Communicatiewetenschappen 1
1. Bouwstenen van een discipline en een praktijk (bouwstenen van
communicatie)
1.2 Het teken als basis voor betekenisvol communiceren.
Om een antwoord te formuleren op de kernvraag hoe we betekenisvol kunnen communiceren en
hoe betekenis ontstaat in het communicatieproces, moeten we eerst dieper ingaan op de
allerkleinste component van om het even welk communicatieproces, zijnde het teken.
- De allerkleinste component van om het even welke communicatieproces
- Het basiselement van het communicatieproces/betekenisvol communiceren
- Wanneer we communiceren met elkaar (als mensen) dan vallen we terug op een
pallet/arsenaal van een aantal tekens (of instrumenten waarover wij beschikken om deze tot
uiting te brengen.
- Gaande weg de tekens op een culturele manier tekensystemen gaan vormen. Vb. spreken van
Nederlands, het bestaat uit heel erg veel tekens. (klanken, letter, hoe je een zin opbouwt,..).
Het geeft betekenis voor degene die het ontvangt en verzend, maar daarvoor hebben we tekens
nodig.
1.2.1 De semiotiek (semiologie)
- Is de wetenschap die zich bezighoudt met het bestuderen van tekens (de leer van tekens).
o Bestudeert de wijze waarop tekens functioneren en hoe ze betekenis doen ontstaan.
- In het frans ook semiologie genoemd (FR)
- Grondlegger in Europa en de VS is:
o De zwitserse taalkundige Ferdinand de Saussure (1857-1914)
▪ Beklemtoonde de sociale functie en relevantie van een teken
o De Amerikaanse filosoof Charles Sanders Peirce (1839-1914)
▪ Beklemtoonde de logische, formele en technische functie van een teken,
zonder de sociale context uit het oog te verliezen.
- Wetenschappelijk domein: leer van de tekens, van het betekenisvol gebruik van tekens
- Hoe functioneren tekens en ontstaat betekenis? Centrale vraag in hedendaagse
communicatiewetenschappelijk onderzoek rond media-inhoud en mediareceptie.
o We worden gevoeliger voor bepaalde tekens. Emoji is een voorbeeld van een nieuw
teken systeem, want elke emoji geeft een teken weer. Dit geeft een extra laag aan
betekenisvol communiceren.
- 3 centrale studiedomeinen:
o Tekens zelf indelen in soorten
o Codes of systemen waarbinnen tekens georganiseerd zijn (vb.grammatica)
o Cultuur waarbinnen tekens en codes opereren
,Visuele taal is deze dagen belangrijk. Toen de eerste films werden gemaakt, was het voor de
bevolking een soort van attractie omdat mensen dat nog niet gewend waren dus moeten ze nog
wennen aan het beeld en dit te herkennen. Wij maken de link tussen bepaalde beelden, zo weten we
dat bepaalde beelden een vervolg zijn van een vorig beeld. Mensen die niet nog niet gewend zijn aan
deze visuele taal zullen dat moeilijker vinden om te weten.
Volgorde: Teken, code of taal en dan de cultuur waarin die tekens of codes opereren of werkzaam
zijn. Bepaalde tekens kunnen toch een andere betekenis krijgen naargelang de cultuur waarin ze
verschijnen. Cultuur kan ook te maken hebben met subcultuur. Vb: je bent fan van anime, dan heb je
binnen die subcultuur een aantal tekens die enkel begrepen worden door mensen die in die
subcultuur zitten.
Verschillende sub disciplines van semiotiek: Binnen semiotiek maakt men onderscheidt tussen
fonologie, syntaxis, pragmatiek en semantiek.
o Fonologie: studie van klanken en kleinste eenheden (=letters) (bestudeert hoe dingen
worden uitgesproken)
▪ manier waarop je een letter uitspreekt kan ook een manier zijn om iets over
te brengen.
o Syntaxis: linguïstische studie van taalconventies en betekenisvolle patronen van
tekens
(= eerder technisch, bv. staan letters en woorden in de juiste volgorde?)
o Pragmatiek: studie van de relatie tussen betekenis en de gebruiker van het teken
(hoe spelen context en sociale factoren een rol in betekenisgeving) (wie gebruikt dat
en waarom).
Komt van het Griekse woord prattein wat ‘handelen, doen’ betekent.
▪ Belangrijk! voor communicatiewetenschappen (pragmatisch: praktisch)
pratijn (van latijn): te maken met handelen en doen.
▪ Interesseert zich in wat mensen doen met die tekens in de praktijk. Hoe de
tekens ontstaan maar ook hoe ze evolueert en verandert. Er zijn zo woorden
die opeens een hype zijn bij bepaalde generaties.
▪ Bv: het woord boomer. Uitdrukking die op een bepaald moment is gekomen.
Wie heeft dit als eerst gebruikt? Discussie, sommige denken klimaat
activisten (meisje) ze is van mening dat die boomers te weinig hebben
gedaan voor het klimaat en zo is dat viraal gegaan ‘oke boomer’. Het is
natuurlijk een verkort concept van het woord ‘babyboomers’, Dit zijn de
mensen die geboren zijn kort na de 2de wereldoorlog. Hebben lang de
connotatie gehad van progressieve mensen te zijn. Als je dan nu kijkt ‘oke
boomer’ wilt nu zeggen ouderwets, conservatieve persoon die niet mee is.
Hier zie je dus hoe een label kan gebruikt worden en er een andere invulling
aan gegeven kan worden.
, o Semantiek: studie van de relatie tussen het teken en de betekenis die aan een teken
wordt toegekend (inhoudelijk, wat wilt dat woord vandaag de dag zeggen?)
1.2.2 Teken, tekensysteem en tekenindeling
Representatie (belangrijk!)
- Complex proces waarbij betekenis gevende praktijken lijken te staan voor iets of iemand
uit de ‘echte’ wereld, waarbij iets of iemand uit de ‘echte’ wereld wordt voorgesteld.
- Komt neer op het verbinden van betekenis - taal – cultuur
- De productie van betekenis van concepten in ons hoofd d.m.v. taal
- De link tussen concepten en taal die ons in staat stelt te verwijzen naar de werkelijkheid en
een imaginaire wereld
- Precies omdat representatie zich niet louter in onze hoofden afspeelt, maar gedeeld wordt,
kunnen we spreken van een zekere materialiteit (materialiteit: materie (iets stoffelijk)
Datgene in ons hoofd en gevoelens moeten we tot uitdrukking brengen naar anderen, op dat
moment verrichten we representatie werk uit. We hebben iets nodig van tekens om iets over
te brengen bij anderen, we kunnen dat dus niet rechtstreeks met een kabel bijvoorbeeld. Hier
komen dus de media bij kijken.
Het zijn de media die de wereld representeren, omdat we onmogelijk de hele wereld kunnen
zien. Maar ook om andere te kunnen zien of te spreken of kijken wat ze doen.
Face to face communicatie is ook een manier, maar om te vertellen hoe je je voelt moet je
woorden gebruiken of lichaamstaal gebruiken. Als je dat niet durft kan je gaan chatten dan
komt er dus nog een extra laagje tussen ‘het technische’. De media gaat op Intentionele
manier de wereld die ons omringt voorstellen.
Representatie heeft een dubbelzijdig karakter, er zitten 2 processen of representatiesystemen aan
vast:
1) Ten eerste, is er het systeem dat objecten, mensen, gebeurtenissen verbindt aan een reeks
concepten of mentale representaties die we in ons hoofd meedragen
Bredere uitleg: Van jongs af aan geleerd (opvoeding speelt belangrijke rol) om de uiterlijk
en innerlijke wereld om dat op een bepaalde manier te verbinden met bepaalde
concepten (dit is een stoel, tafel,..) je perceptie/waarneming die wordt verder
conceptueel uitgewerkt in je hoofd en we doen dit eigenlijk automatisch. Wanneer het
normale doorbroken wordt ga je het bijsturen. Het mentale is eigenlijk een systeem
waarbij je die concepten aan elkaar verbindt en een idee krijgt van mentale
representaties. Die verklaren ook waarom mensen nogal stereotypen zaken hebben in
hun brein. Vb man met kap die in jouw richting loopt, ga je stereotyperen en daarin
kunnen we ons afvragen welke rol de media daarin heeft.
2) Ten tweede, is er het talig systeem om een gedeelde conceptuele kaart (‘conceptual map’) of
referentiekader in een gemeenschappelijke taal te vertalen
Bredere uitleg: De behoefte van mensen om tot een gedeelde conceptuele kaart te
komen. Niets zo irritant als een gesprek tussen mensen waarbij er geen gedeelde
, conceptuele kaart is tussen beide. Je kan dus niet praten over gemeenschappelijke
zaken. Communicatie is het meest voldoening brengend als we kunnen terugvallen op
die gedeelde conceptuele kaart ‘conceptual map’.
• Zodat concepten correleren met woorden, beelden, geluiden – d.w.z. tekens
• Beide representatiesystemen zijn de betekenissystemen van een cultuur
Voorbeeld van representatie:
Door daarnaar te kijken weet je dat het een roos is. Dat het een rode roos is in de vaas. Als iemand
vraagt wat het is kan je dit benoemen of onder woorden brengen ‘het is een rode roos in een vaas’
het systeem zorgt ervoor dat we dit mentaal kunnen representeren en dat materialiseert in een
woord dat wij kennen ‘rode roos’
2 processen of representatiesystemen:
1) Systeem van mentale representaties
- Betekenis is afhankelijk van (het systeem van) concepten in ons brein die de wereld
representeren ≠ classificatiesystemen om concepten te ordenen en toelaten ernaar te
verwijzen
- Kunnen erg verschillen (sociale en culturele verschillen)
- Enerzijds: ieder interpreteert de wereld verschillen
- Anderzijds: toch relatief overeenkomstige systemen van mentale representatie wat
communicatie mogelijk maakt
o Hoe? Via taal
- Van eenvoudig (vb. roos) naar complex (vb. oorlog, liefde, de duivel)
- Systeem-karakter: organiseren, clusteren, ordenen, classificeren van concepten en de
complexe relatie ertussen.
o Vb. sequentie (opeenvolging, volgorde)
o Vb. via gelijkenissen/verschillen
1. Bouwstenen van een discipline en een praktijk (bouwstenen van
communicatie)
1.2 Het teken als basis voor betekenisvol communiceren.
Om een antwoord te formuleren op de kernvraag hoe we betekenisvol kunnen communiceren en
hoe betekenis ontstaat in het communicatieproces, moeten we eerst dieper ingaan op de
allerkleinste component van om het even welk communicatieproces, zijnde het teken.
- De allerkleinste component van om het even welke communicatieproces
- Het basiselement van het communicatieproces/betekenisvol communiceren
- Wanneer we communiceren met elkaar (als mensen) dan vallen we terug op een
pallet/arsenaal van een aantal tekens (of instrumenten waarover wij beschikken om deze tot
uiting te brengen.
- Gaande weg de tekens op een culturele manier tekensystemen gaan vormen. Vb. spreken van
Nederlands, het bestaat uit heel erg veel tekens. (klanken, letter, hoe je een zin opbouwt,..).
Het geeft betekenis voor degene die het ontvangt en verzend, maar daarvoor hebben we tekens
nodig.
1.2.1 De semiotiek (semiologie)
- Is de wetenschap die zich bezighoudt met het bestuderen van tekens (de leer van tekens).
o Bestudeert de wijze waarop tekens functioneren en hoe ze betekenis doen ontstaan.
- In het frans ook semiologie genoemd (FR)
- Grondlegger in Europa en de VS is:
o De zwitserse taalkundige Ferdinand de Saussure (1857-1914)
▪ Beklemtoonde de sociale functie en relevantie van een teken
o De Amerikaanse filosoof Charles Sanders Peirce (1839-1914)
▪ Beklemtoonde de logische, formele en technische functie van een teken,
zonder de sociale context uit het oog te verliezen.
- Wetenschappelijk domein: leer van de tekens, van het betekenisvol gebruik van tekens
- Hoe functioneren tekens en ontstaat betekenis? Centrale vraag in hedendaagse
communicatiewetenschappelijk onderzoek rond media-inhoud en mediareceptie.
o We worden gevoeliger voor bepaalde tekens. Emoji is een voorbeeld van een nieuw
teken systeem, want elke emoji geeft een teken weer. Dit geeft een extra laag aan
betekenisvol communiceren.
- 3 centrale studiedomeinen:
o Tekens zelf indelen in soorten
o Codes of systemen waarbinnen tekens georganiseerd zijn (vb.grammatica)
o Cultuur waarbinnen tekens en codes opereren
,Visuele taal is deze dagen belangrijk. Toen de eerste films werden gemaakt, was het voor de
bevolking een soort van attractie omdat mensen dat nog niet gewend waren dus moeten ze nog
wennen aan het beeld en dit te herkennen. Wij maken de link tussen bepaalde beelden, zo weten we
dat bepaalde beelden een vervolg zijn van een vorig beeld. Mensen die niet nog niet gewend zijn aan
deze visuele taal zullen dat moeilijker vinden om te weten.
Volgorde: Teken, code of taal en dan de cultuur waarin die tekens of codes opereren of werkzaam
zijn. Bepaalde tekens kunnen toch een andere betekenis krijgen naargelang de cultuur waarin ze
verschijnen. Cultuur kan ook te maken hebben met subcultuur. Vb: je bent fan van anime, dan heb je
binnen die subcultuur een aantal tekens die enkel begrepen worden door mensen die in die
subcultuur zitten.
Verschillende sub disciplines van semiotiek: Binnen semiotiek maakt men onderscheidt tussen
fonologie, syntaxis, pragmatiek en semantiek.
o Fonologie: studie van klanken en kleinste eenheden (=letters) (bestudeert hoe dingen
worden uitgesproken)
▪ manier waarop je een letter uitspreekt kan ook een manier zijn om iets over
te brengen.
o Syntaxis: linguïstische studie van taalconventies en betekenisvolle patronen van
tekens
(= eerder technisch, bv. staan letters en woorden in de juiste volgorde?)
o Pragmatiek: studie van de relatie tussen betekenis en de gebruiker van het teken
(hoe spelen context en sociale factoren een rol in betekenisgeving) (wie gebruikt dat
en waarom).
Komt van het Griekse woord prattein wat ‘handelen, doen’ betekent.
▪ Belangrijk! voor communicatiewetenschappen (pragmatisch: praktisch)
pratijn (van latijn): te maken met handelen en doen.
▪ Interesseert zich in wat mensen doen met die tekens in de praktijk. Hoe de
tekens ontstaan maar ook hoe ze evolueert en verandert. Er zijn zo woorden
die opeens een hype zijn bij bepaalde generaties.
▪ Bv: het woord boomer. Uitdrukking die op een bepaald moment is gekomen.
Wie heeft dit als eerst gebruikt? Discussie, sommige denken klimaat
activisten (meisje) ze is van mening dat die boomers te weinig hebben
gedaan voor het klimaat en zo is dat viraal gegaan ‘oke boomer’. Het is
natuurlijk een verkort concept van het woord ‘babyboomers’, Dit zijn de
mensen die geboren zijn kort na de 2de wereldoorlog. Hebben lang de
connotatie gehad van progressieve mensen te zijn. Als je dan nu kijkt ‘oke
boomer’ wilt nu zeggen ouderwets, conservatieve persoon die niet mee is.
Hier zie je dus hoe een label kan gebruikt worden en er een andere invulling
aan gegeven kan worden.
, o Semantiek: studie van de relatie tussen het teken en de betekenis die aan een teken
wordt toegekend (inhoudelijk, wat wilt dat woord vandaag de dag zeggen?)
1.2.2 Teken, tekensysteem en tekenindeling
Representatie (belangrijk!)
- Complex proces waarbij betekenis gevende praktijken lijken te staan voor iets of iemand
uit de ‘echte’ wereld, waarbij iets of iemand uit de ‘echte’ wereld wordt voorgesteld.
- Komt neer op het verbinden van betekenis - taal – cultuur
- De productie van betekenis van concepten in ons hoofd d.m.v. taal
- De link tussen concepten en taal die ons in staat stelt te verwijzen naar de werkelijkheid en
een imaginaire wereld
- Precies omdat representatie zich niet louter in onze hoofden afspeelt, maar gedeeld wordt,
kunnen we spreken van een zekere materialiteit (materialiteit: materie (iets stoffelijk)
Datgene in ons hoofd en gevoelens moeten we tot uitdrukking brengen naar anderen, op dat
moment verrichten we representatie werk uit. We hebben iets nodig van tekens om iets over
te brengen bij anderen, we kunnen dat dus niet rechtstreeks met een kabel bijvoorbeeld. Hier
komen dus de media bij kijken.
Het zijn de media die de wereld representeren, omdat we onmogelijk de hele wereld kunnen
zien. Maar ook om andere te kunnen zien of te spreken of kijken wat ze doen.
Face to face communicatie is ook een manier, maar om te vertellen hoe je je voelt moet je
woorden gebruiken of lichaamstaal gebruiken. Als je dat niet durft kan je gaan chatten dan
komt er dus nog een extra laagje tussen ‘het technische’. De media gaat op Intentionele
manier de wereld die ons omringt voorstellen.
Representatie heeft een dubbelzijdig karakter, er zitten 2 processen of representatiesystemen aan
vast:
1) Ten eerste, is er het systeem dat objecten, mensen, gebeurtenissen verbindt aan een reeks
concepten of mentale representaties die we in ons hoofd meedragen
Bredere uitleg: Van jongs af aan geleerd (opvoeding speelt belangrijke rol) om de uiterlijk
en innerlijke wereld om dat op een bepaalde manier te verbinden met bepaalde
concepten (dit is een stoel, tafel,..) je perceptie/waarneming die wordt verder
conceptueel uitgewerkt in je hoofd en we doen dit eigenlijk automatisch. Wanneer het
normale doorbroken wordt ga je het bijsturen. Het mentale is eigenlijk een systeem
waarbij je die concepten aan elkaar verbindt en een idee krijgt van mentale
representaties. Die verklaren ook waarom mensen nogal stereotypen zaken hebben in
hun brein. Vb man met kap die in jouw richting loopt, ga je stereotyperen en daarin
kunnen we ons afvragen welke rol de media daarin heeft.
2) Ten tweede, is er het talig systeem om een gedeelde conceptuele kaart (‘conceptual map’) of
referentiekader in een gemeenschappelijke taal te vertalen
Bredere uitleg: De behoefte van mensen om tot een gedeelde conceptuele kaart te
komen. Niets zo irritant als een gesprek tussen mensen waarbij er geen gedeelde
, conceptuele kaart is tussen beide. Je kan dus niet praten over gemeenschappelijke
zaken. Communicatie is het meest voldoening brengend als we kunnen terugvallen op
die gedeelde conceptuele kaart ‘conceptual map’.
• Zodat concepten correleren met woorden, beelden, geluiden – d.w.z. tekens
• Beide representatiesystemen zijn de betekenissystemen van een cultuur
Voorbeeld van representatie:
Door daarnaar te kijken weet je dat het een roos is. Dat het een rode roos is in de vaas. Als iemand
vraagt wat het is kan je dit benoemen of onder woorden brengen ‘het is een rode roos in een vaas’
het systeem zorgt ervoor dat we dit mentaal kunnen representeren en dat materialiseert in een
woord dat wij kennen ‘rode roos’
2 processen of representatiesystemen:
1) Systeem van mentale representaties
- Betekenis is afhankelijk van (het systeem van) concepten in ons brein die de wereld
representeren ≠ classificatiesystemen om concepten te ordenen en toelaten ernaar te
verwijzen
- Kunnen erg verschillen (sociale en culturele verschillen)
- Enerzijds: ieder interpreteert de wereld verschillen
- Anderzijds: toch relatief overeenkomstige systemen van mentale representatie wat
communicatie mogelijk maakt
o Hoe? Via taal
- Van eenvoudig (vb. roos) naar complex (vb. oorlog, liefde, de duivel)
- Systeem-karakter: organiseren, clusteren, ordenen, classificeren van concepten en de
complexe relatie ertussen.
o Vb. sequentie (opeenvolging, volgorde)
o Vb. via gelijkenissen/verschillen
