Joke Emilia De Pauw
Sociologie
WAT IS SOCIOLOGIE
SOCIOLOGISCH PERSPECTIEF
= de bril waarmee we kunnen zien hoe de maatschappij en de ordening daarvan het
leven en gedrag van mensen beïnvloedt
Amerikaanse socioloog Peter Berger (1963)
= sociologisch perspectief het algemene in het bijzondere zien
Berger geeft ons twee technieken om de sociologische bril op te zetten
1. Het algemene in het bijzondere zien (= generalisatie)
Generalisatie = je kijkt naar één persoon/één situatie, maar je probeert te zien
wat dat vertelt over de hele samenleving
Van iets kleins redeneren naar iets groots, algemene kenmerken
= algemene conclusie trekken (je ziet 1 witte zwaan en je zegt alle zwanen zijn
wit’)
Het algemene in het bijzondere zien:
o Vb. je gaat naar Nederland en je ziet allemaal blonde mannen, ze eten
een boterham met kaas en een glas melk
Is zo ontstaan in de cultuur (WOII, ze hebben geleerd om dit te
eten)
o Vb. “die man leeft op straat, waarschijnlijk omdat hij lui of pech heeft
gehad” : “wacht, er zijn veel daklozen, ! misschien ligt het aan onze
samenleving (hoge huurprijzen, te weinig sociale woningen,
welkloosheid,…) = zegt iets algemeen over armoede in België
2. Het vreemde in het bekende zien (= defamiliarisatie)
Defamiliarisatie = iets vreemd/ongewoon maken terwijl het eigenlijk alledaags
of bekend is
Veel zaken in de samenleving lijken vanzelfsprekend (door er vreemd naar te
kijken ontdek je de onderliggende regels, normen en betekenissen)
Het vreemde in het bekende zien:
o Vb. je eet ’s avonds met mes en vork: ‘waarom vinden wij het beleefd
om met bestel te eten’, ‘wie beslist wat “goede tafelmanieren” zijn?’
o Vb. je vindt het logisch dat de bruid in het wit trouwt en haar vader
haar weggeeft: “waarom draagt bruid wit?”, “waarom ‘geeft’ haar vader
haar weg”,…
Émile Durkheim (1858-1917)
Zelfdoding = is onderhevig aan de invloed van sociale factoren
Sociale factoren kunnen individueel gedrag beïnvloeden
o Zelfdodingcijfer hoger = mannen, protestante, welvarende mensen,
ongehuwden
o Zelfdoding lager = vrouwen, katholieken, joden, arme mensen en
gehuwden
= sociale integratie (mensen met sterke banden = minder snel zelfdoding)
Meer vrijheid = groter socialer isolement = hoger zelfdodingcijfer
Kath & Joods + tradities = sterkere soc. Banden Prot. minder
Arm = minder vrijheid Rijk meer vrijheid
Sociologische bril: Vreemde in het bekende en het algemene in het bijzondere
Sociologische perspectief en verbeelding:
Met sociologische bril krijgen we sociologische verbeelding
De gave onszelf (en anderen) te zien als knooppunt van sociale bindingen en
maatschappelijke structuren die ons denken, handelen en dus leven
vormgeeft.
Vb. werkloos worden en denken dat het jij een mislukkeling bent
1
,Joke Emilia De Pauw
o Maar eigenlijk is dat een maatschappelijk issue (bv. je bent vervangen door
AI)
Sociologische verbeelding = krijg je door die 2 technieken & kijken naar de geschiedenis
je ziet dan hoe de samenleving werkt
Je bent in de samenleving afhankelijk van veel soorten aspecten
We zijn allemaal van veel mensen afhankelijk
Jouw pot thuis is afhankelijk van de Ikea, de Ikea is afhankelijk van de
oprichter, …
4 basisvragen van de sociologie BELANKGRIJK VOOR HET EXAMEN
1. Hoe is de samenleving geordend en georganiseerd?
2. Hoe wordt het individuele beïnvloed door het maatschappelijke?
3. Hoe is sociale (on)gelijkheid mogelijk?
4. Hoe onderzoeken wij dat allemaal op een wetenschappelijke manier?
HOOFDSTUK 2: EUROPESE MODERNITEIT VAN DE SOCIOLOGIE
Moderniteit vb. Charlie Chaplin – symboliseert de spanning tussen mens en machine, en
de vervreemding in de moderne wereld
Definitie: Modernisering is een sociaal veranderingsproces aangezwengeld door de
industriële revolutie.
= hoe veranderde de samenleving toen mensen van landbouw en kleine dorpen
evolueerden naar industrie, steden, fabrieken en moderne instellingen
4 onderdelen (aspecten Europese moderniteit):
HET VERDWIJNEN VAN KLEINE, TRADITIONELE GEMEENSCHAPPEN
Mensen verlieten dorpen trokken naar steden traditionele
samenhorigheid
Er ontstaat iets nieuws, een nieuwe, meer individuele samenleving
SOCIOLOOG: Ferdinand Tönnies
o Gemeinschaft: traditionele gemeenschap, sterke solidariteit, “wij-
gevoel”
o Gesellschaft: moderne maatschappij, rationeel, berekend
individualisme, zwakkere banden, secularisatie
= Tönnies zag deze overgang negatief (duister) – verlies van warmte
en verbondenheid
o (Gemeinschaft Gezelfschaft: overgang van warme, hechte
gemeenschappen naar koele, berekende samenlevingen)
Émile Durkheim: modernisering gekenmerkt door toenemende arbeidsverdeling (= een
gespecialiseerde economische activiteit: iedere werknemer heeft één taak)
UITBREIDING VAN PERSOONLIJKE KEUZEMOGELIJKHEDEN &
INDIVIDUALISERING
= mensen moesten zelf kiezen wat ze wilden doen, geloven en worden (je doet niet
langer wat de pater zegt)
ER KWAM MEER PERSOONLIJKE VRIJHEID, MAAR OOK MEER VERANTWOORDELIJKHEID
Individualisering: proces waarbij mensen meer zelf keuzes maken en minder geleid
worden door vaste tradities of autoriteiten
DIFFERENTIATIE EN GROTERE SOCIALE DIVERSITEIT
= door urbanisatie (verstedelijkging) ontstonden nieuwe groepen, beroepen en
levensstijlen
= de samenleving verdeelt zich in gespecialiseerde domeinen (zoals economie, politiek,
religie, wetenschap)
Differentiatie: het uiteenvallen van de samenleving in deelsystemen, met elk een eigen
2
,Joke Emilia De Pauw
functie
(bv. onderwijs, economie, religie)
DURKHEIM’S BIJDRAGE
• PREMODERNE SAMENLEVING: mechanische solidariteit
mensen lijken op elkaar, solidariteit door gelijkenis
• MODERNE SAMENLEVING: organische solidariteit
mensen zijn verschillend, maar afhankelijk van elkaar (= wederzijdse
afhankelijkheid)
(vb. huurders en huisbazen)
Organische solidariteit: we zijn solidair omdat we elkaar nodig hebben in een complex
systeem
Mechanische solidariteit: we zijn solidair omdat we hetzelfde zijn
RATIONALISERING (Max Weber)
Voor traditionele mensen = waarheid min of meer gelijk aan ‘hoe de dingen altijd zijn
geweest’
moderne mens = waarheid is het resultaat van rationele processen (hecht waarde
aan efficiëntie, weinig ontzag voor het verleden & zal sociale patronen overnemen die
hem in staat stellen om zijn doelen te bereiken)
Doelrationaliteit (Zweckrationalität): handelen op basis van berekende efficiëntie om
een doel te bereiken, individu heeft een doel voor zijn ogen en kiest bewust om dat
doel zo efficiënt mogelijk te bereiken
GEVOLG
• Weber zegt dat deze rationalisering leidt tot:
= de wereld raakt onttoverd – ze verliest haar magie, religieuze betekenis en
spontaniteit (mensen handelen niet meer vanuit geloof, gevoel/traditie vanuit
berekening & efficiëntie)
• Weber noemt dit de “ijzeren kooi van de moderniteit” – we zitten vast in
systemen en regels die we zelf hebben gemaakt = we kunnen er niet meer uit
ontsnappen
Vb. film Metropolis – toont angst voor de kille mechanische moderne
samenleving
MODERNISERING = MONDIAAL PROCES, MAAR
• Niet universeel: het verloopt niet overal op dezelfde manier
• Geen ontwikkelingsproces: niet elk land doorloopt dezelfde stadia
MODERNISERING ≠ NORMATIEF BEGRIP (zegt hoe de samenleving verandert,
niet of dat goed is)
• Europese modernisering steunde deels op uitbuiting en kolonialisme
dus het is niet per se “goed” of “wenselijk”
Modernisering is beschrijvend, niet waarderend: het zegt hoe samenlevingen
veranderen, niet of dat goed of slecht is
Secularisatie = minder geloven in god
8 themas
2 SOCIOLOGISCHE BASISPERSPECTIEVEN (BELANGRIJKSTE LES)
2 ≠ 2.6-2.8 geen examenstof
4 BASISVRAGEN VAN DE SOCIOLOGIE
HOE IS DE SAMENLEVING GEORDEND EN GEORGANISEERD?
Hoe zit onze samenleving in elkaar?
Welke structuren, instellingen en regels zorgen ervoor dat mensen kunnen
3
, Joke Emilia De Pauw
samenleven?
Sociale orde: het geheel van regels, normen, instituties en gewoonten die het
samenleven mogelijk maken.
VOORBEELDEN:
• Scholen, rechtssystemen, familie, religie, overheid …
• Al deze instellingen dragen bij aan orde en voorspelbaarheid.
KERNVRAAG:
= Waarom wordt onze samenleving niet één grote chaos?
HOE WORDT HET INDIVIDUELE BEÏNVLOED DOOR HET MAATSCHAPPELIJKE?
Hoe bepaalt de samenleving wat jij doet, denkt of voelt?
Onze keuzes lijken “persoonlijk”, maar zijn vaak sociaal bepaald.
Sociale beïnvloeding: het proces waarbij maatschappelijke structuren ons gedrag en
denken sturen.
VOORBEELDEN:
• Je studiekeuze lijkt individueel, maar hangt samen met verwachtingen van
ouders, klas, status, cultuur.
• Sociale media beïnvloeden je zelfbeeld.
• Normen bepalen wat “gepast” gedrag is.
KERNIDEE:
= Het individu is ingebed in een groter sociaal netwerk.
HOE IS SOCIALE (ON)GELIJKHEID MOGELIJK?
Waarom hebben sommige groepen meer macht, geld of kansen dan anderen?
Hoe ontstaan ongelijkheden, en hoe blijven ze bestaan?
Sociale ongelijkheid: ongelijke verdeling van middelen, kansen en macht in een
samenleving.
VOORBEELDEN:
• Klassenverschillen, genderongelijkheid, racisme, opleidingsniveau.
• De vraag is niet alleen dat er ongelijkheid is, maar hoe ze wordt geproduceerd
en gerechtvaardigd.
KERNIDEE:
= Ongelijkheid is sociaal geconstrueerd en structureel ingebouwd.
HOE ONDERZOEKEN WE DAT ALLEMAAL OP EEN WETENSCHAPPELIJKE
MANIER?
Hoe kunnen we deze vragen empirisch onderzoeken?
Hoe maken we van “meningen” echte wetenschappelijke kennis?
Empirie: kennis gebaseerd op systematisch, observeerbaar en controleerbaar
onderzoek.
VOORBEELDEN:
• Enquêtes, observaties, experimenten, interviews.
• We zoeken patronen in data om theorieën te toetsen.
KERNIDEE:
= Sociologie is een wetenschap: ze gebruikt methoden om hypotheses te toetsen en
kennis te bouwen.
4
Sociologie
WAT IS SOCIOLOGIE
SOCIOLOGISCH PERSPECTIEF
= de bril waarmee we kunnen zien hoe de maatschappij en de ordening daarvan het
leven en gedrag van mensen beïnvloedt
Amerikaanse socioloog Peter Berger (1963)
= sociologisch perspectief het algemene in het bijzondere zien
Berger geeft ons twee technieken om de sociologische bril op te zetten
1. Het algemene in het bijzondere zien (= generalisatie)
Generalisatie = je kijkt naar één persoon/één situatie, maar je probeert te zien
wat dat vertelt over de hele samenleving
Van iets kleins redeneren naar iets groots, algemene kenmerken
= algemene conclusie trekken (je ziet 1 witte zwaan en je zegt alle zwanen zijn
wit’)
Het algemene in het bijzondere zien:
o Vb. je gaat naar Nederland en je ziet allemaal blonde mannen, ze eten
een boterham met kaas en een glas melk
Is zo ontstaan in de cultuur (WOII, ze hebben geleerd om dit te
eten)
o Vb. “die man leeft op straat, waarschijnlijk omdat hij lui of pech heeft
gehad” : “wacht, er zijn veel daklozen, ! misschien ligt het aan onze
samenleving (hoge huurprijzen, te weinig sociale woningen,
welkloosheid,…) = zegt iets algemeen over armoede in België
2. Het vreemde in het bekende zien (= defamiliarisatie)
Defamiliarisatie = iets vreemd/ongewoon maken terwijl het eigenlijk alledaags
of bekend is
Veel zaken in de samenleving lijken vanzelfsprekend (door er vreemd naar te
kijken ontdek je de onderliggende regels, normen en betekenissen)
Het vreemde in het bekende zien:
o Vb. je eet ’s avonds met mes en vork: ‘waarom vinden wij het beleefd
om met bestel te eten’, ‘wie beslist wat “goede tafelmanieren” zijn?’
o Vb. je vindt het logisch dat de bruid in het wit trouwt en haar vader
haar weggeeft: “waarom draagt bruid wit?”, “waarom ‘geeft’ haar vader
haar weg”,…
Émile Durkheim (1858-1917)
Zelfdoding = is onderhevig aan de invloed van sociale factoren
Sociale factoren kunnen individueel gedrag beïnvloeden
o Zelfdodingcijfer hoger = mannen, protestante, welvarende mensen,
ongehuwden
o Zelfdoding lager = vrouwen, katholieken, joden, arme mensen en
gehuwden
= sociale integratie (mensen met sterke banden = minder snel zelfdoding)
Meer vrijheid = groter socialer isolement = hoger zelfdodingcijfer
Kath & Joods + tradities = sterkere soc. Banden Prot. minder
Arm = minder vrijheid Rijk meer vrijheid
Sociologische bril: Vreemde in het bekende en het algemene in het bijzondere
Sociologische perspectief en verbeelding:
Met sociologische bril krijgen we sociologische verbeelding
De gave onszelf (en anderen) te zien als knooppunt van sociale bindingen en
maatschappelijke structuren die ons denken, handelen en dus leven
vormgeeft.
Vb. werkloos worden en denken dat het jij een mislukkeling bent
1
,Joke Emilia De Pauw
o Maar eigenlijk is dat een maatschappelijk issue (bv. je bent vervangen door
AI)
Sociologische verbeelding = krijg je door die 2 technieken & kijken naar de geschiedenis
je ziet dan hoe de samenleving werkt
Je bent in de samenleving afhankelijk van veel soorten aspecten
We zijn allemaal van veel mensen afhankelijk
Jouw pot thuis is afhankelijk van de Ikea, de Ikea is afhankelijk van de
oprichter, …
4 basisvragen van de sociologie BELANKGRIJK VOOR HET EXAMEN
1. Hoe is de samenleving geordend en georganiseerd?
2. Hoe wordt het individuele beïnvloed door het maatschappelijke?
3. Hoe is sociale (on)gelijkheid mogelijk?
4. Hoe onderzoeken wij dat allemaal op een wetenschappelijke manier?
HOOFDSTUK 2: EUROPESE MODERNITEIT VAN DE SOCIOLOGIE
Moderniteit vb. Charlie Chaplin – symboliseert de spanning tussen mens en machine, en
de vervreemding in de moderne wereld
Definitie: Modernisering is een sociaal veranderingsproces aangezwengeld door de
industriële revolutie.
= hoe veranderde de samenleving toen mensen van landbouw en kleine dorpen
evolueerden naar industrie, steden, fabrieken en moderne instellingen
4 onderdelen (aspecten Europese moderniteit):
HET VERDWIJNEN VAN KLEINE, TRADITIONELE GEMEENSCHAPPEN
Mensen verlieten dorpen trokken naar steden traditionele
samenhorigheid
Er ontstaat iets nieuws, een nieuwe, meer individuele samenleving
SOCIOLOOG: Ferdinand Tönnies
o Gemeinschaft: traditionele gemeenschap, sterke solidariteit, “wij-
gevoel”
o Gesellschaft: moderne maatschappij, rationeel, berekend
individualisme, zwakkere banden, secularisatie
= Tönnies zag deze overgang negatief (duister) – verlies van warmte
en verbondenheid
o (Gemeinschaft Gezelfschaft: overgang van warme, hechte
gemeenschappen naar koele, berekende samenlevingen)
Émile Durkheim: modernisering gekenmerkt door toenemende arbeidsverdeling (= een
gespecialiseerde economische activiteit: iedere werknemer heeft één taak)
UITBREIDING VAN PERSOONLIJKE KEUZEMOGELIJKHEDEN &
INDIVIDUALISERING
= mensen moesten zelf kiezen wat ze wilden doen, geloven en worden (je doet niet
langer wat de pater zegt)
ER KWAM MEER PERSOONLIJKE VRIJHEID, MAAR OOK MEER VERANTWOORDELIJKHEID
Individualisering: proces waarbij mensen meer zelf keuzes maken en minder geleid
worden door vaste tradities of autoriteiten
DIFFERENTIATIE EN GROTERE SOCIALE DIVERSITEIT
= door urbanisatie (verstedelijkging) ontstonden nieuwe groepen, beroepen en
levensstijlen
= de samenleving verdeelt zich in gespecialiseerde domeinen (zoals economie, politiek,
religie, wetenschap)
Differentiatie: het uiteenvallen van de samenleving in deelsystemen, met elk een eigen
2
,Joke Emilia De Pauw
functie
(bv. onderwijs, economie, religie)
DURKHEIM’S BIJDRAGE
• PREMODERNE SAMENLEVING: mechanische solidariteit
mensen lijken op elkaar, solidariteit door gelijkenis
• MODERNE SAMENLEVING: organische solidariteit
mensen zijn verschillend, maar afhankelijk van elkaar (= wederzijdse
afhankelijkheid)
(vb. huurders en huisbazen)
Organische solidariteit: we zijn solidair omdat we elkaar nodig hebben in een complex
systeem
Mechanische solidariteit: we zijn solidair omdat we hetzelfde zijn
RATIONALISERING (Max Weber)
Voor traditionele mensen = waarheid min of meer gelijk aan ‘hoe de dingen altijd zijn
geweest’
moderne mens = waarheid is het resultaat van rationele processen (hecht waarde
aan efficiëntie, weinig ontzag voor het verleden & zal sociale patronen overnemen die
hem in staat stellen om zijn doelen te bereiken)
Doelrationaliteit (Zweckrationalität): handelen op basis van berekende efficiëntie om
een doel te bereiken, individu heeft een doel voor zijn ogen en kiest bewust om dat
doel zo efficiënt mogelijk te bereiken
GEVOLG
• Weber zegt dat deze rationalisering leidt tot:
= de wereld raakt onttoverd – ze verliest haar magie, religieuze betekenis en
spontaniteit (mensen handelen niet meer vanuit geloof, gevoel/traditie vanuit
berekening & efficiëntie)
• Weber noemt dit de “ijzeren kooi van de moderniteit” – we zitten vast in
systemen en regels die we zelf hebben gemaakt = we kunnen er niet meer uit
ontsnappen
Vb. film Metropolis – toont angst voor de kille mechanische moderne
samenleving
MODERNISERING = MONDIAAL PROCES, MAAR
• Niet universeel: het verloopt niet overal op dezelfde manier
• Geen ontwikkelingsproces: niet elk land doorloopt dezelfde stadia
MODERNISERING ≠ NORMATIEF BEGRIP (zegt hoe de samenleving verandert,
niet of dat goed is)
• Europese modernisering steunde deels op uitbuiting en kolonialisme
dus het is niet per se “goed” of “wenselijk”
Modernisering is beschrijvend, niet waarderend: het zegt hoe samenlevingen
veranderen, niet of dat goed of slecht is
Secularisatie = minder geloven in god
8 themas
2 SOCIOLOGISCHE BASISPERSPECTIEVEN (BELANGRIJKSTE LES)
2 ≠ 2.6-2.8 geen examenstof
4 BASISVRAGEN VAN DE SOCIOLOGIE
HOE IS DE SAMENLEVING GEORDEND EN GEORGANISEERD?
Hoe zit onze samenleving in elkaar?
Welke structuren, instellingen en regels zorgen ervoor dat mensen kunnen
3
, Joke Emilia De Pauw
samenleven?
Sociale orde: het geheel van regels, normen, instituties en gewoonten die het
samenleven mogelijk maken.
VOORBEELDEN:
• Scholen, rechtssystemen, familie, religie, overheid …
• Al deze instellingen dragen bij aan orde en voorspelbaarheid.
KERNVRAAG:
= Waarom wordt onze samenleving niet één grote chaos?
HOE WORDT HET INDIVIDUELE BEÏNVLOED DOOR HET MAATSCHAPPELIJKE?
Hoe bepaalt de samenleving wat jij doet, denkt of voelt?
Onze keuzes lijken “persoonlijk”, maar zijn vaak sociaal bepaald.
Sociale beïnvloeding: het proces waarbij maatschappelijke structuren ons gedrag en
denken sturen.
VOORBEELDEN:
• Je studiekeuze lijkt individueel, maar hangt samen met verwachtingen van
ouders, klas, status, cultuur.
• Sociale media beïnvloeden je zelfbeeld.
• Normen bepalen wat “gepast” gedrag is.
KERNIDEE:
= Het individu is ingebed in een groter sociaal netwerk.
HOE IS SOCIALE (ON)GELIJKHEID MOGELIJK?
Waarom hebben sommige groepen meer macht, geld of kansen dan anderen?
Hoe ontstaan ongelijkheden, en hoe blijven ze bestaan?
Sociale ongelijkheid: ongelijke verdeling van middelen, kansen en macht in een
samenleving.
VOORBEELDEN:
• Klassenverschillen, genderongelijkheid, racisme, opleidingsniveau.
• De vraag is niet alleen dat er ongelijkheid is, maar hoe ze wordt geproduceerd
en gerechtvaardigd.
KERNIDEE:
= Ongelijkheid is sociaal geconstrueerd en structureel ingebouwd.
HOE ONDERZOEKEN WE DAT ALLEMAAL OP EEN WETENSCHAPPELIJKE
MANIER?
Hoe kunnen we deze vragen empirisch onderzoeken?
Hoe maken we van “meningen” echte wetenschappelijke kennis?
Empirie: kennis gebaseerd op systematisch, observeerbaar en controleerbaar
onderzoek.
VOORBEELDEN:
• Enquêtes, observaties, experimenten, interviews.
• We zoeken patronen in data om theorieën te toetsen.
KERNIDEE:
= Sociologie is een wetenschap: ze gebruikt methoden om hypotheses te toetsen en
kennis te bouwen.
4
