1 INLEIDING PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE.............................................................................................. 1
2 TIJD (STABILITEIT VERSUS VERANDERING)................................................................................................... 3
2.1 BELANGRIJKE VRAGEN........................................................................................................................................3
2.2 CONCEPTUELE BEGRIPPEN...................................................................................................................................3
2.2.1 Wat is persoonlijkheidontwikkeling?......................................................................................................3
2.2.2 Twee vormen van stabiliteit....................................................................................................................4
2.2.2.1 Rangorde stabiliteit.........................................................................................................................................4
2.2.2.2 Gemiddelde niveau stabiliteit..........................................................................................................................4
2.2.3 Persoonlijkheidsverandering: twee definiërende kwaliteiten.................................................................5
2.3 DRIE NIVEAUS VAN ANALYSE................................................................................................................................5
2.3.1 Populatie niveau......................................................................................................................................5
2.3.2 Niveau van groepsverschillen (groepen in de populatie)........................................................................5
2.3.3 Niveau van individuele verschillen (in groepen)......................................................................................5
2.4 STABILITEIT VAN PERSOONLIJKHEIDSTREKKEN OVER DE TIJD........................................................................................6
2.4.1 Stabiliteit van temperament gedurende eerste levensjaren...................................................................6
2.4.2 Stabiliteit doorheen kinderjaren.............................................................................................................7
2.4.3 Rangorde stabiliteit in volwassenheid....................................................................................................9
2.4.4 Gemiddelde niveau stabiliteit in volwassenheid...................................................................................10
2.5 PERSOONLIJKHEIDSVERANDERING.......................................................................................................................11
2.5.1 Zelfwaarde............................................................................................................................................11
2.5.2 Sensatiebelustheid................................................................................................................................13
2.5.3 Cohorte effecten....................................................................................................................................15
2.6 PERSOONLIJKHEIDSVERANDERING VOORSPELLEN....................................................................................................15
2.7 PERSOONLIJKHEIDSFLUCTUATIE..........................................................................................................................17
2.8 SAMENVATTING..............................................................................................................................................17
3 GENEN...................................................................................................................................................... 18
3.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................18
3.2 INLEIDING......................................................................................................................................................18
3.2.1 Het menselijk genoom...........................................................................................................................18
3.2.2 Controverses over genen en persoonlijkheid........................................................................................19
3.3 DOELEN VAN GEDRAGSGENETICA........................................................................................................................20
3.3.1 Wat is erfelijkheid/overerfbaarheid?....................................................................................................20
3.3.2 Misvattingen over erfelijkheid...............................................................................................................21
3.3.3 Nature-nurture debat............................................................................................................................21
3.4 KWANTITATIEVE METHODEN IN GEDRAGSGENETICA................................................................................................21
3.4.1 Selectief kweken....................................................................................................................................21
3.4.2 Familiestudies........................................................................................................................................22
3.4.3 Tweelingenstudies.................................................................................................................................22
3.4.4 Adoptiestudies.......................................................................................................................................23
3.4.5 Overzicht onderzoeksmethoden............................................................................................................24
3.5 BELANGRIJKE BEVINDINGEN...............................................................................................................................24
3.5.1 Persoonlijkheidstrekken........................................................................................................................24
3.5.1.1 Als… dan… profielen......................................................................................................................................25
3.5.2 Attitudes en voorkeuren........................................................................................................................25
3.5.3 Drinken en roken...................................................................................................................................25
3.5.4 Huwelijk.................................................................................................................................................27
3.6 OMGEVINGSINVLOEDEN...................................................................................................................................27
3.6.1 Gedeelde en niet-gedeelde omgevingsinvloeden.................................................................................27
, 3.7 GENEN EN DE OMGEVING.................................................................................................................................27
3.7.1 Genotype-omgevingsinteractie.............................................................................................................28
3.7.2 Genotype-omgevingscorrelatie.............................................................................................................29
3.7.2.1 Passief............................................................................................................................................................ 29
3.7.2.2 Reactief.......................................................................................................................................................... 29
3.7.2.3 Actief.............................................................................................................................................................29
3.7.3 Invloed omgeving op genexpressie.......................................................................................................30
3.8 MOLECULAIRE GENETICA..................................................................................................................................30
3.9 GEDRAGSGENETICA, WETENSCHAP, POLITIEK EN WAARDEN......................................................................................31
3.10 SAMENVATTING............................................................................................................................................32
4 FYSIOLOGISCHE BENADERING VAN PERSOONLIJKHEID...............................................................................33
4.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................33
4.2 INLEIDING & GESCHIEDENIS...............................................................................................................................33
4.3 FYSIOLOGISCHE SYSTEMEN................................................................................................................................34
4.3.1 Fysiologische indicatoren......................................................................................................................34
4.3.2 Fysiologisch/biologisch causaal substraat............................................................................................34
4.3.3 Doel van fysiologische benadering........................................................................................................34
4.3.4 Fysiologische parameters......................................................................................................................35
4.4 FYSIOLOGISCHE MATEN IN PERSOONLIJKHEIDSONDERZOEK.......................................................................................35
4.4.1 Elektrodermale respons (huidgeleiding)...............................................................................................35
4.4.2 Cardiovasculaire activiteit.....................................................................................................................36
4.4.3 Hersenactiviteit.....................................................................................................................................37
4.4.3.1 EEG................................................................................................................................................................37
4.4.3.2 Positron emission tomography (PET).............................................................................................................37
4.4.3.3 Functional magnetic resonance imaging (fMRI).............................................................................................38
4.4.4 Persoonlijkheid en specifieke hersenstructuren....................................................................................39
4.4.5 Persoonlijkheid en verwerken van humor.............................................................................................39
4.4.6 Andere metingen...................................................................................................................................39
4.5 PERSOONLIJKHEIDSDIMENSIES MET FYSIOLOGISCHE BASIS........................................................................................41
4.5.1 Extraversie – introversie........................................................................................................................41
4.5.2 Gevoeligheid voor beloning en straf.....................................................................................................42
4.5.3 Sensatiezucht........................................................................................................................................44
4.5.4 Neurotransmitters en persoonlijkheid..................................................................................................46
4.5.5 Ochtend/avondtype..............................................................................................................................47
4.5.6 Hersenassymetrie en affectieve stijl......................................................................................................48
4.6 SAMENVATTING..............................................................................................................................................49
5 EVOLUTIONAIRE BENADERING VAN PERSOONLIJKHEID.............................................................................50
5.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................50
5.2 EVOLUTIETHEORIE...........................................................................................................................................50
5.2.1 Basistheorie en principes.......................................................................................................................50
5.2.1.1 Evolutie.......................................................................................................................................................... 50
5.2.1.2 Natuurlijke selectie........................................................................................................................................50
5.2.1.3 Seksuele selectie............................................................................................................................................51
5.2.1.4 Genen en inclusieve fitheid...........................................................................................................................52
5.2.2 Producten van evolutionaire processen................................................................................................53
5.2.2.1 Adaptaties......................................................................................................................................................53
5.2.2.2 Nevenproducten van adaptaties....................................................................................................................55
5.2.2.3 Ad random variaties (ruis).............................................................................................................................55
5.2.3 Misvattingen.........................................................................................................................................55
, 5.3 EVOLUTIONAIRE PSYCHOLOGIE...........................................................................................................................55
5.3.1 Grondslagen van evolutionaire psychologie.........................................................................................55
5.3.2 Empirisch testen van evolutionaire hypothese.....................................................................................56
5.4 DOMEINEN VAN TOEPASSING............................................................................................................................57
5.4.1 Menselijke natuur.................................................................................................................................57
5.4.1.1 Need to belong..............................................................................................................................................57
5.4.1.2 Helpen en altruïsme......................................................................................................................................58
5.4.1.3 Universele emoties........................................................................................................................................59
5.4.2 Geslachtsverschillen..............................................................................................................................60
5.4.2.1 Aantal seksuele partners...............................................................................................................................60
5.4.2.2 Kwaliteiten gewenst bij partners...................................................................................................................61
5.4.3 Individuele verschillen...........................................................................................................................61
5.4.3.1 The big five en evolutionair relevante adaptieve problemen........................................................................63
5.4.3.2 Hoe variatie in persoonlijkheidstrekken verklaren.........................................................................................63
5.5 BEPERKINGEN VAN EVOLUTIONAIRE BENADERING..................................................................................................64
5.6 SAMENVATTING..............................................................................................................................................65
6 INTELLIGENTIE........................................................................................................................................... 66
6.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................66
6.2 INLEIDING......................................................................................................................................................66
6.3 WAAROM IS INTELLIGENTIE BELANGRIJK?.............................................................................................................66
6.4 WAT IS INTELLIGENT ZIJN?................................................................................................................................67
6.5 DEFINITIE VAN INTELLIGENTIE............................................................................................................................67
6.6 IMPLICIETE INTELLIGENTIETHEORIEËN..................................................................................................................67
6.7 BENADERINGEN EN GESCHIEDENIS VAN INTELLIGENTIE............................................................................................68
6.7.1 Psychometrische benaderingen van intelligentie.................................................................................68
6.7.1.1 Algemene intelligentietheorie.......................................................................................................................69
6.7.1.2 Multifactor theorieën....................................................................................................................................70
6.7.1.3 Hiërarchische theorieën................................................................................................................................70
6.7.1.4 Meervoudige intelligentietheorieën..............................................................................................................73
6.7.1.5 Succesvolle intelligentietheorie.....................................................................................................................73
6.7.1.6 Emotionele intelligentie.................................................................................................................................73
6.7.2 Cognitieve/ervaringsgerichte benadering van intelligentie..................................................................74
6.7.3 Biologische benadering van intelligentie..............................................................................................74
6.8 INTELLIGENTIETESTEN.......................................................................................................................................76
6.8.1 Stanford-Binet test................................................................................................................................76
6.8.2 Wechsler schalen (vb WAIS-IV).............................................................................................................76
6.8.3 Progressieve matrices van Raven (algemene intelligentie)..................................................................79
6.8.4 Moderne intelligentietesten..................................................................................................................80
6.8.5 Andere benaderingen van intelligentietesten.......................................................................................81
6.9 GENETICA, OMGEVING EN ETNISCHE VERSCHILLEN IN INTELLIGENTIE..........................................................................82
6.9.1 Genetica................................................................................................................................................82
6.9.2 Omgeving..............................................................................................................................................82
6.9.3 Etnisch...................................................................................................................................................83
6.10 SAMENVATTING............................................................................................................................................83
7 EMOTIES EN PERSOONLIJKHEID................................................................................................................. 84
7.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................84
7.2 INLEIDING......................................................................................................................................................84
7.3 BEGRIPPEN.................................................................................................................................................... 84
7.4 EMOTIONELE TOESTAND VS. EMOTIONELE TREK.....................................................................................................86
, 7.5 CATEGORIEËN OF DIMENSIES?...........................................................................................................................86
7.5.1 Categorieën...........................................................................................................................................86
7.5.2 Dimensies..............................................................................................................................................88
7.5.3 Alternatief perspectief...........................................................................................................................89
7.6 EMOTIONELE INHOUD......................................................................................................................................89
7.6.1 Positieve emoties: Geluk.......................................................................................................................90
7.6.2 Negatieve emoties: Neuroticisme.........................................................................................................92
7.6.3 Negatieve emoties: Woede en vijandigheid..........................................................................................93
7.7 EMOTIONELE STIJL...........................................................................................................................................94
7.8 INTERACTIE VAN INHOUD EN STIJL BIJ HET EMOTIONELE LEVEN.................................................................................95
7.9 INVLOED VAN PERSOONLIJKHEID.........................................................................................................................96
7.10 SAMENVATTING............................................................................................................................................97
8 SOCIALE INTERACTIE EN PERSOONLIJKHEID............................................................................................... 98
8.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................98
8.2 PERSOONLIJKHEID EN SOCIALE OMGEVING............................................................................................................98
8.3 SLEUTELMECHANISMEN....................................................................................................................................98
8.3.1 Selectie..................................................................................................................................................98
8.3.1.1 Partnerkeuze.................................................................................................................................................99
8.3.1.2 Verlegenheid...............................................................................................................................................102
8.3.2 Evocatie...............................................................................................................................................102
8.3.2.1 Agressie en vijandigheid..............................................................................................................................102
8.3.2.2 Persoonlijkheid en conflict...........................................................................................................................103
8.3.2.3 Verwachting bevestiging..............................................................................................................................103
8.3.2.4 Evocatie in digitaal tijdperk: Facebook........................................................................................................104
8.3.3 Manipulatie.........................................................................................................................................105
8.3.3.1 Hoe?............................................................................................................................................................ 105
8.3.3.2 Persoonlijkheid en manipulatie...................................................................................................................106
8.3.3.3 Machiavellistische persoonlijkheid..............................................................................................................106
8.3.3.4 Narcisme......................................................................................................................................................107
8.4 SAMENVATTING............................................................................................................................................109
9 GESLACHT, GENDER EN PERSOONLIJKHEID.............................................................................................. 110
9.1 BELANGRIJKE VRAGEN....................................................................................................................................110
9.2 WAT BETEKENT HET MAN OF VROUW TE ZIJN?....................................................................................................110
9.3 STUDIE VAN GESLACHTSVERSCHILLEN................................................................................................................110
9.3.1 Geschiedenis........................................................................................................................................111
9.3.2 Effectgrootte.......................................................................................................................................111
9.3.3 Minimalisten en maximalisten............................................................................................................113
9.4 THEORIEËN VAN GESLACHTSVERSCHILLEN...........................................................................................................113
9.4.1 Socialisatie en sociale rollen................................................................................................................113
9.4.2 Hormonale theorieën..........................................................................................................................115
9.4.3 Evolutionair psychologische theorieën................................................................................................115
9.4.4 Geïntegreerd theoretisch perspectief.................................................................................................116
9.5 GESLACHTSVERSCHILLEN IN PERSOONLIJKHEID.....................................................................................................117
9.5.1 Depressie.............................................................................................................................................122
9.5.2 Jaloezie................................................................................................................................................122
9.6 MANNELIJKHEID, VROUWELIJKHEID...................................................................................................................123
9.7 ANDROGYNIE............................................................................................................................................... 123
9.8 GENDER (SEKSE) STEREOTIEPEN.......................................................................................................................124
9.9 SAMENVATTING............................................................................................................................................127
,10 CULTUUR EN PERSOONLIJKHEID............................................................................................................ 128
10.1 BELANGRIJKE VRAGEN..................................................................................................................................128
10.2 INLEIDING..................................................................................................................................................128
10.3 ILLUSTRATIE CULTURELE VERSCHILLEN..............................................................................................................128
10.4 DOELEN CULTURELE PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE.........................................................................................129
10.5 BENADERINGEN VAN CULTUUR.......................................................................................................................129
10.6 CULTURELE VERSCHILLEN..............................................................................................................................129
10.6.1 Uitgelokte cultuur (evocatie)............................................................................................................130
10.6.1.1 Voorbeeld: uitgelokte samenwerking........................................................................................................130
10.6.1.2 Voorbeeld: vroege ervaringen en seksuele strategieën.............................................................................131
10.6.1.3 Voorbeeld: cultuur van eer en agressie.....................................................................................................132
10.6.2 Overgedragen cultuur.......................................................................................................................133
10.6.2.1 Voorbeeld: acculturatie.............................................................................................................................134
10.7 VOORBEELDEN CULTURELE VERSCHILLEN..........................................................................................................134
10.7.1 Zelf concept.......................................................................................................................................134
10.7.2 Self-enhancement.............................................................................................................................137
10.8 VOORBEELDEN UNIVERSELE KENMERKEN..........................................................................................................139
10.8.1 Gender stereotiepen..........................................................................................................................140
10.8.2 Emoties..............................................................................................................................................140
10.8.3 Persoonlijkheidsstructuur..................................................................................................................141
10.9 SAMENVATTING..........................................................................................................................................143
,1 Inleiding persoonlijkheidspsychologie
p. 11-15
Klassieke theorieën
o De meeste ‘grote’ klassieke theorieën vertrekken vanuit een universele
benadering: fundamentele psychologische processen en kenmerken die
gelden voor alle mensen, of hoe mensen in het algemeen kunnen
beschreven worden
Wat is gemeenschappelijk voor mensen?
VOORBEELD: Freud: iedereen heeft een id, ego en superego
Hedendaags onderzoek naar de persoonlijkheid
o Legt meestal (in tegenstelling tot de klassieke theorieën) de nadruk op
individuele en groepsverschillen ( niet universeel)
o Elke onderzoeker vertrekt vanuit zijn eigen perspectief. Elk van de
bestaande perspectieven omvat delen van de waarheid.
Onderzoekers hebben hun eigen specialisatie, ze kunnen/moeten dus
best samenwerken met anderen, om een volledig beeld te kunnen geven
Kennis domein
o = een gespecialiseerd gebied binnen de wetenschap van de psychologie
van waaruit psychologen zich richten op het leren over specifieke en
beperkte aspecten van de menselijke natuur
o Integratie nodig om “volledig beeld” van de persoonlijkheid te krijgen
Onderzoekers hebben hun eigen specialisatie, ze kunnen/moeten dus
best samenwerken met anderen, om een volledig beeld te kunnen geven
6 kennis domeinen (enkel de vette gaan we bespreken)
o Dispositionele
o Biologische
o Intrapsychische (bv Freud)
o Cognitief en ervarings-
o Sociale en culturele
o Aanpassing (bv gezondheidspsychologie, persoonlijkheidsstoornissen)
Dispositionele domein
o De aandacht wordt vooral gericht op manieren waarop individuen
verschillend zijn van elkaar. Dit domein doorkruist daardoor alle andere
domeinen.
o Met welke trekken wordt iemand geboren en hoe ontwikkelen die trekken
zich doorheen het leven?
o Het centrale doel is om fundamentele disposities te identificeren (i.e.
meest belangrijke manieren waarop individuen verschillend zijn)
1
, Biologische domein
o Mensen zijn in de eerste plaats verzamelingen van biologische systemen
o Die systemen zijn de bouwstenen voor gedrag, denken en emoties
o VOORBEELD: tweelingenonderzoek, adaptatie aan omgeving,
fysiologische benaderingen (hormonen, …)
Intrapsychische domein
o Mentale mechanismen van de persoonlijkheid, vaak niet op ‘bewust
niveau’
o Persoonlijkheidspsychologie : Freud’s klassieke theorie en meer moderne
benaderingen van de psychoanalyse (onderdrukking, ontkenning,
projectie etc.); Motieven voor behoeften (power, achievement, intimacy)
(TAT)
Cognitief en ervaringsdomein
o Aandacht voor cognitie en subjectieve ervaringen zoals bewuste
gedachten, gevoelens, overtuigingen, verlangens
Zelf en zelfconcept
Streefdoelen
Emotionele ervaringen
Intelligentie
Sociale en culturele domein
o Persoonlijkheid beïnvloedt/wordt beïnvloed door cultuur/sociale contexten
o Onderzoek naar culturele verschillen tussen groepen (bv. naar agressie)
o Individuele verschillen in culturen - Hoe komt persoonlijkheid tot uiting in
een sociale context?
Aanpassing domein
o Persoonlijkheid heeft een sleutelrol bij onze manier van ‘copen’ en
aanpassen aan gebeurtenissen in het dagelijks leven
o Persoonlijkheid staat in verband met gezondheid en staat in verband met
problemen bij coping en aanpassing
o Persoonlijkheidsstoornissen
2
,2 Tijd (stabiliteit versus verandering)
Persoonlijkheidstrekken over de tijd kunnen stabiel zijn of veranderlijk
MAAR kunnen ook coherent zijn: trek gelijk (stabiel), maar het gedrag
verschilt
VOORBEELD: Enthousiaste baby, tiener die graag uitgaat, oud persoon in
rollercoaster coherent
= Dispositionele domein
2.1 Belangrijke vragen
Hoe evolueert persoonlijkheid doorheen iemands leven?
Hoe stabiel zijn verschillen tussen mensen doorheen de tijd?
Wat verandert er, wat blijft stabiel?
Kan je van kleinsaf al in verschillen tussen kinderen, latere verschillen zien in
volwassenheid?
Als je terugdenkt aan tijd dat je 16 jaar was
Ben je nog steeds helemaal dezelfde persoon als toen?
Ben je een totaal “andere persoon” als toen?
Kenmerken (trek, interesse, …) die je toen had, maar nu niet meer
Kenmerken (trek, interesse, …) die je nu hebt, maar toen niet
Kenmekren (trek, interesse, …) die je toen en nu had/hebt
sommige aspecten blijven dezelfde (= kern), andere aspecten veranderen
CONCLUSIE
Sommige dingen veranderen, anderen blijven
2.2 Conceptuele begrippen
Persoonlijkheidsontwikkeling
Stabiliteit
Verandering
2.2.1 Wat is persoonlijkheidontwikkeling?
De samenhang, consistentie en stabiliteit van eigenschappen van mensen
doorheen de tijd, EN de wijzen waarop mensen veranderen over de tijd:
o Er zijn kenmerken die gelijk bliven, die je vroeger had en nu niet meer,
die je nu hebt maar vroeger niet had, …
Er zijn veel verschillende vormen van zowel stabiliteit als verandering
3
,2.2.2 Twee vormen van stabiliteit
2.2.2.1 Rangorde stabiliteit
Je relatieve positie t.o.v. anderen blijft dezelfde doorheen de tijd
je rangorde behouden = rangorde stabiliteit
VOORBEELD: iemands positie op introvert-extravert schaal bepalen, die
plaats zal behouden worden over de tijd
o VOORBEELD: lengte: diegenen die op 14 jaar bij de kleineren horen,
zullen op hun 20 jaar ook bij de kleineren horen (er kunnen natuurlijk
altijd uitzonderingen zijn)
o VOORBEELD: agressie (>< vriendelijkheid): hoe agressief je bent, zal
meestal stabiel blijven naarmate je ouder wordt
o Als niet: rangorde wijziging
2.2.2.2 Gemiddelde niveau stabiliteit
Niet kijken naar de plaats van een persoon in een groep
Best met longitudinale studie bekijken (zelfde groep mensen volgen
doorheen de tijd)
Bevolking blijft doorheen de tijd op hetzelfde niveau, ook al wordt de
bestudeerde populatie wel ouder
o VOORBEELD: agressie: gemiddelde niveau van agressie verandert niet
naarmate de bevolking ouder wordt
o VOORBEELD: conservatisme: gemiddeld niveau van conservatisme
verandert wel naarmate de bevolking ouder wordt (wordt conservatiever)
VOORBEELD STABILITEIT: Gandhi (1869-1948)
o Officieuze leider van geweldloze opstand van Indiase volk tegen Britse
koloniale heerschappij
o Eenvoudig, bescheiden, zelfontzeggend, verzoenend kind/jongvolwassene
o Was een van de grote wereldfiguren en een van de grondleggers van de
moderne Indiase staat
o Bleef bescheiden, zelfontzeggend, verzoenend als volwassene, ondanks
tumultueuze gebeurtenissen rondom hem
o Werd met drie kogels vermoord in 1948 door fanatieke Hindoe
VOORBEELD VERANDERING: Stanley ‘Tookie’ Williams
o Oprichter van de straatbende “Crips” in Los Angeles
o Verantwoordelijk geacht voor verschillende moorden en geweldplegingen
o Gevat en ter dood veroordeeld
o Ook in gevangenis mededader van geweld: gewelddadig, koel, impulsief
o Werd vanaf 1992 vreedzaam grote activist tegen straatbendes en geweld
o Auteur van kinderboeken die waarschuwen voor straatbendes en geweld:
vredelievend, gewetensvol, minzaam
4
, o Geëxecuteerd in december 2005
2.2.3 Persoonlijkheidsverandering: twee definiërende kwaliteiten
Intern: de veranderingen zijn intern in de persoon, niet uitsluitend in de
omgeving (in een andere kamer gaan is geen verandering)
VOORBEELD: Als Stanley Williams meteen was veranderd, had het
misschien ook aan de omgeving kunnen liggen MAAR hij is opeens veranderd
zonder dat de omgeving veranderd is, het was dus in zichzelf
VOORBEELD: Andere omgeving, andere groep mensen, verschillend
gedrag, maar intern geen verandering (bij je vrienden grote mond, thuis stil)
o Autoritaire persoonlijkheidsstijl: dominant en agressief t.o.v. minderen,
onderdanig en meelopend t.o.v. meerderen
Aanhoudend: de veranderingen houden aan doorheen de tijd, zijn niet
tijdelijk
VOORBEELDEN: Wel tijdelijk
o Als dronken: meer extravert, agressief
o Als goed nieuws: uitgelaten >< slecht nieuws: somber, terneergeslagen
2.3 Drie niveaus van analyse
Stabiliteit en verandering in PH (persoonlijkheid) kunnen bekeken worden op
drie verschillende niveaus
2.3.1 Populatie niveau
Populatie niveau: veranderingen of constanties (stabiliteit) over de tijd die
voor iedereen min of meer gelden
o Seksuele motivatie: stijgt tijdens de puberteit bij zo goed als iedereen
o Er is een algemene afname in impulsiviteit en risicogedrag naarmate men
ouder wordt DUS: algemene trends
2.3.2 Niveau van groepsverschillen (groepen in de populatie)
Groepsverschillen niveau: veranderingen (of stabiliteit) die anders of
specifiek zijn voor bepaalde groepen mensen in de populatie
o Puberteit: mannen (risicogedrag) en vrouwen (empathie)
o Cultuurverschillen: in Amerika: Europese vrouwen risico eetstoornissen,
minder risico voor Afrikaanse vrouwen
2.3.3 Niveau van individuele verschillen (in groepen)
Individuele verschilniveau: veranderingen die specifieke individuen treffen
o Verschillen tussen individuen die veranderingen kunnen voorspellen,
zoals
5
2 TIJD (STABILITEIT VERSUS VERANDERING)................................................................................................... 3
2.1 BELANGRIJKE VRAGEN........................................................................................................................................3
2.2 CONCEPTUELE BEGRIPPEN...................................................................................................................................3
2.2.1 Wat is persoonlijkheidontwikkeling?......................................................................................................3
2.2.2 Twee vormen van stabiliteit....................................................................................................................4
2.2.2.1 Rangorde stabiliteit.........................................................................................................................................4
2.2.2.2 Gemiddelde niveau stabiliteit..........................................................................................................................4
2.2.3 Persoonlijkheidsverandering: twee definiërende kwaliteiten.................................................................5
2.3 DRIE NIVEAUS VAN ANALYSE................................................................................................................................5
2.3.1 Populatie niveau......................................................................................................................................5
2.3.2 Niveau van groepsverschillen (groepen in de populatie)........................................................................5
2.3.3 Niveau van individuele verschillen (in groepen)......................................................................................5
2.4 STABILITEIT VAN PERSOONLIJKHEIDSTREKKEN OVER DE TIJD........................................................................................6
2.4.1 Stabiliteit van temperament gedurende eerste levensjaren...................................................................6
2.4.2 Stabiliteit doorheen kinderjaren.............................................................................................................7
2.4.3 Rangorde stabiliteit in volwassenheid....................................................................................................9
2.4.4 Gemiddelde niveau stabiliteit in volwassenheid...................................................................................10
2.5 PERSOONLIJKHEIDSVERANDERING.......................................................................................................................11
2.5.1 Zelfwaarde............................................................................................................................................11
2.5.2 Sensatiebelustheid................................................................................................................................13
2.5.3 Cohorte effecten....................................................................................................................................15
2.6 PERSOONLIJKHEIDSVERANDERING VOORSPELLEN....................................................................................................15
2.7 PERSOONLIJKHEIDSFLUCTUATIE..........................................................................................................................17
2.8 SAMENVATTING..............................................................................................................................................17
3 GENEN...................................................................................................................................................... 18
3.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................18
3.2 INLEIDING......................................................................................................................................................18
3.2.1 Het menselijk genoom...........................................................................................................................18
3.2.2 Controverses over genen en persoonlijkheid........................................................................................19
3.3 DOELEN VAN GEDRAGSGENETICA........................................................................................................................20
3.3.1 Wat is erfelijkheid/overerfbaarheid?....................................................................................................20
3.3.2 Misvattingen over erfelijkheid...............................................................................................................21
3.3.3 Nature-nurture debat............................................................................................................................21
3.4 KWANTITATIEVE METHODEN IN GEDRAGSGENETICA................................................................................................21
3.4.1 Selectief kweken....................................................................................................................................21
3.4.2 Familiestudies........................................................................................................................................22
3.4.3 Tweelingenstudies.................................................................................................................................22
3.4.4 Adoptiestudies.......................................................................................................................................23
3.4.5 Overzicht onderzoeksmethoden............................................................................................................24
3.5 BELANGRIJKE BEVINDINGEN...............................................................................................................................24
3.5.1 Persoonlijkheidstrekken........................................................................................................................24
3.5.1.1 Als… dan… profielen......................................................................................................................................25
3.5.2 Attitudes en voorkeuren........................................................................................................................25
3.5.3 Drinken en roken...................................................................................................................................25
3.5.4 Huwelijk.................................................................................................................................................27
3.6 OMGEVINGSINVLOEDEN...................................................................................................................................27
3.6.1 Gedeelde en niet-gedeelde omgevingsinvloeden.................................................................................27
, 3.7 GENEN EN DE OMGEVING.................................................................................................................................27
3.7.1 Genotype-omgevingsinteractie.............................................................................................................28
3.7.2 Genotype-omgevingscorrelatie.............................................................................................................29
3.7.2.1 Passief............................................................................................................................................................ 29
3.7.2.2 Reactief.......................................................................................................................................................... 29
3.7.2.3 Actief.............................................................................................................................................................29
3.7.3 Invloed omgeving op genexpressie.......................................................................................................30
3.8 MOLECULAIRE GENETICA..................................................................................................................................30
3.9 GEDRAGSGENETICA, WETENSCHAP, POLITIEK EN WAARDEN......................................................................................31
3.10 SAMENVATTING............................................................................................................................................32
4 FYSIOLOGISCHE BENADERING VAN PERSOONLIJKHEID...............................................................................33
4.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................33
4.2 INLEIDING & GESCHIEDENIS...............................................................................................................................33
4.3 FYSIOLOGISCHE SYSTEMEN................................................................................................................................34
4.3.1 Fysiologische indicatoren......................................................................................................................34
4.3.2 Fysiologisch/biologisch causaal substraat............................................................................................34
4.3.3 Doel van fysiologische benadering........................................................................................................34
4.3.4 Fysiologische parameters......................................................................................................................35
4.4 FYSIOLOGISCHE MATEN IN PERSOONLIJKHEIDSONDERZOEK.......................................................................................35
4.4.1 Elektrodermale respons (huidgeleiding)...............................................................................................35
4.4.2 Cardiovasculaire activiteit.....................................................................................................................36
4.4.3 Hersenactiviteit.....................................................................................................................................37
4.4.3.1 EEG................................................................................................................................................................37
4.4.3.2 Positron emission tomography (PET).............................................................................................................37
4.4.3.3 Functional magnetic resonance imaging (fMRI).............................................................................................38
4.4.4 Persoonlijkheid en specifieke hersenstructuren....................................................................................39
4.4.5 Persoonlijkheid en verwerken van humor.............................................................................................39
4.4.6 Andere metingen...................................................................................................................................39
4.5 PERSOONLIJKHEIDSDIMENSIES MET FYSIOLOGISCHE BASIS........................................................................................41
4.5.1 Extraversie – introversie........................................................................................................................41
4.5.2 Gevoeligheid voor beloning en straf.....................................................................................................42
4.5.3 Sensatiezucht........................................................................................................................................44
4.5.4 Neurotransmitters en persoonlijkheid..................................................................................................46
4.5.5 Ochtend/avondtype..............................................................................................................................47
4.5.6 Hersenassymetrie en affectieve stijl......................................................................................................48
4.6 SAMENVATTING..............................................................................................................................................49
5 EVOLUTIONAIRE BENADERING VAN PERSOONLIJKHEID.............................................................................50
5.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................50
5.2 EVOLUTIETHEORIE...........................................................................................................................................50
5.2.1 Basistheorie en principes.......................................................................................................................50
5.2.1.1 Evolutie.......................................................................................................................................................... 50
5.2.1.2 Natuurlijke selectie........................................................................................................................................50
5.2.1.3 Seksuele selectie............................................................................................................................................51
5.2.1.4 Genen en inclusieve fitheid...........................................................................................................................52
5.2.2 Producten van evolutionaire processen................................................................................................53
5.2.2.1 Adaptaties......................................................................................................................................................53
5.2.2.2 Nevenproducten van adaptaties....................................................................................................................55
5.2.2.3 Ad random variaties (ruis).............................................................................................................................55
5.2.3 Misvattingen.........................................................................................................................................55
, 5.3 EVOLUTIONAIRE PSYCHOLOGIE...........................................................................................................................55
5.3.1 Grondslagen van evolutionaire psychologie.........................................................................................55
5.3.2 Empirisch testen van evolutionaire hypothese.....................................................................................56
5.4 DOMEINEN VAN TOEPASSING............................................................................................................................57
5.4.1 Menselijke natuur.................................................................................................................................57
5.4.1.1 Need to belong..............................................................................................................................................57
5.4.1.2 Helpen en altruïsme......................................................................................................................................58
5.4.1.3 Universele emoties........................................................................................................................................59
5.4.2 Geslachtsverschillen..............................................................................................................................60
5.4.2.1 Aantal seksuele partners...............................................................................................................................60
5.4.2.2 Kwaliteiten gewenst bij partners...................................................................................................................61
5.4.3 Individuele verschillen...........................................................................................................................61
5.4.3.1 The big five en evolutionair relevante adaptieve problemen........................................................................63
5.4.3.2 Hoe variatie in persoonlijkheidstrekken verklaren.........................................................................................63
5.5 BEPERKINGEN VAN EVOLUTIONAIRE BENADERING..................................................................................................64
5.6 SAMENVATTING..............................................................................................................................................65
6 INTELLIGENTIE........................................................................................................................................... 66
6.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................66
6.2 INLEIDING......................................................................................................................................................66
6.3 WAAROM IS INTELLIGENTIE BELANGRIJK?.............................................................................................................66
6.4 WAT IS INTELLIGENT ZIJN?................................................................................................................................67
6.5 DEFINITIE VAN INTELLIGENTIE............................................................................................................................67
6.6 IMPLICIETE INTELLIGENTIETHEORIEËN..................................................................................................................67
6.7 BENADERINGEN EN GESCHIEDENIS VAN INTELLIGENTIE............................................................................................68
6.7.1 Psychometrische benaderingen van intelligentie.................................................................................68
6.7.1.1 Algemene intelligentietheorie.......................................................................................................................69
6.7.1.2 Multifactor theorieën....................................................................................................................................70
6.7.1.3 Hiërarchische theorieën................................................................................................................................70
6.7.1.4 Meervoudige intelligentietheorieën..............................................................................................................73
6.7.1.5 Succesvolle intelligentietheorie.....................................................................................................................73
6.7.1.6 Emotionele intelligentie.................................................................................................................................73
6.7.2 Cognitieve/ervaringsgerichte benadering van intelligentie..................................................................74
6.7.3 Biologische benadering van intelligentie..............................................................................................74
6.8 INTELLIGENTIETESTEN.......................................................................................................................................76
6.8.1 Stanford-Binet test................................................................................................................................76
6.8.2 Wechsler schalen (vb WAIS-IV).............................................................................................................76
6.8.3 Progressieve matrices van Raven (algemene intelligentie)..................................................................79
6.8.4 Moderne intelligentietesten..................................................................................................................80
6.8.5 Andere benaderingen van intelligentietesten.......................................................................................81
6.9 GENETICA, OMGEVING EN ETNISCHE VERSCHILLEN IN INTELLIGENTIE..........................................................................82
6.9.1 Genetica................................................................................................................................................82
6.9.2 Omgeving..............................................................................................................................................82
6.9.3 Etnisch...................................................................................................................................................83
6.10 SAMENVATTING............................................................................................................................................83
7 EMOTIES EN PERSOONLIJKHEID................................................................................................................. 84
7.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................84
7.2 INLEIDING......................................................................................................................................................84
7.3 BEGRIPPEN.................................................................................................................................................... 84
7.4 EMOTIONELE TOESTAND VS. EMOTIONELE TREK.....................................................................................................86
, 7.5 CATEGORIEËN OF DIMENSIES?...........................................................................................................................86
7.5.1 Categorieën...........................................................................................................................................86
7.5.2 Dimensies..............................................................................................................................................88
7.5.3 Alternatief perspectief...........................................................................................................................89
7.6 EMOTIONELE INHOUD......................................................................................................................................89
7.6.1 Positieve emoties: Geluk.......................................................................................................................90
7.6.2 Negatieve emoties: Neuroticisme.........................................................................................................92
7.6.3 Negatieve emoties: Woede en vijandigheid..........................................................................................93
7.7 EMOTIONELE STIJL...........................................................................................................................................94
7.8 INTERACTIE VAN INHOUD EN STIJL BIJ HET EMOTIONELE LEVEN.................................................................................95
7.9 INVLOED VAN PERSOONLIJKHEID.........................................................................................................................96
7.10 SAMENVATTING............................................................................................................................................97
8 SOCIALE INTERACTIE EN PERSOONLIJKHEID............................................................................................... 98
8.1 BELANGRIJKE VRAGEN......................................................................................................................................98
8.2 PERSOONLIJKHEID EN SOCIALE OMGEVING............................................................................................................98
8.3 SLEUTELMECHANISMEN....................................................................................................................................98
8.3.1 Selectie..................................................................................................................................................98
8.3.1.1 Partnerkeuze.................................................................................................................................................99
8.3.1.2 Verlegenheid...............................................................................................................................................102
8.3.2 Evocatie...............................................................................................................................................102
8.3.2.1 Agressie en vijandigheid..............................................................................................................................102
8.3.2.2 Persoonlijkheid en conflict...........................................................................................................................103
8.3.2.3 Verwachting bevestiging..............................................................................................................................103
8.3.2.4 Evocatie in digitaal tijdperk: Facebook........................................................................................................104
8.3.3 Manipulatie.........................................................................................................................................105
8.3.3.1 Hoe?............................................................................................................................................................ 105
8.3.3.2 Persoonlijkheid en manipulatie...................................................................................................................106
8.3.3.3 Machiavellistische persoonlijkheid..............................................................................................................106
8.3.3.4 Narcisme......................................................................................................................................................107
8.4 SAMENVATTING............................................................................................................................................109
9 GESLACHT, GENDER EN PERSOONLIJKHEID.............................................................................................. 110
9.1 BELANGRIJKE VRAGEN....................................................................................................................................110
9.2 WAT BETEKENT HET MAN OF VROUW TE ZIJN?....................................................................................................110
9.3 STUDIE VAN GESLACHTSVERSCHILLEN................................................................................................................110
9.3.1 Geschiedenis........................................................................................................................................111
9.3.2 Effectgrootte.......................................................................................................................................111
9.3.3 Minimalisten en maximalisten............................................................................................................113
9.4 THEORIEËN VAN GESLACHTSVERSCHILLEN...........................................................................................................113
9.4.1 Socialisatie en sociale rollen................................................................................................................113
9.4.2 Hormonale theorieën..........................................................................................................................115
9.4.3 Evolutionair psychologische theorieën................................................................................................115
9.4.4 Geïntegreerd theoretisch perspectief.................................................................................................116
9.5 GESLACHTSVERSCHILLEN IN PERSOONLIJKHEID.....................................................................................................117
9.5.1 Depressie.............................................................................................................................................122
9.5.2 Jaloezie................................................................................................................................................122
9.6 MANNELIJKHEID, VROUWELIJKHEID...................................................................................................................123
9.7 ANDROGYNIE............................................................................................................................................... 123
9.8 GENDER (SEKSE) STEREOTIEPEN.......................................................................................................................124
9.9 SAMENVATTING............................................................................................................................................127
,10 CULTUUR EN PERSOONLIJKHEID............................................................................................................ 128
10.1 BELANGRIJKE VRAGEN..................................................................................................................................128
10.2 INLEIDING..................................................................................................................................................128
10.3 ILLUSTRATIE CULTURELE VERSCHILLEN..............................................................................................................128
10.4 DOELEN CULTURELE PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE.........................................................................................129
10.5 BENADERINGEN VAN CULTUUR.......................................................................................................................129
10.6 CULTURELE VERSCHILLEN..............................................................................................................................129
10.6.1 Uitgelokte cultuur (evocatie)............................................................................................................130
10.6.1.1 Voorbeeld: uitgelokte samenwerking........................................................................................................130
10.6.1.2 Voorbeeld: vroege ervaringen en seksuele strategieën.............................................................................131
10.6.1.3 Voorbeeld: cultuur van eer en agressie.....................................................................................................132
10.6.2 Overgedragen cultuur.......................................................................................................................133
10.6.2.1 Voorbeeld: acculturatie.............................................................................................................................134
10.7 VOORBEELDEN CULTURELE VERSCHILLEN..........................................................................................................134
10.7.1 Zelf concept.......................................................................................................................................134
10.7.2 Self-enhancement.............................................................................................................................137
10.8 VOORBEELDEN UNIVERSELE KENMERKEN..........................................................................................................139
10.8.1 Gender stereotiepen..........................................................................................................................140
10.8.2 Emoties..............................................................................................................................................140
10.8.3 Persoonlijkheidsstructuur..................................................................................................................141
10.9 SAMENVATTING..........................................................................................................................................143
,1 Inleiding persoonlijkheidspsychologie
p. 11-15
Klassieke theorieën
o De meeste ‘grote’ klassieke theorieën vertrekken vanuit een universele
benadering: fundamentele psychologische processen en kenmerken die
gelden voor alle mensen, of hoe mensen in het algemeen kunnen
beschreven worden
Wat is gemeenschappelijk voor mensen?
VOORBEELD: Freud: iedereen heeft een id, ego en superego
Hedendaags onderzoek naar de persoonlijkheid
o Legt meestal (in tegenstelling tot de klassieke theorieën) de nadruk op
individuele en groepsverschillen ( niet universeel)
o Elke onderzoeker vertrekt vanuit zijn eigen perspectief. Elk van de
bestaande perspectieven omvat delen van de waarheid.
Onderzoekers hebben hun eigen specialisatie, ze kunnen/moeten dus
best samenwerken met anderen, om een volledig beeld te kunnen geven
Kennis domein
o = een gespecialiseerd gebied binnen de wetenschap van de psychologie
van waaruit psychologen zich richten op het leren over specifieke en
beperkte aspecten van de menselijke natuur
o Integratie nodig om “volledig beeld” van de persoonlijkheid te krijgen
Onderzoekers hebben hun eigen specialisatie, ze kunnen/moeten dus
best samenwerken met anderen, om een volledig beeld te kunnen geven
6 kennis domeinen (enkel de vette gaan we bespreken)
o Dispositionele
o Biologische
o Intrapsychische (bv Freud)
o Cognitief en ervarings-
o Sociale en culturele
o Aanpassing (bv gezondheidspsychologie, persoonlijkheidsstoornissen)
Dispositionele domein
o De aandacht wordt vooral gericht op manieren waarop individuen
verschillend zijn van elkaar. Dit domein doorkruist daardoor alle andere
domeinen.
o Met welke trekken wordt iemand geboren en hoe ontwikkelen die trekken
zich doorheen het leven?
o Het centrale doel is om fundamentele disposities te identificeren (i.e.
meest belangrijke manieren waarop individuen verschillend zijn)
1
, Biologische domein
o Mensen zijn in de eerste plaats verzamelingen van biologische systemen
o Die systemen zijn de bouwstenen voor gedrag, denken en emoties
o VOORBEELD: tweelingenonderzoek, adaptatie aan omgeving,
fysiologische benaderingen (hormonen, …)
Intrapsychische domein
o Mentale mechanismen van de persoonlijkheid, vaak niet op ‘bewust
niveau’
o Persoonlijkheidspsychologie : Freud’s klassieke theorie en meer moderne
benaderingen van de psychoanalyse (onderdrukking, ontkenning,
projectie etc.); Motieven voor behoeften (power, achievement, intimacy)
(TAT)
Cognitief en ervaringsdomein
o Aandacht voor cognitie en subjectieve ervaringen zoals bewuste
gedachten, gevoelens, overtuigingen, verlangens
Zelf en zelfconcept
Streefdoelen
Emotionele ervaringen
Intelligentie
Sociale en culturele domein
o Persoonlijkheid beïnvloedt/wordt beïnvloed door cultuur/sociale contexten
o Onderzoek naar culturele verschillen tussen groepen (bv. naar agressie)
o Individuele verschillen in culturen - Hoe komt persoonlijkheid tot uiting in
een sociale context?
Aanpassing domein
o Persoonlijkheid heeft een sleutelrol bij onze manier van ‘copen’ en
aanpassen aan gebeurtenissen in het dagelijks leven
o Persoonlijkheid staat in verband met gezondheid en staat in verband met
problemen bij coping en aanpassing
o Persoonlijkheidsstoornissen
2
,2 Tijd (stabiliteit versus verandering)
Persoonlijkheidstrekken over de tijd kunnen stabiel zijn of veranderlijk
MAAR kunnen ook coherent zijn: trek gelijk (stabiel), maar het gedrag
verschilt
VOORBEELD: Enthousiaste baby, tiener die graag uitgaat, oud persoon in
rollercoaster coherent
= Dispositionele domein
2.1 Belangrijke vragen
Hoe evolueert persoonlijkheid doorheen iemands leven?
Hoe stabiel zijn verschillen tussen mensen doorheen de tijd?
Wat verandert er, wat blijft stabiel?
Kan je van kleinsaf al in verschillen tussen kinderen, latere verschillen zien in
volwassenheid?
Als je terugdenkt aan tijd dat je 16 jaar was
Ben je nog steeds helemaal dezelfde persoon als toen?
Ben je een totaal “andere persoon” als toen?
Kenmerken (trek, interesse, …) die je toen had, maar nu niet meer
Kenmerken (trek, interesse, …) die je nu hebt, maar toen niet
Kenmekren (trek, interesse, …) die je toen en nu had/hebt
sommige aspecten blijven dezelfde (= kern), andere aspecten veranderen
CONCLUSIE
Sommige dingen veranderen, anderen blijven
2.2 Conceptuele begrippen
Persoonlijkheidsontwikkeling
Stabiliteit
Verandering
2.2.1 Wat is persoonlijkheidontwikkeling?
De samenhang, consistentie en stabiliteit van eigenschappen van mensen
doorheen de tijd, EN de wijzen waarop mensen veranderen over de tijd:
o Er zijn kenmerken die gelijk bliven, die je vroeger had en nu niet meer,
die je nu hebt maar vroeger niet had, …
Er zijn veel verschillende vormen van zowel stabiliteit als verandering
3
,2.2.2 Twee vormen van stabiliteit
2.2.2.1 Rangorde stabiliteit
Je relatieve positie t.o.v. anderen blijft dezelfde doorheen de tijd
je rangorde behouden = rangorde stabiliteit
VOORBEELD: iemands positie op introvert-extravert schaal bepalen, die
plaats zal behouden worden over de tijd
o VOORBEELD: lengte: diegenen die op 14 jaar bij de kleineren horen,
zullen op hun 20 jaar ook bij de kleineren horen (er kunnen natuurlijk
altijd uitzonderingen zijn)
o VOORBEELD: agressie (>< vriendelijkheid): hoe agressief je bent, zal
meestal stabiel blijven naarmate je ouder wordt
o Als niet: rangorde wijziging
2.2.2.2 Gemiddelde niveau stabiliteit
Niet kijken naar de plaats van een persoon in een groep
Best met longitudinale studie bekijken (zelfde groep mensen volgen
doorheen de tijd)
Bevolking blijft doorheen de tijd op hetzelfde niveau, ook al wordt de
bestudeerde populatie wel ouder
o VOORBEELD: agressie: gemiddelde niveau van agressie verandert niet
naarmate de bevolking ouder wordt
o VOORBEELD: conservatisme: gemiddeld niveau van conservatisme
verandert wel naarmate de bevolking ouder wordt (wordt conservatiever)
VOORBEELD STABILITEIT: Gandhi (1869-1948)
o Officieuze leider van geweldloze opstand van Indiase volk tegen Britse
koloniale heerschappij
o Eenvoudig, bescheiden, zelfontzeggend, verzoenend kind/jongvolwassene
o Was een van de grote wereldfiguren en een van de grondleggers van de
moderne Indiase staat
o Bleef bescheiden, zelfontzeggend, verzoenend als volwassene, ondanks
tumultueuze gebeurtenissen rondom hem
o Werd met drie kogels vermoord in 1948 door fanatieke Hindoe
VOORBEELD VERANDERING: Stanley ‘Tookie’ Williams
o Oprichter van de straatbende “Crips” in Los Angeles
o Verantwoordelijk geacht voor verschillende moorden en geweldplegingen
o Gevat en ter dood veroordeeld
o Ook in gevangenis mededader van geweld: gewelddadig, koel, impulsief
o Werd vanaf 1992 vreedzaam grote activist tegen straatbendes en geweld
o Auteur van kinderboeken die waarschuwen voor straatbendes en geweld:
vredelievend, gewetensvol, minzaam
4
, o Geëxecuteerd in december 2005
2.2.3 Persoonlijkheidsverandering: twee definiërende kwaliteiten
Intern: de veranderingen zijn intern in de persoon, niet uitsluitend in de
omgeving (in een andere kamer gaan is geen verandering)
VOORBEELD: Als Stanley Williams meteen was veranderd, had het
misschien ook aan de omgeving kunnen liggen MAAR hij is opeens veranderd
zonder dat de omgeving veranderd is, het was dus in zichzelf
VOORBEELD: Andere omgeving, andere groep mensen, verschillend
gedrag, maar intern geen verandering (bij je vrienden grote mond, thuis stil)
o Autoritaire persoonlijkheidsstijl: dominant en agressief t.o.v. minderen,
onderdanig en meelopend t.o.v. meerderen
Aanhoudend: de veranderingen houden aan doorheen de tijd, zijn niet
tijdelijk
VOORBEELDEN: Wel tijdelijk
o Als dronken: meer extravert, agressief
o Als goed nieuws: uitgelaten >< slecht nieuws: somber, terneergeslagen
2.3 Drie niveaus van analyse
Stabiliteit en verandering in PH (persoonlijkheid) kunnen bekeken worden op
drie verschillende niveaus
2.3.1 Populatie niveau
Populatie niveau: veranderingen of constanties (stabiliteit) over de tijd die
voor iedereen min of meer gelden
o Seksuele motivatie: stijgt tijdens de puberteit bij zo goed als iedereen
o Er is een algemene afname in impulsiviteit en risicogedrag naarmate men
ouder wordt DUS: algemene trends
2.3.2 Niveau van groepsverschillen (groepen in de populatie)
Groepsverschillen niveau: veranderingen (of stabiliteit) die anders of
specifiek zijn voor bepaalde groepen mensen in de populatie
o Puberteit: mannen (risicogedrag) en vrouwen (empathie)
o Cultuurverschillen: in Amerika: Europese vrouwen risico eetstoornissen,
minder risico voor Afrikaanse vrouwen
2.3.3 Niveau van individuele verschillen (in groepen)
Individuele verschilniveau: veranderingen die specifieke individuen treffen
o Verschillen tussen individuen die veranderingen kunnen voorspellen,
zoals
5
