DIFFERENTIËLE PSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 1: INLEIDING PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE
1. KLASSIEKE THEORIEËN
• De meeste ‘grote’ klassieke theorieën vertrekken vanuit een universele benadering:
fundamentele psychologische processen en kenmerken die gelden voor alle mensen, of hoe
mensen in het algemeen kunnen beschreven worden
o Er zijn altijd uitzonderingen, maar meestal ligt het accent op wat geldt voor iedereen
o Bv. psychodynamische benadering van Freud: iedereen heeft id, ego en superego
2. HEDENDAAGS ONDERZOEK NAAR DE PERSOONLIJKHEID
• Legt meestal (in tegenstelling tot de klassieke theorieën) de nadruk op individuele en
groepsverschillen (→ niet universeel)
o Hedendaags onderzoek naar persoonlijkheid bestudeert vooral hoe individuen en
groepen verschillen vertonen in persoonlijkheid, zoals bv. psychologische verschillen
tussen mannen en vrouwen
• Elke onderzoeker vertrekt vanuit zijn eigen perspectief en elk van de bestaande perspectieven
omvat delen van de waarheid
o Binnen differentiële psychologie specialiseert elke onderzoeker zich verder in een
bepaald perspectief
3. KENNIS DOMEIN
• Een kennisdomein = een gespecialiseerd gebied binnen de wetenschap van de psychologie van
waaruit psychologen zich richten op het leren over specifieke en beperkte aspecten van de
menselijke natuur
• Integratie nodig om ‘volledig beeld’ van de persoonlijkheid te krijgen
o Elke specialisatie verzamelt zijn eigen kennis/expertise, maar uiteindelijk zouden we nog
steeds moeten streven naar een integratie van de kennis van al deze domeinen om een
‘volledig beeld’ te krijgen van wat persoonlijkheid inhoudt
• Zes kennis domeinen voor het functioneren van persoonlijkheid met elk hun eigen
basisveronderstellingen of theorieën en bijhorend empirisch onderzoek
o Dispositionele
o Biologische
o Intrapsychische
o Cognitief en ervarings
o Sociale en culturele
o Aanpassing
Examenvraag: iemand doet zijn onderzoek op deze manier, tot welk domein denk je dat die behoort?
Dispositionele domein
• De aandacht wordt vooral gericht op manieren waarop individuen verschillend zijn van elkaar; dit
domein doorkruist daardoor alle andere domeinen
o Dit domein doorkruist alle andere domeinen, het richt zich op disposities die maken dat
je je op een bepaalde manier gaat gedragen die mogelijk anders is dan anderen
, • Het centrale doel is om fundamentele disposities te identificeren (i.e. meest belangrijke
manieren waarop individuen verschillend zijn)
o Het dispositionele domein behandelt onder meer ook trekken waarmee iemand geboren
wordt of die iemand tijdens zijn leven ontwikkelt, maar de centrale vraag is hoe
individuen hierin verschillend van elkaar zijn
o Disposities: persoonlijkheidstrekken, emoties, zelfconcept
o Disposities maken dat individuen verschillend zijn van elkaar
• Typisch de vragen waardoor je kan zeggen dat iemand in het dispositionele domein zit: Wat is de
oorsprong van die individuele verschillen? Hoe gaat iets zich ontwikkelen over de tijd?
Biologische domein
• Mensen zijn in de eerste plaats verzamelingen van biologische systemen
• Die systemen zijn de bouwstenen voor gedrag, denken en emoties
Examenvraag: iemand doet aan tweeling onderzoek, onder welk domein valt die? Biologische domein
Intrapsychische domein
• Mentale mechanismen van de persoonlijkheid, vaak niet op ‘bewust niveau’
• Persoonlijkheidspsychologie: Freud’s klassieke theorie en meer moderne benaderingen van de
psychoanalyse (onderdrukking, ontkenning, projectie, ...)
• Motieven voor behoeften (power, achievement, intimacy) (TAT)
Cognitieve en ervaringsdomein
• Aandacht voor cognitie en subjectieve ervaringen zoals bewuste gedachten, gevoelens,
overtuigingen, verlangens
o Zelf en zelfconcept
o Streefdoelen
o Emotionele ervaringen
o Intelligentie
Sociale en culturele domein
• Persoonlijkheid beïnvloedt en wordt beïnvloed door cultuur en sociale contexten
o Hoe wordt persoonlijkheid beïnvloedt door cultuur of sociale contexten waarin dat
iemand zich bevindt binnen een cultuur?
• Onderzoek naar culturele verschillen tussen groepen (bv. naar agressie)
• Individuele verschillen in culturen - hoe komt persoonlijkheid tot uiting in een sociale context?
Domein van aanpassing
• Persoonlijkheid heeft een sleutelrol bij onze manier van ‘copen’ en aanpassen aan
gebeurtenissen in het dagelijks leven
• Persoonlijkheid staat in verband met gezondheid en staat in verband met problemen bij coping en
aanpassing
• Persoonlijkheidsstoornissen (mensen die zich moeilijk kunnen aanpassen)
,HOOFDSTUK 2: PERSOONLIJKHEIDSTREKKEN OVER DE TIJD (DISPOSITIONELE DOMEIN)
• We zitten nu in het dispositionele domein: stabiliteit of verandering van trekken
• Persoonlijkheidscoherentie verwijst naar stabiliteit van een trek: de trek verandert niet, wat aan
de grondslag zit verandert niet, maar de uiting ervan kan verschillend worden over de tijd
o Bv. als baby al extravert, namelijk energiek en avontuurlijk, maar uiting wordt anders
doorheen het leven (met spaghetti gooien, feesten, achtbaan)
Belangrijke vragen
• Hoe evolueert persoonlijkheid doorheen iemands leven?
• Hoe stabiel zijn verschillen tussen mensen doorheen de tijd?
• Wat verandert er, wat blijft stabiel?
• Kan je van kleinsaf al in verschillen tussen kinderen, latere verschillen zien in volwassenheid?
Denk terug aan de tijd dat je 12/16 jaar was
• Wie is helemaal dezelfde persoon als toen? Wie is totaal ‘een ander persoon’ als toen?
o Je interesses zijn waarschijnlijk wat veranderd, andere dingen zijn nu belangrijk, attitudes
ten opzichte van bv. relaties zijn veranderd, nu waarschijnlijk meer matuur …
o Voor de meeste is het iets tussen de twee vragen in
• Sommige aspecten blijven dezelfde, ‘kern’ blijft dezelfde, andere aspecten gaan (soms grote)
veranderingen door
o Bij de meeste mensen is er een gevoel van dezelfde persoon te blijven door de kern met
aanhoudende innerlijke eigenschappen (altijd uitzonderingen), toch zijn er ook innerlijke
kwaliteiten die over de jaren kunnen veranderen
• Besluit wat betreft persoonlijkheid: sommige dingen veranderen, anderen blijven
1. CONCEPTUELE BEGRIPPEN
• Persoonlijkheidsontwikkeling
• Stabiliteit
• Verandering
Wat is persoonlijkheidsontwikkeling?
• De samenhang, consistentie en stabiliteit van eigenschappen van mensen doorheen de tijd, én
de wijzen waarop mensen veranderen over de tijd
• Er zijn veel verschillende vormen van zowel stabiliteit als verandering
Twee vormen van stabiliteit
• Er is ofwel stabiliteit ofwel verandering (ene of andere)
• Bij stabiliteit zijn er twee vormen:
o Rangorde stabiliteit: positie individu
o Gemiddelde niveau stabiliteit: groepen en populaties
• Rangorde stabiliteit: je relatieve positie ten opzichte van anderen blijft dezelfde doorheen de tijd =
behoud van een individuele positie in een groep
o Voorbeelden
, - Lengte: tussen de leeftijd van 14 en 20 jaar groeien de meeste mensen aanzienlijk,
dus hun lengte verandert, maar diegene die op hun 14 jaar bv. bij de kleinste waren,
zijn dit meestal ook wanneer ze 20 jaar zijn
- Agressie: diegene die op hun 14 jaar agressiever zijn ten opzichte van anderen, zijn
dat meestal ook wanneer ze 20 jaar zijn
o Als de meeste hun positie blijven behouden, dan spreken we over rangorde stabiliteit; als
niet spreken we over rangorde wijziging
• Gemiddelde niveau stabiliteit: bevolking/groep blijft doorheen de tijd op hetzelfde niveau, ook al
wordt de bestudeerde populatie wel ouder bijvoorbeeld
o Bv. gemiddelde niveau van agressie verandert niet
o Gemiddelde niveau verandering: bv. gemiddelde niveau van conservatisme verandert
wel met de leeftijd, naarmate de mensen ouder worden, worden ze conservatiever
o Om gemiddelde niveau vast te stellen, heb je longitudinaal onderzoek nodig
Voorbeelden
• Stabiliteit: Mohandas (Karamchan) Gandhi
o Officieuze leider van geweldloze opstand van Indiase volk tegen Britse koloniale
heerschappij
o Eenvoudig, bescheiden, zelfontzeggend, verzoenend als kind en jongvolwassene
o Was een van de grote wereldfiguren en een van grondleggers van moderne Indiase staat
o Bleef bescheiden, zelfontzeggend, verzoenend als volwassene, ondanks tumultueuze
gebeurtenissen rondom hem
o Werd met drie kogels vermoord in 1948 door fanatieke Hindoe
→ hij werd in zijn omgeving geconfronteerd met veel geweld, maar dat heeft hem niet veranderd
• Verandering: Stanley ‘Tookie’ Williams
o Oprichter van de straatbende ‘Crips’ in Los Angeles
o Verantwoordelijk geacht voor verschillende moorden en geweldplegingen
o Gevat en ter dood veroordeeld
o Ook in gevangenis mededader van geweld: gewelddadig, koel, impulsief
o Maar werd vanaf 1992 vreedzaam, en werd een grote activist tegen straatbendes en
geweld
o Auteur van verschillende kinderboeken die waarschuwen voor straatbendes en geweld:
vredelievend, gewetensvol, minzaam
o Geëxecuteerd in december 2005
→ dit lijkt wel te duiden op persoonlijkheidsverandering
Persoonlijkheidsverandering: twee definiërende kwaliteiten
• Condities voor persoonlijkheidsverandering: intern en aanhoudend
• Intern: de veranderingen zijn intern in de persoon, niet uitsluitend in de omgeving (in een andere
kamer gaan is geen verandering)
o Andere omgeving, andere groep mensen, verschillend gedrag → intern geen verandering
o Autoritaire persoonlijkheidsstijl: dominant en agressief ten opzichte van minderen,
onderdanig en meelopend ten opzichte van meerderen
- Mensen die heel veel belang hechten aan autoriteit
- In situaties waarin ze zich boven anderen voelen, tonen ze dominant en agressief
gedrag, terwijl ze in een ondergeschikte positie juist meegaand en volgzaam worden
HOOFDSTUK 1: INLEIDING PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE
1. KLASSIEKE THEORIEËN
• De meeste ‘grote’ klassieke theorieën vertrekken vanuit een universele benadering:
fundamentele psychologische processen en kenmerken die gelden voor alle mensen, of hoe
mensen in het algemeen kunnen beschreven worden
o Er zijn altijd uitzonderingen, maar meestal ligt het accent op wat geldt voor iedereen
o Bv. psychodynamische benadering van Freud: iedereen heeft id, ego en superego
2. HEDENDAAGS ONDERZOEK NAAR DE PERSOONLIJKHEID
• Legt meestal (in tegenstelling tot de klassieke theorieën) de nadruk op individuele en
groepsverschillen (→ niet universeel)
o Hedendaags onderzoek naar persoonlijkheid bestudeert vooral hoe individuen en
groepen verschillen vertonen in persoonlijkheid, zoals bv. psychologische verschillen
tussen mannen en vrouwen
• Elke onderzoeker vertrekt vanuit zijn eigen perspectief en elk van de bestaande perspectieven
omvat delen van de waarheid
o Binnen differentiële psychologie specialiseert elke onderzoeker zich verder in een
bepaald perspectief
3. KENNIS DOMEIN
• Een kennisdomein = een gespecialiseerd gebied binnen de wetenschap van de psychologie van
waaruit psychologen zich richten op het leren over specifieke en beperkte aspecten van de
menselijke natuur
• Integratie nodig om ‘volledig beeld’ van de persoonlijkheid te krijgen
o Elke specialisatie verzamelt zijn eigen kennis/expertise, maar uiteindelijk zouden we nog
steeds moeten streven naar een integratie van de kennis van al deze domeinen om een
‘volledig beeld’ te krijgen van wat persoonlijkheid inhoudt
• Zes kennis domeinen voor het functioneren van persoonlijkheid met elk hun eigen
basisveronderstellingen of theorieën en bijhorend empirisch onderzoek
o Dispositionele
o Biologische
o Intrapsychische
o Cognitief en ervarings
o Sociale en culturele
o Aanpassing
Examenvraag: iemand doet zijn onderzoek op deze manier, tot welk domein denk je dat die behoort?
Dispositionele domein
• De aandacht wordt vooral gericht op manieren waarop individuen verschillend zijn van elkaar; dit
domein doorkruist daardoor alle andere domeinen
o Dit domein doorkruist alle andere domeinen, het richt zich op disposities die maken dat
je je op een bepaalde manier gaat gedragen die mogelijk anders is dan anderen
, • Het centrale doel is om fundamentele disposities te identificeren (i.e. meest belangrijke
manieren waarop individuen verschillend zijn)
o Het dispositionele domein behandelt onder meer ook trekken waarmee iemand geboren
wordt of die iemand tijdens zijn leven ontwikkelt, maar de centrale vraag is hoe
individuen hierin verschillend van elkaar zijn
o Disposities: persoonlijkheidstrekken, emoties, zelfconcept
o Disposities maken dat individuen verschillend zijn van elkaar
• Typisch de vragen waardoor je kan zeggen dat iemand in het dispositionele domein zit: Wat is de
oorsprong van die individuele verschillen? Hoe gaat iets zich ontwikkelen over de tijd?
Biologische domein
• Mensen zijn in de eerste plaats verzamelingen van biologische systemen
• Die systemen zijn de bouwstenen voor gedrag, denken en emoties
Examenvraag: iemand doet aan tweeling onderzoek, onder welk domein valt die? Biologische domein
Intrapsychische domein
• Mentale mechanismen van de persoonlijkheid, vaak niet op ‘bewust niveau’
• Persoonlijkheidspsychologie: Freud’s klassieke theorie en meer moderne benaderingen van de
psychoanalyse (onderdrukking, ontkenning, projectie, ...)
• Motieven voor behoeften (power, achievement, intimacy) (TAT)
Cognitieve en ervaringsdomein
• Aandacht voor cognitie en subjectieve ervaringen zoals bewuste gedachten, gevoelens,
overtuigingen, verlangens
o Zelf en zelfconcept
o Streefdoelen
o Emotionele ervaringen
o Intelligentie
Sociale en culturele domein
• Persoonlijkheid beïnvloedt en wordt beïnvloed door cultuur en sociale contexten
o Hoe wordt persoonlijkheid beïnvloedt door cultuur of sociale contexten waarin dat
iemand zich bevindt binnen een cultuur?
• Onderzoek naar culturele verschillen tussen groepen (bv. naar agressie)
• Individuele verschillen in culturen - hoe komt persoonlijkheid tot uiting in een sociale context?
Domein van aanpassing
• Persoonlijkheid heeft een sleutelrol bij onze manier van ‘copen’ en aanpassen aan
gebeurtenissen in het dagelijks leven
• Persoonlijkheid staat in verband met gezondheid en staat in verband met problemen bij coping en
aanpassing
• Persoonlijkheidsstoornissen (mensen die zich moeilijk kunnen aanpassen)
,HOOFDSTUK 2: PERSOONLIJKHEIDSTREKKEN OVER DE TIJD (DISPOSITIONELE DOMEIN)
• We zitten nu in het dispositionele domein: stabiliteit of verandering van trekken
• Persoonlijkheidscoherentie verwijst naar stabiliteit van een trek: de trek verandert niet, wat aan
de grondslag zit verandert niet, maar de uiting ervan kan verschillend worden over de tijd
o Bv. als baby al extravert, namelijk energiek en avontuurlijk, maar uiting wordt anders
doorheen het leven (met spaghetti gooien, feesten, achtbaan)
Belangrijke vragen
• Hoe evolueert persoonlijkheid doorheen iemands leven?
• Hoe stabiel zijn verschillen tussen mensen doorheen de tijd?
• Wat verandert er, wat blijft stabiel?
• Kan je van kleinsaf al in verschillen tussen kinderen, latere verschillen zien in volwassenheid?
Denk terug aan de tijd dat je 12/16 jaar was
• Wie is helemaal dezelfde persoon als toen? Wie is totaal ‘een ander persoon’ als toen?
o Je interesses zijn waarschijnlijk wat veranderd, andere dingen zijn nu belangrijk, attitudes
ten opzichte van bv. relaties zijn veranderd, nu waarschijnlijk meer matuur …
o Voor de meeste is het iets tussen de twee vragen in
• Sommige aspecten blijven dezelfde, ‘kern’ blijft dezelfde, andere aspecten gaan (soms grote)
veranderingen door
o Bij de meeste mensen is er een gevoel van dezelfde persoon te blijven door de kern met
aanhoudende innerlijke eigenschappen (altijd uitzonderingen), toch zijn er ook innerlijke
kwaliteiten die over de jaren kunnen veranderen
• Besluit wat betreft persoonlijkheid: sommige dingen veranderen, anderen blijven
1. CONCEPTUELE BEGRIPPEN
• Persoonlijkheidsontwikkeling
• Stabiliteit
• Verandering
Wat is persoonlijkheidsontwikkeling?
• De samenhang, consistentie en stabiliteit van eigenschappen van mensen doorheen de tijd, én
de wijzen waarop mensen veranderen over de tijd
• Er zijn veel verschillende vormen van zowel stabiliteit als verandering
Twee vormen van stabiliteit
• Er is ofwel stabiliteit ofwel verandering (ene of andere)
• Bij stabiliteit zijn er twee vormen:
o Rangorde stabiliteit: positie individu
o Gemiddelde niveau stabiliteit: groepen en populaties
• Rangorde stabiliteit: je relatieve positie ten opzichte van anderen blijft dezelfde doorheen de tijd =
behoud van een individuele positie in een groep
o Voorbeelden
, - Lengte: tussen de leeftijd van 14 en 20 jaar groeien de meeste mensen aanzienlijk,
dus hun lengte verandert, maar diegene die op hun 14 jaar bv. bij de kleinste waren,
zijn dit meestal ook wanneer ze 20 jaar zijn
- Agressie: diegene die op hun 14 jaar agressiever zijn ten opzichte van anderen, zijn
dat meestal ook wanneer ze 20 jaar zijn
o Als de meeste hun positie blijven behouden, dan spreken we over rangorde stabiliteit; als
niet spreken we over rangorde wijziging
• Gemiddelde niveau stabiliteit: bevolking/groep blijft doorheen de tijd op hetzelfde niveau, ook al
wordt de bestudeerde populatie wel ouder bijvoorbeeld
o Bv. gemiddelde niveau van agressie verandert niet
o Gemiddelde niveau verandering: bv. gemiddelde niveau van conservatisme verandert
wel met de leeftijd, naarmate de mensen ouder worden, worden ze conservatiever
o Om gemiddelde niveau vast te stellen, heb je longitudinaal onderzoek nodig
Voorbeelden
• Stabiliteit: Mohandas (Karamchan) Gandhi
o Officieuze leider van geweldloze opstand van Indiase volk tegen Britse koloniale
heerschappij
o Eenvoudig, bescheiden, zelfontzeggend, verzoenend als kind en jongvolwassene
o Was een van de grote wereldfiguren en een van grondleggers van moderne Indiase staat
o Bleef bescheiden, zelfontzeggend, verzoenend als volwassene, ondanks tumultueuze
gebeurtenissen rondom hem
o Werd met drie kogels vermoord in 1948 door fanatieke Hindoe
→ hij werd in zijn omgeving geconfronteerd met veel geweld, maar dat heeft hem niet veranderd
• Verandering: Stanley ‘Tookie’ Williams
o Oprichter van de straatbende ‘Crips’ in Los Angeles
o Verantwoordelijk geacht voor verschillende moorden en geweldplegingen
o Gevat en ter dood veroordeeld
o Ook in gevangenis mededader van geweld: gewelddadig, koel, impulsief
o Maar werd vanaf 1992 vreedzaam, en werd een grote activist tegen straatbendes en
geweld
o Auteur van verschillende kinderboeken die waarschuwen voor straatbendes en geweld:
vredelievend, gewetensvol, minzaam
o Geëxecuteerd in december 2005
→ dit lijkt wel te duiden op persoonlijkheidsverandering
Persoonlijkheidsverandering: twee definiërende kwaliteiten
• Condities voor persoonlijkheidsverandering: intern en aanhoudend
• Intern: de veranderingen zijn intern in de persoon, niet uitsluitend in de omgeving (in een andere
kamer gaan is geen verandering)
o Andere omgeving, andere groep mensen, verschillend gedrag → intern geen verandering
o Autoritaire persoonlijkheidsstijl: dominant en agressief ten opzichte van minderen,
onderdanig en meelopend ten opzichte van meerderen
- Mensen die heel veel belang hechten aan autoriteit
- In situaties waarin ze zich boven anderen voelen, tonen ze dominant en agressief
gedrag, terwijl ze in een ondergeschikte positie juist meegaand en volgzaam worden
