Orthopedagogische interventies
HOOFDSTUK 1: EMOTIONELE ONTWIKKELING
Psychodynamisch ontwikkelingsmodel
- 2 instrumenten: SEO-R2 en SEO-V schaal
- Anton Dosen: Kinderpsychiater
● klassieke diagnostische instrumenten (dsm) vaak ontoereikend waren, symptomen +
behandeling die mensen met verstandelijke beperking anders is dan mensen zonder
beperking
- Cognitieve ontwikkeling → kunnen
- Emotionele ontwikkeling → aankunnen (repressie en blokkade)
→ behoeften? Noden? hulpvraag? Welke ondersteuning?
- universeel model: doelgroep- en werkveldoverschrijdend
- er is na de SEO-R2 schaal, een verkorte schaal ontwikkeld → SEO-V schaal
➔ biedt een snel inzicht in psychosociale problematiek van cliënten
➔ wordt gezien als een vollediger en diepgaander instrument dat veel
handvaten biedt
2 Inleiding
2.1 Anton Došen
● hij zei dat mensen met verstandelijke beperking kans hebben tot het ontwikkelen van
psychische problemen/ emotionele problemen
● introduceerde een ontwikkelingsdynamische en integratieve benadering, om psychische
problemen bij mensen met beperking te begrijpen en te behandelen
2.2 Ontwikkelingsdynamische benadering
- bij personen met psychische problemen of ernstige gedragsproblemen zien we een verschil
tussen cognitieve en emotionele ontwikkeling
- wijst erop dat mensen met emotionele ontwikkeling op een bepaald moment vertraagt, stopt
- er ontstond een ontwikkelingsdynamische benadering → de
ontwikkelingsdynamiek met bijhorende bio–psychosociale aspecten van personen
met psychische- en gedragsproblemen in kaart te brengen
- gedrag en emoties die we aan de buitenkant zien, gaan we enkel begrijpen indien we weten
wat er aan de hand is (wat is de betekenis? Welke emotionele noden/behoeften liggen aan
basis van gedrag)
→ deze vragen kan je pas beantwoorden, indien je inzicht krijgt op de emotionele
ontw. van cliënt
- Als begeleider
➔ als begeleider de ontwikkeling kunnen stimuleren door sensitief responsief
te zijn → op die manier ervaart cliënt de reactie van de begeleider
2.3 Emotionele ontwikkelingsfasen
- verschillende modellen (hechtingsontwikkeling van Bowlby, cognitieve ontwikkeling van
piaget)
- 5 fasen
➔ adaptatiefase (0-6m)
➔ hechtingsfase (6-18m)
➔ individuatiefase (18-36m)
➔ identificatiefase (3-7j)
➔ realiteitsbewustwordingsfase (7-12j)
1
, ➔ Sociale autonomie (12-17j) → bijgekomen later
➔ Sociale verantwoordelijkheid fase (17-25j) → bijgekomen later
De mate en tijd waarin verwerking en inprenting van ervaringen plaatsvindt is bij deze kinderen
anders dan hun leeftijdsgenoten
Volgens dosen betekent het niet dat we het emotionele functioneren van een persoon met ernstige
verstandelijke beperking dienen te vergelijken met een kind van 3 jaar
→ merken wel dat emotionele behoeften verbonden aan deze ontwikkelingsfase om
rekening te houden in de begeleiding
3. De eerste 5 emotionele ontwikkelingsfasen
1ste fase: Adaptatiefase (0-6m) → homeostase (evenwicht) vs disregulatie
(onevenwicht, ontregeling)
- IQ <20 (bv. Ik ben zo moe)
- fysiek aanpassen aan de buitenwereld. Ze zijn erg gevoelig voor zintuigelijke prikkels die op
hen afkomen
➔ interne en externe prikkels roepen basale gevoelens op: lust, onlust, opwinding, rust
(vraagt veel energie)
- innerlijk spanningsniveau van cliënten raken ontregeld: sprake van hypo- of hyperarousal
- sensorische integratie via zintuigen
➔ doel: innerlijk evenwicht bereiken
- Timmers Huigens: lichaamsgebonden ervaringsordening
- ze ontdekken structuren van ruimte, tijd en personen
- ontwikkelingstaken: spanning hanteren, veiligheid, rust bieden, evenwicht bereiken en
behouden
- begeleidingstips:
➔ samen zijn, beschikbaarheid, nabijheid (veiligheid bieden, ingaan op noden)
➔ taak begeleider: nadruk ligt op het reguleren van de innerlijke spanning
➔ sensitief responsief: letten op de details
➔ neem over, haal de cliënt uit de situatie of begrens hem fysiek indien nodig
➔ basishouding van onvoorwaardelijke acceptatie
3.1.2 Afstand-Nabijheid
- ze hebben nog geen IK (I-identity) → iets alleen doen is voor hen moeilijk
- de mate waarin de cliënt kan ervaren dat zijn begeleider zorgt voor primaire behoeften en van
veiligheid, nabijheid
3.1.3 Structuur en grenzen
- structuur geeft hen een gevoel van basisveiligheid te creëren: voorspelbaarheid,
herkenbaarheid, begrenzen, regelmaat
3.1.4 Activiteiten
- de omgeving moet zorgen voor prikkeldosering, door het aanbieden van prikkels op maat van
cliënt en situatie
- het niveau van de prikkels dat een cliënt aankan, kan van moment tot moment veranderen
- extra aandacht moet gaan naar de prikkels die wij binnenbrengen via ons eigen gedrag
(eigen drukte, manier van praten)
- streven naar evenwicht tussen inspanning en ontspanning
2
, - duur van activiteiten moet soepel worden aangepast: pauzes moeten flexibel kunnen worden
ingelast
➔ beter korte en losse contacten te hebben met cliënt dan 1 lange activiteit
- valkuil: hou bij prikkelarm werken rekening met feit dat leegte niet perse rustgevend is
3.1.5 Communicatie
- vaak is er een beperkte verbaliteit
- heb als begeleider een alerte houding voor non-verbale signalen van cliënten en van jezelf
- aandachtspunt: cliënten mogen niet overschat worden wat betreft het overzien van
dagverloop en gebruik van visualisaties (focus op hier en nu)
➔ betekent dat informatie over voorbije of toekomstige zaken verwarrend kan werken
3.1.6 Gedrag
- cliënten voelen zich voortdurend heen en weer geslingerd tussen veiligheid en rust enerzijds
en anderzijds overprikkeling
- gedragingen kunnen voorkomen worden en die als normaal, meer of minder problematisch
kan gezien worden
➔ prikkelgevoelig
➔ verlies van structuur in tijd en ruimte (eetproblemen)
➔ super-gevoelig
➔ heel snel te (weinig of veel)
➔ beginnende hechtingsgedrag
- probleemgedrag ontstaat door ontregeling van hun spanningsniveau, maar vaak zonder
aanleiding (opwinding, lichamelijke prikkels)
- agressief gedrag is niet doelgericht, gecontroleerd, geen intentie tot schaden
Tips: sensitief responsief, snel reageren, onvoorwaardelijke acceptatie
2de fase: Hechtingsfase/ eerste socialisatiefase (6-18m) → vertrouwen vs
wantrouwen
- hechting en basale veiligheid (IQ 25 tot 35)
- bv. Mijn begeleidster had gezegd dat ze er zou zijn…
- fase van symbiose: een vroege ontwikkelingsfase waarin de baby zichzelf en de moeder nog
niet als apart ervaart, maar als één geheel
- angst voor vreemden, separatieangst
- Transitionele objecten: gaan zich hechten aan niet levende objecten die verbonden zijn aan
belangrijke anderen
➔ hechting aan transitionele objecten: De troost en veiligheid die een kind vindt in een
voorwerp (zoals knuffel of dekentje) dat helpt bij de overgang van afhankelijkheid
naar zelfstandigheid
- WE-identity: ze hebben nog geen ik en kunnen niet functioneren zonder begeleider/ouder in
de buurt
- objectpermanentie: het besef dat mensen en objecten niet ophouden te bestaan
- ontwikkelingstaken: zich hechten, vertrouwensband opbouwen, verkennen
- Valkuilen: symbiose is enkel mogelijk binnen een ouder-kind relatie
➔ een symbiotische relatie met een begeleider kan veel schade berokkenen aan de
cliënt wanneer relatie wordt verbroken
3.2.1 Kerntaak van de begeleider
3
, - veiligheid bieden en vertrouwen door te cirkelen
➔ betekent steeds op een bepaalde manier emotioneel beschikbaar bent in het
gehoors- en gezichtsveld
3.2.2 Afstand-Nabijheid
- de begeleider tracht tegemoet te komen aan deze nood door betrouwbaar te zijn in je
beschikbaarheid (je biedt duidelijkheid over hoe, wanneer je beschikbaar bent)
- als begeleider beweeg je mee met client, je biedt nabijheid wanneer nodig en
geeft ruimte wanneer mogelijk → helpt voor de vertrouwen en veiligheid
3.2.3 Structuur en grenzen
- visuele ondersteuning van gemaakte afspraken kan helpen om de structuur overzichtelijk te
houden
- de bedoeling is dat de structuur houvast biedt en helpt bij een consequente en voorspelbare
voorbereiding
- bv. drukte in leefgroep wanneer iedereen van atelier komt of tijdelijke onzekerheid bij nieuwe
begeleider
- begeleiding moet kader bieden dat ruimte schept aan de cliënt om te experimenteren binnen
veilige grenzen
3.2.4 Activiteiten
- terugkerende en duidelijke activiteiten kan geruststellend werken → zijn
gemakkelijk voor samen te doen (goed voor vertrouwensrelatie met begeleider)
- pas de begeleidingsintensiteit aan, afhankelijk van draagkracht van cliënt ben je als
begeleider meer of minder nadrukkelijk aanwezig
3.2.5 Communicatie
- cliënten mogen we niet overschatten op basis van verbale mogelijkheden
- je lichaamstaal, intonatie zijn voor cliënten belangrijk als je wat zegt
- het aankondigen van zaken die nog te ver vooruit liggen in de tijd (voorziene feest, geplande
verhuis) kan onrust, stress veroorzaken
3.2.6 Gedrag
- er wordt afgetast hoe stevig de relatie met de begeleider is
- dit is te verwachten gedrag
➔ basisveiligheid
➔ separatie-angst en angst voor afwijzing
➔ afhankelijk van Belangrijke Anderen (BA)
➔ Moeilijke gedeelde aandacht (joint attention)
➔ symbiose moet kunnen, dag/nacht bij zijn → niet doen, kan schade geven
aan de cliënt
- probleemgedrag is gevolg van frustratie in sociale situaties (onvoldoende nabijheid,
veiligheid, rust)
- valkuil: cliënt wordt gezien als bewust handelend, met volledig inzicht in het hoe en waarom
zijn gedrag en effect op ander
- Begeleidingstips
➔ biedt veiligheid door zelf rustig en emotioneel neutraal te blijven
➔ de cliënt is afhankelijk van jou om de situatie weer goed te maken
➔ emotioneel neutraal mee omgaan
➔ zorg zelf voor herstel, bied perspectief en knip de draad nooit door
➔ Holding (continu zorgen dat cliënten zich veilig en gedragen voelt)
➔ draag de cliënt breed in je team
➔ Containment (moeilijke gevoelens van onveiligheid, wantrouwen mee te dragen,
luisterend oor bieden, benoem de gevoelens)
4
HOOFDSTUK 1: EMOTIONELE ONTWIKKELING
Psychodynamisch ontwikkelingsmodel
- 2 instrumenten: SEO-R2 en SEO-V schaal
- Anton Dosen: Kinderpsychiater
● klassieke diagnostische instrumenten (dsm) vaak ontoereikend waren, symptomen +
behandeling die mensen met verstandelijke beperking anders is dan mensen zonder
beperking
- Cognitieve ontwikkeling → kunnen
- Emotionele ontwikkeling → aankunnen (repressie en blokkade)
→ behoeften? Noden? hulpvraag? Welke ondersteuning?
- universeel model: doelgroep- en werkveldoverschrijdend
- er is na de SEO-R2 schaal, een verkorte schaal ontwikkeld → SEO-V schaal
➔ biedt een snel inzicht in psychosociale problematiek van cliënten
➔ wordt gezien als een vollediger en diepgaander instrument dat veel
handvaten biedt
2 Inleiding
2.1 Anton Došen
● hij zei dat mensen met verstandelijke beperking kans hebben tot het ontwikkelen van
psychische problemen/ emotionele problemen
● introduceerde een ontwikkelingsdynamische en integratieve benadering, om psychische
problemen bij mensen met beperking te begrijpen en te behandelen
2.2 Ontwikkelingsdynamische benadering
- bij personen met psychische problemen of ernstige gedragsproblemen zien we een verschil
tussen cognitieve en emotionele ontwikkeling
- wijst erop dat mensen met emotionele ontwikkeling op een bepaald moment vertraagt, stopt
- er ontstond een ontwikkelingsdynamische benadering → de
ontwikkelingsdynamiek met bijhorende bio–psychosociale aspecten van personen
met psychische- en gedragsproblemen in kaart te brengen
- gedrag en emoties die we aan de buitenkant zien, gaan we enkel begrijpen indien we weten
wat er aan de hand is (wat is de betekenis? Welke emotionele noden/behoeften liggen aan
basis van gedrag)
→ deze vragen kan je pas beantwoorden, indien je inzicht krijgt op de emotionele
ontw. van cliënt
- Als begeleider
➔ als begeleider de ontwikkeling kunnen stimuleren door sensitief responsief
te zijn → op die manier ervaart cliënt de reactie van de begeleider
2.3 Emotionele ontwikkelingsfasen
- verschillende modellen (hechtingsontwikkeling van Bowlby, cognitieve ontwikkeling van
piaget)
- 5 fasen
➔ adaptatiefase (0-6m)
➔ hechtingsfase (6-18m)
➔ individuatiefase (18-36m)
➔ identificatiefase (3-7j)
➔ realiteitsbewustwordingsfase (7-12j)
1
, ➔ Sociale autonomie (12-17j) → bijgekomen later
➔ Sociale verantwoordelijkheid fase (17-25j) → bijgekomen later
De mate en tijd waarin verwerking en inprenting van ervaringen plaatsvindt is bij deze kinderen
anders dan hun leeftijdsgenoten
Volgens dosen betekent het niet dat we het emotionele functioneren van een persoon met ernstige
verstandelijke beperking dienen te vergelijken met een kind van 3 jaar
→ merken wel dat emotionele behoeften verbonden aan deze ontwikkelingsfase om
rekening te houden in de begeleiding
3. De eerste 5 emotionele ontwikkelingsfasen
1ste fase: Adaptatiefase (0-6m) → homeostase (evenwicht) vs disregulatie
(onevenwicht, ontregeling)
- IQ <20 (bv. Ik ben zo moe)
- fysiek aanpassen aan de buitenwereld. Ze zijn erg gevoelig voor zintuigelijke prikkels die op
hen afkomen
➔ interne en externe prikkels roepen basale gevoelens op: lust, onlust, opwinding, rust
(vraagt veel energie)
- innerlijk spanningsniveau van cliënten raken ontregeld: sprake van hypo- of hyperarousal
- sensorische integratie via zintuigen
➔ doel: innerlijk evenwicht bereiken
- Timmers Huigens: lichaamsgebonden ervaringsordening
- ze ontdekken structuren van ruimte, tijd en personen
- ontwikkelingstaken: spanning hanteren, veiligheid, rust bieden, evenwicht bereiken en
behouden
- begeleidingstips:
➔ samen zijn, beschikbaarheid, nabijheid (veiligheid bieden, ingaan op noden)
➔ taak begeleider: nadruk ligt op het reguleren van de innerlijke spanning
➔ sensitief responsief: letten op de details
➔ neem over, haal de cliënt uit de situatie of begrens hem fysiek indien nodig
➔ basishouding van onvoorwaardelijke acceptatie
3.1.2 Afstand-Nabijheid
- ze hebben nog geen IK (I-identity) → iets alleen doen is voor hen moeilijk
- de mate waarin de cliënt kan ervaren dat zijn begeleider zorgt voor primaire behoeften en van
veiligheid, nabijheid
3.1.3 Structuur en grenzen
- structuur geeft hen een gevoel van basisveiligheid te creëren: voorspelbaarheid,
herkenbaarheid, begrenzen, regelmaat
3.1.4 Activiteiten
- de omgeving moet zorgen voor prikkeldosering, door het aanbieden van prikkels op maat van
cliënt en situatie
- het niveau van de prikkels dat een cliënt aankan, kan van moment tot moment veranderen
- extra aandacht moet gaan naar de prikkels die wij binnenbrengen via ons eigen gedrag
(eigen drukte, manier van praten)
- streven naar evenwicht tussen inspanning en ontspanning
2
, - duur van activiteiten moet soepel worden aangepast: pauzes moeten flexibel kunnen worden
ingelast
➔ beter korte en losse contacten te hebben met cliënt dan 1 lange activiteit
- valkuil: hou bij prikkelarm werken rekening met feit dat leegte niet perse rustgevend is
3.1.5 Communicatie
- vaak is er een beperkte verbaliteit
- heb als begeleider een alerte houding voor non-verbale signalen van cliënten en van jezelf
- aandachtspunt: cliënten mogen niet overschat worden wat betreft het overzien van
dagverloop en gebruik van visualisaties (focus op hier en nu)
➔ betekent dat informatie over voorbije of toekomstige zaken verwarrend kan werken
3.1.6 Gedrag
- cliënten voelen zich voortdurend heen en weer geslingerd tussen veiligheid en rust enerzijds
en anderzijds overprikkeling
- gedragingen kunnen voorkomen worden en die als normaal, meer of minder problematisch
kan gezien worden
➔ prikkelgevoelig
➔ verlies van structuur in tijd en ruimte (eetproblemen)
➔ super-gevoelig
➔ heel snel te (weinig of veel)
➔ beginnende hechtingsgedrag
- probleemgedrag ontstaat door ontregeling van hun spanningsniveau, maar vaak zonder
aanleiding (opwinding, lichamelijke prikkels)
- agressief gedrag is niet doelgericht, gecontroleerd, geen intentie tot schaden
Tips: sensitief responsief, snel reageren, onvoorwaardelijke acceptatie
2de fase: Hechtingsfase/ eerste socialisatiefase (6-18m) → vertrouwen vs
wantrouwen
- hechting en basale veiligheid (IQ 25 tot 35)
- bv. Mijn begeleidster had gezegd dat ze er zou zijn…
- fase van symbiose: een vroege ontwikkelingsfase waarin de baby zichzelf en de moeder nog
niet als apart ervaart, maar als één geheel
- angst voor vreemden, separatieangst
- Transitionele objecten: gaan zich hechten aan niet levende objecten die verbonden zijn aan
belangrijke anderen
➔ hechting aan transitionele objecten: De troost en veiligheid die een kind vindt in een
voorwerp (zoals knuffel of dekentje) dat helpt bij de overgang van afhankelijkheid
naar zelfstandigheid
- WE-identity: ze hebben nog geen ik en kunnen niet functioneren zonder begeleider/ouder in
de buurt
- objectpermanentie: het besef dat mensen en objecten niet ophouden te bestaan
- ontwikkelingstaken: zich hechten, vertrouwensband opbouwen, verkennen
- Valkuilen: symbiose is enkel mogelijk binnen een ouder-kind relatie
➔ een symbiotische relatie met een begeleider kan veel schade berokkenen aan de
cliënt wanneer relatie wordt verbroken
3.2.1 Kerntaak van de begeleider
3
, - veiligheid bieden en vertrouwen door te cirkelen
➔ betekent steeds op een bepaalde manier emotioneel beschikbaar bent in het
gehoors- en gezichtsveld
3.2.2 Afstand-Nabijheid
- de begeleider tracht tegemoet te komen aan deze nood door betrouwbaar te zijn in je
beschikbaarheid (je biedt duidelijkheid over hoe, wanneer je beschikbaar bent)
- als begeleider beweeg je mee met client, je biedt nabijheid wanneer nodig en
geeft ruimte wanneer mogelijk → helpt voor de vertrouwen en veiligheid
3.2.3 Structuur en grenzen
- visuele ondersteuning van gemaakte afspraken kan helpen om de structuur overzichtelijk te
houden
- de bedoeling is dat de structuur houvast biedt en helpt bij een consequente en voorspelbare
voorbereiding
- bv. drukte in leefgroep wanneer iedereen van atelier komt of tijdelijke onzekerheid bij nieuwe
begeleider
- begeleiding moet kader bieden dat ruimte schept aan de cliënt om te experimenteren binnen
veilige grenzen
3.2.4 Activiteiten
- terugkerende en duidelijke activiteiten kan geruststellend werken → zijn
gemakkelijk voor samen te doen (goed voor vertrouwensrelatie met begeleider)
- pas de begeleidingsintensiteit aan, afhankelijk van draagkracht van cliënt ben je als
begeleider meer of minder nadrukkelijk aanwezig
3.2.5 Communicatie
- cliënten mogen we niet overschatten op basis van verbale mogelijkheden
- je lichaamstaal, intonatie zijn voor cliënten belangrijk als je wat zegt
- het aankondigen van zaken die nog te ver vooruit liggen in de tijd (voorziene feest, geplande
verhuis) kan onrust, stress veroorzaken
3.2.6 Gedrag
- er wordt afgetast hoe stevig de relatie met de begeleider is
- dit is te verwachten gedrag
➔ basisveiligheid
➔ separatie-angst en angst voor afwijzing
➔ afhankelijk van Belangrijke Anderen (BA)
➔ Moeilijke gedeelde aandacht (joint attention)
➔ symbiose moet kunnen, dag/nacht bij zijn → niet doen, kan schade geven
aan de cliënt
- probleemgedrag is gevolg van frustratie in sociale situaties (onvoldoende nabijheid,
veiligheid, rust)
- valkuil: cliënt wordt gezien als bewust handelend, met volledig inzicht in het hoe en waarom
zijn gedrag en effect op ander
- Begeleidingstips
➔ biedt veiligheid door zelf rustig en emotioneel neutraal te blijven
➔ de cliënt is afhankelijk van jou om de situatie weer goed te maken
➔ emotioneel neutraal mee omgaan
➔ zorg zelf voor herstel, bied perspectief en knip de draad nooit door
➔ Holding (continu zorgen dat cliënten zich veilig en gedragen voelt)
➔ draag de cliënt breed in je team
➔ Containment (moeilijke gevoelens van onveiligheid, wantrouwen mee te dragen,
luisterend oor bieden, benoem de gevoelens)
4
