individuen en families werk ervaren en deelnemen aan werk
o Bepaalt wat als niet-werk wordt beschouwd
DUS definitie van werk is niet onmogelijk, wel contingent!
• Is een symbool van de huidige cultuur
• Is een spiegel van de heersende machtsrelaties
Minimale voorwaarden van werk:
1. Vorm van sociaal handelen
2. Transformeert de natuur (of cultuur)
3. Wordt als waardevol ervaren door uitvoerder, naaste omgeving of samenleving
→ Heeft een bepaalde economische waarde of nut
4. Voorziet in levensonderhoud van individu of collectiviteit, gegeven de schaarse middelen
→ In moderne samenleving: werk is méér dan fysiek overleven (sparen, reizen, etc.)
Werk bepaalt de manier waarop we participeren aan de samenleving
6
,2.2 DE WAARDE VAN WERK/ARBEID
Sociologische bril:
• Niet enkel betaald werk is waardevol (vb. mantelzorg)
• Werk is waardevol in verschillende betekenissen
Verschil tussen arbeid en werk:
Werk = niet-arbeid
Betaalde arbeid = werk met zowel een intrinsieke gebruikswaarde als economische ruilwaarde
A) Intrinsieke gebruikswaarde (=nut)
= nut van de activiteit voor diegene die ze verricht, voor de omgeving of voor de samenleving
B) Economische ruilwaarde (=marktwaarde)
= waarde van werk als we het zouden verkopen op de arbeidsmarkt (= denkbeeldige markt)
→ Prijs in geld van 1 eenheid betaalde arbeid
MAAR opvallend! In 20ste eeuw: enge economische visie
→ Betaalde arbeid = werk met een ruilwaarde (niet kijken naar de gebruikswaarde)
Gevolg: alle waardevolle menselijke activiteit wordt uitgedrukt in een monetaire waarde
Figuur
Conclusie: nut voor samenleving overlapt niet altijd met wat betaalde arbeid is (vb. mantelzorg)
2.3 SOORTEN WERK/ARBEID
4 soorten werk/arbeid:
1. (Betaalde) arbeid (vb. metser)
2. (Onbetaald) werk (vb. mantelzorg of vrijwilligerswerk) Productief werk
3. Reproductief werk
• Tijdens het werken gaat een deel van het vermogen om te werken verloren
Gevolg: nood aan reproductie van arbeidskracht in huishoudens (eten, slapen, …)
Doel: verloren arbeidskracht door arbeid regenereren
MAAR dit veronderstelt ook werk = ‘shadow work/schaduwwerk’ (eten maken)
• !! Commodificatie = reproductief werk ‘gekocht’ op arbeidsmarkt wordt opnieuw
productieve arbeid (vb. huishoudhulp)
4. Vrije tijd (vb. boek lezen)
• Probleem: grens tussen vrije tijd en reproductief werk is flinterdun
• Hoogstens persoonlijk nut en persoonlijke reproductie
→ Vrijetijdsactiviteiten dragen bij aan reproductie op een minder directe manier
MAAR in onze samenleving: onderscheid tussen verschillende soorten werk is vervaagd
7
,Belangrijk: onderscheid tussen arbeid en arbeidskracht
‘Arbeid’ = activiteit of inspanning die wordt gedaan voor het produceren van goederen of diensten
‘Arbeidskracht’:
• De mogelijkheid om te werken
• Potentieel van een persoon om arbeid te verrichten
• ‘Belofte op arbeid’ die wordt verkocht op de arbeidsmarkt
MAAR of de arbeidskracht effectief arbeid verricht staat niet vast
• Koper moet arbeidskracht laten ‘renderen’ (vb. productiemiddelen, motivatie, richtlijnen, …)
• Arbeidskracht raakt uitgeput door het verrichten van arbeid
Kostwinnersmodel = productieve arbeid voor man, reproductief werk voor vrouw
MAAR sinds jaren 70-80 wordt deze vaker vervangen door:
A) Combinatiemodel
= evenredige verdeling van productieve en reproductieve taken
B) Dienstenmodel
= reproductieve taken uitbesteed als betaalde arbeid (vb. huishoudhulp)
→ Aanvulling voor een gewrongen kostwinnersmodel’
Realiteit: geforceerd kostwinnersmodel = vrouwen doen voltijdse job + alle reproductieve taken
2.3.1 BREDERE WAARDE VAN WERK
2.3.1.1 WAARDE VOOR HET INDIVIDU
Eindpunt: waarde van werk is meer dan enkel het verdienen van een inkomen
2 functies van werk:
1. Manifeste functie
→ Materiële opbrengsten
= de economische/monetaire waarde van werk (=inkomen)
2. Latente (bredere) functie
→ Psychologische en sociale opbrengsten
= de psychologische en sociale waarde van werk
Vb. sociale relaties, eigenwaarde, sociale status, dagstructuur, etc.
8
,2.3.1.2 MAATSCHAPPELIJKE WAARDE
Volgens de “primacy of production thesis”:
• Werk maakt ons tot mens
• Werk bepaalt het uitzicht van onze samenleving
• Werk heeft een transformerende maatschappelijke invloed op:
o Structuur van de samenleving
o Cultuur
o Instituties
2.3.2 WERKEN OM TE LEVEN OF OMGEKEERD?
Veel discussies MAAR de waarheid ligt in het midden
Belangrijkste = humane/waardige karakter van arbeid → decent work/waardig werk
Gedefinieerd volgens ILO: Internationale Arbeidsorganisatie
↔ ziekmakende arbeid (gevaarlijk, toxisch, te intens, geen controle, onzeker, …)
2.4 WERK ALS BETAALDE ARBEID
Arbeidsmarkt polariseert = groeiende kloof tussen werkgevers en werknemers
Klassenrelatie = de relatie tussen werknemer en werkgever
Marxistische arbeidswaardeleer
Wat?
• Op arbeidsmarkt is er sprake van uitbuiting/exploitatie: gebruikswaarde > ruilwaarde
Gebruikswaarde = ruilwaarde + meerwaarde uit arbeidskracht (= winst)
Meerwaarde = opbrengst productie – prijs arbeidskracht – prijs productiemiddelen
Arbeidskracht = het potentieel van een persoon om arbeid te verrichten
Productiemiddelen = fysieke middelen die los van arbeidskracht nodig zijn
om fysieke arbeid te realiseren (werktuigen + grondstoffen)
DUS dit is eigenlijk logisch: je gaat niemand aannemen als hij niet rendeert
• Relatie met wederzijdse afhankelijkheid en tegengestelde belangen
‘Afhankelijk’
o Werknemer: voorziet in levensonderhoud zonder productiemiddelen te investeren
o Werkgever: zo groot mogelijke meerwaarde realiseren met productiemiddelen
‘Tegengesteld’
o Werknemer: zo goed mogelijk in levensonderhoud voorzien
o Werkgever: zoveel mogelijk meerwaarde onttrekken op kapitaal via werknemer
• Arbeidsverhoudingen = strijd om verdeling meerwaarde en ruilwaarde in arbeidsproces
9
, Machtsmiddelen om hiermee om te gaan
1. Werknemers: proberen uitbuiting te limiteren
• Individuele middelen: menselijk kapitaal opdrijven → hogere ruilwaarde
→ Aanbieden van interessante arbeidskracht (schaarse vaardigheden, kennis, …)
• Collectieve middelen:
A) Reguleren, acties en onderhandelingen (vb. minimumloon)
B) Informele weg (vb. ongeschreven afspraken, regels en codes)
2. Werkgevers: proberen prijs voor menselijk kapitaal onder controle te houden
• Aanbod arbeidskrachten verhogen → prijs daalt
• Arbeidskracht uitsparen via technologie
• Productiviteitsstijgingen realiseren
2.4.1 SOORTEN ARBEID
Arbeid wordt vaak gezien als een ‘tewerkstelling in loondienst’ MAAR er zijn ook andere vormen!
6 soorten arbeid:
1. Loonarbeid
= tewerkstelling in loondienst
2. Zelfstandige arbeid
• Voor eigen rekening: bezit zijn eigen productiemiddelen
• Klant koopt product of dienst
• Zelfstandige behoudt controle over arbeidskracht
• MAAR grijze zone: kleine zelfstandigen, schijnzelfstandigen, freelancers, …
→ Deze zijn vaak afhankelijk van klanten/leveranciers/…
DUS er is sprake van een afhankelijkheidsrelatie zonder loon-arbeidsverhouding
3. Coöperatieve arbeid
= productiemiddelen samenbrengen waarbij je aandeelhouder vh productieproces wordt
4. Interim arbeid, dienstencheques, detachering
→ 3 partijen: verhouding tussen werknemer, werkgever en interimkantoor
5. Platform-arbeid /uitzendarbeid
= Werknemer wordt door werkgever uitgeleend aan een klant
6. Informele arbeid
= arbeidsactiviteiten die zich onttrekken aan belastingen en sociale zekerheidsbijdragen
→ Grijswerk en zwartwerk staan parallel met de gewone economie
MAAR heeft altijd bestaan en zal nooit 100% verdwijnen: hangt samen met formele arbeid
• Grijswerk en zwartwerk staan parallel met gewone economie
• Continuüm en ‘communicerende vaten’
o Vaak deel in het wit, deel in het zwart
o Markeringslijn tussen vrijwilligerswerk, reproductief werk en informeel werk
o Sommige criminele activiteiten zitten in schemerzone
Schema Hussmanns voor OESO (zie handboek: pg. 56)
10
