ORGANISATIE VAN DE HULPVERLENING
HOOFDSTUK 1: CONTEXTUALISERING
Leerresultaten
Op het einde:
• Kun je een ‘gezondheidssysteem’ definiëren
• Kan je belangrijkste sleutelmomenten in historiek van de hulpverlening in Vlaanderen benoemen
• Heb je inzicht in hoe de ‘verzorginsstaat’ functioneert, kun je de verschillende types
verzorgingsstaat van elkaar onderscheiden en kun argumenteren hoe deze gefinancierd worden
• Kun je de rol van de verschillende actoren in de bestuurlijke organisatie van de hulp- en
welzijnsvoorzieningen in Vlaanderen benoemen
Inhoud
• Conceptafbakening
• De verzorgingsstaat
• Historisch perspectief
1. CONCEPTAFBAKENING
Waarom hiervoor aandacht?
• De mythe van de ‘individuele hulpverlener’ (bv. individuele psycholoog die een aanbod heeft)
• De hulpverlening is geen eiland
o Inbedding in ‘systemen’: ~ systeem als een vorm van organisatie: ‘a system is a set of
interconnected parts or components that come together for a given purpose’
- Een systeem zien we als allerlei delen die met elkaar verbonden zijn en samenkomen
- Een systeem is een systeem als ze samen een gemeenschappelijk doel nastreven
o Het belang van contextualisering
- Systemen groeien gaandeweg en zijn dus erg bepaald door de tijd en door de plaats
in een bepaalde samenleving
- In de tijd (geschiedenis – historische evoluties)
- In plaats (binnen de ruimere samenleving)
o Basis voor reflectie: Wat doe ik (niet)? Waarom?
- Je moet weten met wie je samen in dat systeem zit en je moet daar ook over kunnen
reflecteren: Waar zit mijn mandaat als hulpverlener? Wat kan ik doen en wat niet?
Waar kan ik beter iemand anders voor inschakelen?
Een definitie: ‘health system’
• A health system is the sum total of all the organizations, institutions and resources whose
primary purposeis to improve health (and wellbeing) – World Health Organization
o Er zijn heel wat verschillende modellen om over hulpverlening te spreken en het model
dat naar voorgeschoven wordt door de WHO is de meest gebruikte
• ~ ‘health system’: het gaat niet alleen om de hulpverlening die geboden wordt, maar ook over de
sociale en economische determinanten van gezondheid (die de vraag naar hulp mee bepalen)
o ↔ ‘health care system’: focus ligt op de geboden zorg en diensten
, o We spreken over een health system en niet een health care systeem: health care system
gaat over het aanbod en volgens de WHO moeten we breder gaan en alle determinanten
van gezondheid meerekenen (waarvan aanbod eentje is)
• Een gezondheidssysteem = het geheel van maatschappelijke inspanningen, al dan niet
georganiseerd, privaat of publiek, die (een aspect van) de gezondheid of het welzijn van burgers
tracht te bevorderen (preventie) of te garanderen (curatie en rehabilitatie of herstel) door
maatregelen en diensten te verstrekken en te financieren. Kan niet los gezien worden van het
systeem waarin die hulpverlening tot stand komt. (andere definitie die eigenlijk hetzelfde zegt)
Een gezondheidssysteem (health system)
Bouwblokken (WHO system builidng blocks)
Volgens de WHO zijn er in een gezondheidssysteem verschillende bouwblokken die op verschillende
manieren met elkaar verbonden zijn
• Het aanbod (service delivery)
• Het personeel (health workforce)
• Informatie
• (Medische) producten, vaccins en technologie
• Financiering
• Leadership and governance
! Veel verschillende relaties en interacties tussen deze bouwblokken
Doel en functies
• Algemeen doel van een gezondheidssysteem is om de gezondheid van de bevolking te
verbeteren, in te spelen op de behoeften van de bevolking op dit vlak, bescherming te bieden
tegen risico's die samenhangen met een slechte gezondheid (bijvoorbeeld financieel) en dit zo
efficient mogelijk te doen
• Een systeem moet een bepaald doel hebben en binnen het framework van de WHO heb je:
o Een algemeen doel: de gezondheid van de bevolking verbeteren
o Bijkomende doelen:
- Responsiveness: als er nieuwe noden op vlak van gezondheid optreden, moeten ze
daar op kunnen inspelen
- Social and financial risk protection: een gezondheidssysteem moet er ook voor
zorgen dat mensen beschermd zijn tegen sociale en financiële risico’s
- Improved efficiency: verbeteren van gezondheid moet zo efficiënt mogelijk gebeuren
, • Elk bouwblok vervult een functie om tot dit doel bij te dragen, door specifieke subdoelen te
verwezenlijken
o Service delivery: het aanbod is omvattend (comprehensive), passend en speelt in op de
noden (appropriate) en is toegankelijk
o Health workforce: de mensen die verantwoordelijk zijn voor het organiseren en leveren
van hulpverlening beschikken over de kennis, vaardigheden, zijn gemotiveerd en
vertonen inzet
o Information: er is een goed uitgewerkt gezondheidsinformatiesysteem dat de basis vormt
voor de besluitvorming
- Dit systeem heeft vier sleutelfuncties: gegevens of data genereren, verzamelen en
samenvoegen, analyseren en samenvatten, en communiceren
- Je hebt data nodig, je moet die data juist kunnen verzamelen en gaan
samenvoegen om daar dan een analyse op te doen en beslissingen over te
nemen en je moet daar ook over gaan communiceren
- Vlaanderen scoort slecht op dit vlak (versnipperd en niet in verbinding met elkaar)
o Medical products, vaccines and technologies: er is eerlijke toegang (equity) tot
essentiële producten en diensten, vaccins en technologieën die kwaliteitsvol zijn, veilig,
doeltreffend en kosteneffectief
- Alle tastbare producten en technologieën met betrekking tot de klassieke medische
zorg (bv. bloeddrukmeters, geneesmiddelen, vragenlijsten, …)
o Financing: er worden financiële middelen ter beschikking gesteld en hulp- en
zorgverleners ontvangen de juiste financiële incentives aan om ervoor te zorgen dat
iedereen toegang heeft tot effectieve volksgezondheid en persoonlijke zorg- en
hulpverlening
- De overheid voorziet een pot geld aan de gezondheidszorg om te besteden en dat
moet er uiteindelijk voor zorgen dat er een goede gezondheidszorg is
o Leadership and governance: er is een nationaal (en regionaal) beleid, er zijn normen,
richtlijnen en voorschriften die het beleid ondersteunen en een evidence-based selectie
van geneesmiddelen, vaccins, werkwijzen en technologieën volgens internationale
normen omvatten (inclusief prijsafspraken)
- Om systeem te doen draaien, moet iemand de leiding nemen en beslissingen maken
- Veel regelgeving en richtlijnen die moeten maken dat die zorg uiteindelijk bij de
mensen terechtkomt en dat op een goede manier
- België is multi governance land waardoor beslissingen door elkaar genomen worden
• Die zes bouwblokken laten ons toe om (ondanks historisch en maatschappelijk andere
invullingen) systemen met elkaar te vergelijken (dus vergelijken van systemen op basis van die
zes bouwblokken)
Een complex kluwen
• Historische evoluties (elke sector in elk land kent een eigen historiek, tradities en interne
dynamiek)
• Ontwikkelingen op meerdere vlakken: maatschappelijk, wetenschappelijk, organisatorisch –
evoluties in sterke mate bepaald door sociaal-culturele, economische, politieke en andere
factoren van het land (sociale constructen)
• En door verschillende actoren: hulpvragers – hulpaanbieders (diensten + professionals) –
bestuurlijke / beleidsactoren – de bredere maatschappij (het samenlevingsconcept)
(Georganiseerd) aanbod op verschillende niveaus - service delivery
, • Het geheel van maatschappelijke inspanningen (…) die (een aspect van) de gezondheid of het
welzijn van burgers tracht te bevorderen (preventie) of te garanderen (curatie en rehabilitatie of
herstel) door maatregelen en diensten
• Een goed gezondheidssysteem levert kwaliteitsdiensten aan alle mensen waar en wanneer ze die
nodig hebben – WHO, 2007
• Effectiveness: In 2020 lag de sterfte door behandelbare oorzaken in België ruim onder het EU-
gemiddelde. Hoewel marginaal lager dan het EU-gemiddelde, was de sterfte door vermijdbare
oorzaken hoog in vergelijking met andere West-Europese landen. De sterke stijging van de
vermijdbare sterfte was voornamelijk te wijten aan de opname van COVID-19 sterfgevallen in
deze categorie.
o België doet het ten opzichte van andere landen zeker niet slecht: voorkomen van
overlijdens vrij dicht bij gemiddelde en op vlak van behandelingen aanbieden heel goed
• Accessibility: In 2022 was de prevalentie van onbevredigde medische zorgbehoeften gemeld door
Belgen laag, namelijk 1,0% in vergelijking met het EU-gemiddelde van 2,2%. Onvoldane
behoeften waren echter onevenredig geconcentreerd bij personen in het laagste
inkomenskwintiel: 2,8% van hen meldde onvervulde behoeften tegenover 0% van degenen in het
hoogste kwintiel.
o België heeft wel problemen op vlak van accessibility: als je gaat kijken naar de cijfers dan
zie je dat de laagste inkomensklassen disproportioneel meer unmet needs hebben
(hetgeen wat ze op dat moment nodig hebben is niet toegankelijk, bv. tandverzorging)
• Binnen het aanbod van service delivery worden er traditioneel niveaus/lijnen onderscheiden
o Vier lijnen
- 0de lijn: informele zorg (bv. mantelzorg, zelfzorg)
- 1de lijn: formele basiszorg (niet gespecialiseerd; bijna altijd ambulant, soms mobiel)
- 2de lijn: professionele categoriale hulp (ambulant)
- 3e lijn: gespecialiseerd (vooral residentieel)
o Inspanningen/voorzieningen niet altijd zuiver op één lijn
o Steeds meer nadruk op ‘geïntegreerde’ zorg: meer en meer zie je vanuit het beleid dat er
gezocht wordt naar hoe die verschillende lijnen met elkaar verbonden kunnen worden
*ambulant: cliënt verplaatst zich naar de hulpverlener (bv. psycholoog in praktijk)
*mobiel: hulpverlener verplaatst zich naar de cliënt (bv. mobiel team aan huis)
*residentieel: niemand verplaatst zich, hulp vindt plaats in de voorziening (bv. psychiatrisch ziekenhuis)
Financering
• Het geheel van maatschappelijke inspanningen, al dan niet georganiseerd, privaat of publiek, (…)
door maatregelen en diensten te verstrekken en te financieren
• Belgische gezondheidsuitgaven bijna gelijk aan EU-gemiddelde in 2021
o Hoe doet België het op vlak van financiering? Er wordt veel geld besteed aan de
gezondheidszorg, ongeveer 11% van alle uitgaven gaat naar de gezondheidszorg
HOOFDSTUK 1: CONTEXTUALISERING
Leerresultaten
Op het einde:
• Kun je een ‘gezondheidssysteem’ definiëren
• Kan je belangrijkste sleutelmomenten in historiek van de hulpverlening in Vlaanderen benoemen
• Heb je inzicht in hoe de ‘verzorginsstaat’ functioneert, kun je de verschillende types
verzorgingsstaat van elkaar onderscheiden en kun argumenteren hoe deze gefinancierd worden
• Kun je de rol van de verschillende actoren in de bestuurlijke organisatie van de hulp- en
welzijnsvoorzieningen in Vlaanderen benoemen
Inhoud
• Conceptafbakening
• De verzorgingsstaat
• Historisch perspectief
1. CONCEPTAFBAKENING
Waarom hiervoor aandacht?
• De mythe van de ‘individuele hulpverlener’ (bv. individuele psycholoog die een aanbod heeft)
• De hulpverlening is geen eiland
o Inbedding in ‘systemen’: ~ systeem als een vorm van organisatie: ‘a system is a set of
interconnected parts or components that come together for a given purpose’
- Een systeem zien we als allerlei delen die met elkaar verbonden zijn en samenkomen
- Een systeem is een systeem als ze samen een gemeenschappelijk doel nastreven
o Het belang van contextualisering
- Systemen groeien gaandeweg en zijn dus erg bepaald door de tijd en door de plaats
in een bepaalde samenleving
- In de tijd (geschiedenis – historische evoluties)
- In plaats (binnen de ruimere samenleving)
o Basis voor reflectie: Wat doe ik (niet)? Waarom?
- Je moet weten met wie je samen in dat systeem zit en je moet daar ook over kunnen
reflecteren: Waar zit mijn mandaat als hulpverlener? Wat kan ik doen en wat niet?
Waar kan ik beter iemand anders voor inschakelen?
Een definitie: ‘health system’
• A health system is the sum total of all the organizations, institutions and resources whose
primary purposeis to improve health (and wellbeing) – World Health Organization
o Er zijn heel wat verschillende modellen om over hulpverlening te spreken en het model
dat naar voorgeschoven wordt door de WHO is de meest gebruikte
• ~ ‘health system’: het gaat niet alleen om de hulpverlening die geboden wordt, maar ook over de
sociale en economische determinanten van gezondheid (die de vraag naar hulp mee bepalen)
o ↔ ‘health care system’: focus ligt op de geboden zorg en diensten
, o We spreken over een health system en niet een health care systeem: health care system
gaat over het aanbod en volgens de WHO moeten we breder gaan en alle determinanten
van gezondheid meerekenen (waarvan aanbod eentje is)
• Een gezondheidssysteem = het geheel van maatschappelijke inspanningen, al dan niet
georganiseerd, privaat of publiek, die (een aspect van) de gezondheid of het welzijn van burgers
tracht te bevorderen (preventie) of te garanderen (curatie en rehabilitatie of herstel) door
maatregelen en diensten te verstrekken en te financieren. Kan niet los gezien worden van het
systeem waarin die hulpverlening tot stand komt. (andere definitie die eigenlijk hetzelfde zegt)
Een gezondheidssysteem (health system)
Bouwblokken (WHO system builidng blocks)
Volgens de WHO zijn er in een gezondheidssysteem verschillende bouwblokken die op verschillende
manieren met elkaar verbonden zijn
• Het aanbod (service delivery)
• Het personeel (health workforce)
• Informatie
• (Medische) producten, vaccins en technologie
• Financiering
• Leadership and governance
! Veel verschillende relaties en interacties tussen deze bouwblokken
Doel en functies
• Algemeen doel van een gezondheidssysteem is om de gezondheid van de bevolking te
verbeteren, in te spelen op de behoeften van de bevolking op dit vlak, bescherming te bieden
tegen risico's die samenhangen met een slechte gezondheid (bijvoorbeeld financieel) en dit zo
efficient mogelijk te doen
• Een systeem moet een bepaald doel hebben en binnen het framework van de WHO heb je:
o Een algemeen doel: de gezondheid van de bevolking verbeteren
o Bijkomende doelen:
- Responsiveness: als er nieuwe noden op vlak van gezondheid optreden, moeten ze
daar op kunnen inspelen
- Social and financial risk protection: een gezondheidssysteem moet er ook voor
zorgen dat mensen beschermd zijn tegen sociale en financiële risico’s
- Improved efficiency: verbeteren van gezondheid moet zo efficiënt mogelijk gebeuren
, • Elk bouwblok vervult een functie om tot dit doel bij te dragen, door specifieke subdoelen te
verwezenlijken
o Service delivery: het aanbod is omvattend (comprehensive), passend en speelt in op de
noden (appropriate) en is toegankelijk
o Health workforce: de mensen die verantwoordelijk zijn voor het organiseren en leveren
van hulpverlening beschikken over de kennis, vaardigheden, zijn gemotiveerd en
vertonen inzet
o Information: er is een goed uitgewerkt gezondheidsinformatiesysteem dat de basis vormt
voor de besluitvorming
- Dit systeem heeft vier sleutelfuncties: gegevens of data genereren, verzamelen en
samenvoegen, analyseren en samenvatten, en communiceren
- Je hebt data nodig, je moet die data juist kunnen verzamelen en gaan
samenvoegen om daar dan een analyse op te doen en beslissingen over te
nemen en je moet daar ook over gaan communiceren
- Vlaanderen scoort slecht op dit vlak (versnipperd en niet in verbinding met elkaar)
o Medical products, vaccines and technologies: er is eerlijke toegang (equity) tot
essentiële producten en diensten, vaccins en technologieën die kwaliteitsvol zijn, veilig,
doeltreffend en kosteneffectief
- Alle tastbare producten en technologieën met betrekking tot de klassieke medische
zorg (bv. bloeddrukmeters, geneesmiddelen, vragenlijsten, …)
o Financing: er worden financiële middelen ter beschikking gesteld en hulp- en
zorgverleners ontvangen de juiste financiële incentives aan om ervoor te zorgen dat
iedereen toegang heeft tot effectieve volksgezondheid en persoonlijke zorg- en
hulpverlening
- De overheid voorziet een pot geld aan de gezondheidszorg om te besteden en dat
moet er uiteindelijk voor zorgen dat er een goede gezondheidszorg is
o Leadership and governance: er is een nationaal (en regionaal) beleid, er zijn normen,
richtlijnen en voorschriften die het beleid ondersteunen en een evidence-based selectie
van geneesmiddelen, vaccins, werkwijzen en technologieën volgens internationale
normen omvatten (inclusief prijsafspraken)
- Om systeem te doen draaien, moet iemand de leiding nemen en beslissingen maken
- Veel regelgeving en richtlijnen die moeten maken dat die zorg uiteindelijk bij de
mensen terechtkomt en dat op een goede manier
- België is multi governance land waardoor beslissingen door elkaar genomen worden
• Die zes bouwblokken laten ons toe om (ondanks historisch en maatschappelijk andere
invullingen) systemen met elkaar te vergelijken (dus vergelijken van systemen op basis van die
zes bouwblokken)
Een complex kluwen
• Historische evoluties (elke sector in elk land kent een eigen historiek, tradities en interne
dynamiek)
• Ontwikkelingen op meerdere vlakken: maatschappelijk, wetenschappelijk, organisatorisch –
evoluties in sterke mate bepaald door sociaal-culturele, economische, politieke en andere
factoren van het land (sociale constructen)
• En door verschillende actoren: hulpvragers – hulpaanbieders (diensten + professionals) –
bestuurlijke / beleidsactoren – de bredere maatschappij (het samenlevingsconcept)
(Georganiseerd) aanbod op verschillende niveaus - service delivery
, • Het geheel van maatschappelijke inspanningen (…) die (een aspect van) de gezondheid of het
welzijn van burgers tracht te bevorderen (preventie) of te garanderen (curatie en rehabilitatie of
herstel) door maatregelen en diensten
• Een goed gezondheidssysteem levert kwaliteitsdiensten aan alle mensen waar en wanneer ze die
nodig hebben – WHO, 2007
• Effectiveness: In 2020 lag de sterfte door behandelbare oorzaken in België ruim onder het EU-
gemiddelde. Hoewel marginaal lager dan het EU-gemiddelde, was de sterfte door vermijdbare
oorzaken hoog in vergelijking met andere West-Europese landen. De sterke stijging van de
vermijdbare sterfte was voornamelijk te wijten aan de opname van COVID-19 sterfgevallen in
deze categorie.
o België doet het ten opzichte van andere landen zeker niet slecht: voorkomen van
overlijdens vrij dicht bij gemiddelde en op vlak van behandelingen aanbieden heel goed
• Accessibility: In 2022 was de prevalentie van onbevredigde medische zorgbehoeften gemeld door
Belgen laag, namelijk 1,0% in vergelijking met het EU-gemiddelde van 2,2%. Onvoldane
behoeften waren echter onevenredig geconcentreerd bij personen in het laagste
inkomenskwintiel: 2,8% van hen meldde onvervulde behoeften tegenover 0% van degenen in het
hoogste kwintiel.
o België heeft wel problemen op vlak van accessibility: als je gaat kijken naar de cijfers dan
zie je dat de laagste inkomensklassen disproportioneel meer unmet needs hebben
(hetgeen wat ze op dat moment nodig hebben is niet toegankelijk, bv. tandverzorging)
• Binnen het aanbod van service delivery worden er traditioneel niveaus/lijnen onderscheiden
o Vier lijnen
- 0de lijn: informele zorg (bv. mantelzorg, zelfzorg)
- 1de lijn: formele basiszorg (niet gespecialiseerd; bijna altijd ambulant, soms mobiel)
- 2de lijn: professionele categoriale hulp (ambulant)
- 3e lijn: gespecialiseerd (vooral residentieel)
o Inspanningen/voorzieningen niet altijd zuiver op één lijn
o Steeds meer nadruk op ‘geïntegreerde’ zorg: meer en meer zie je vanuit het beleid dat er
gezocht wordt naar hoe die verschillende lijnen met elkaar verbonden kunnen worden
*ambulant: cliënt verplaatst zich naar de hulpverlener (bv. psycholoog in praktijk)
*mobiel: hulpverlener verplaatst zich naar de cliënt (bv. mobiel team aan huis)
*residentieel: niemand verplaatst zich, hulp vindt plaats in de voorziening (bv. psychiatrisch ziekenhuis)
Financering
• Het geheel van maatschappelijke inspanningen, al dan niet georganiseerd, privaat of publiek, (…)
door maatregelen en diensten te verstrekken en te financieren
• Belgische gezondheidsuitgaven bijna gelijk aan EU-gemiddelde in 2021
o Hoe doet België het op vlak van financiering? Er wordt veel geld besteed aan de
gezondheidszorg, ongeveer 11% van alle uitgaven gaat naar de gezondheidszorg
