GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 1: INTRODUCTIE
1. WAT IS GEZONDHEID?
Gezondheid is …?
• Niet ziek zijn
• Goed voor jezelf zorgen
• Goede genen hebben
• Je fit en energiek voelen
• Je mentaal goed voelen, goed in je vel zitten
• De vrijheid om te doen wat je wilt wanneer je dat wilt, zonder belemmering
→ gezondheid kan heel veel dingen betekenen, en kan door iedereen anders ingevuld worden
2. WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE?
Gezondheidspsychologie
• Gezondheidspsychologie = wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale en
biologische processen en het gedragsmatig functioneren die een rol spelen bij:
o Het bevorderen en in stand houden van gezondheid
o Het ontstaan van ziekte
o Preventie en behandeling van ziekte
o De verbetering van gezondheidszorg en gezondheidsbeleid
3. WAT IS GEZONDHEID? VERANDERENDE PERSPECTIEVEN
Wat is gezondheid?
• Ons begrip van gezondheid is cruciaal voor mate waarin we gezond zijn en/of ons gezond voelen
• Dit begrip is echter complex en afhankelijk van:
o Tijdstip in de geschiedenis
o Individuele verschillen
o Cultuur
o Sociale klasse
o Leeftijd
Historische perspectieven
Oudheid
• Startpunt is arbitrair, maar we starten in de oudheid
• Hippocrates en Galenus
• Gezondheid als ‘balans’ tussen humores (vloeistoffen: bloed, gele gal, zwarte gal en slijm)
• Genezing = humores opnieuw in balans brengen → gezondheid als ‘balans’
o Gezondheid wordt vandaag de dag nog altijd vaak gezien als een soort balans
o Ook in neurologische wetenschappen wordt er nog vaak gedacht in termen van balans
(bv. depressie vaak verklaard door disbalans van serotonine in het brein → blijkt niet te
kloppen, maar blijft populair idee)
, • Verband met persoonlijkheid
o Ze dachten dat er een sterk verband was tussen de vier vloeistoffen en persoonlijkheid
o Bv. een melancholisch persoon is een persoon met te veel zwarte gal
Middeleeuwen
• Humores theorie raakt in verval
• Gezondheid verbonden met spiritualiteit en religie
o Vandaag de dag lijkt er nog altijd een verband te zijn tussen gezondheid en religie
- Bv. link tussen vaccinatieweigering en bepaalde religieuze groepen
- Ook positieve relaties tussen gezondheid en religie
• Ziekte = straf van god
• Gezondheidsbevordering = domein priesters
• Gedacht dat lichaam en geest samenwerken ↔ dualisme
• Verbod op wetenschappelijk onderzoek = beperkte medische vooruitgang
Renaissance en wetenschappelijke revolutie
• Ontstaan dualisme: lichaam en geest als afzonderlijke entiteiten
o Grootste drijvende factor in de wetenschappelijke revolutie
• Toegenomen anatomisch onderzoek
o Als lichaam en geest niet met elkaar verbonden zijn, is het niet erg om het lichaam na de
dood te onderzoeken
Geest Lichaam
- Niet-materieel - Materieel
- Niet objectieve of zichtbare gedachten/gevoelens - Objectieve en tastbare lichamelijke functies
- Domein theoloog - Mechanistisch standpunt
- Domein arts
Basis biomedisch ziektemodel
• Gerelateerde perspectieven (belangrijke stromingen ontstaan vanuit idee van dualisme)
o Materialistisch monisme: geest (= niet-materiële) kan niet afzonderlijk bestudeerd
worden van de fysieke hersenen
- Geest bestaat misschien zelfs niet eens
- Basis van moderne neurowetenschappen
- Om de psyche te bekijken, moeten we kijken naar de interne hersenprocessen
o Behaviorisme: verwerpt rol van de geest en stelt dat gedrag aangeleerde respons is ten
aanzien van externe observeerbare prikkels
- Geest bestaat niet echt
- In plaats daarvan moeten we kijken hoe mensen geconditioneerd zijn
o Humanisme: nadruk op subjectieve ervaringen en innerlijke gevoelens als drijfveer voor
gedrag
- Om iets zinnig te zeggen over mens en menselijk gedrag moeten we naar geest kijken
Biomedisch ziektemodel
• Opvatting dat ziekten en symptomen steeds een achterliggende fysiologische verklaring hebben
en dat daarmee ook genezing mechanistisch en rechtlijnig werkt
o Gezondheid als afwezigheid van ziekte (deficit model)
o Diagnose-recept model
, - Gericht op accurate diagnose stellen en dan daarna kijken wat de oplossingen zijn
o Reductionistisch perspectief → ziekte en gezondheid terugbrengen tot neurale, cellulaire
of biochemische processen
o Revolutie voor moderne geneeskunde!
- De moderne geneeskunde staat vandaag de dag zo ver door het biomedisch model
o Psychische of sociale factoren worden niet expliciet in acht genomen
• Beperkingen biomedisch ziektemodel
o Dualistische visie op lichaam en geest = naïef perspectief
- Verschillende personen kunnen op verschillende wijze reageren op zelfde ziekte
- Valt moeilijk te verklaren als we louter naar die kleine biochemische
processen gaan kijken
- Geen verklaring voor bepaalde psychosomatische effecten (bv. fantoompijn,
placebo-effect)
- Rol van ‘geest’ (psychologie) speelt een grote rol bij de manifestatie en reactie op
ziekte
o Artificieel onderscheid tussen organische en psychogene ziekten
Biopsychosociaal model
• Aanvulling op het biomedisch model!
• Verwerping van strikt dualisme
• Biologische, psychologische en sociale factoren die samen bepalen of iemand ziek te noemen is
of zich ziek voelt
• Nadruk op subjectieve beleving
o We moeten ook gaan kijken naar de subjectieve beleving van mensen als we willen kijken
of ze zich ziek of gezond voelen
• Strengths-based model (positieve gezondheid) ↔ deficit model
Casus
Peter brak op 16-jarige leeftijd zijn nek na een duik in ondiep water. Hierdoor raakte hij verlamd vanaf
zijn middel en moet hij de rest van zijn leven in een rolstoel doorbrengen. Gedurende lange tijd kon Peter
slechts moeizaam werk vinden. Ondertussen verdient hij geld als motivational speaker. Hij is getrouwd en
heeft hij twee gezonde kinderen. Peter is ook rolstoelsprinter, waarin hij meervoudig Paralympisch
kampioen en wereldrecordhouder is. → Is Peter invalide? Is Peter gezond of ongezond?
• Biomedisch perspectief
o Invaliditeit = beperkende fysieke gezondheidstoestand
o Onvermogen tot ‘normaal’ functioneren
o Gezien als onvermijdelijk gevolg van lichamelijke afwijkingen
→ is dit het hele plaatje?
• Definitie Wereldgezondheids Organisatie: “gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk,
psychisch en sociaal welzijn… het is niet enkel de afwezigheid van ziekte of invaliditeit ”
o Tegenovergesteld perspectief
Biopsychosociaal invaliditeitsmodel (WHO)
• Model om te bepalen of we iemand invalide kunnen noemen of niet
, Positieve gezondheid
• Concept ontwikkeld door Machteld Huber
• Oorsprong in positieve psychologie → mensen zijn meer dan hun beperking
• Uitgaan van wat wel nog mogelijk is in plaats van focus op deficits of beperkingen
• Gezondheid als vermogen om eigen regie aan te voeren en om te gaan met fysieke, emotionele en
sociale uitdagingen van het leven
• Combinatie feitelijk en subjectief functioneren over zes dimensies
o Lichaamsfuncties
o Dagelijks functioneren
o Meedoen (participeren)
o Kwaliteit van leven
o Zingeving
o Mentaal welbevinden
→ eerste drie zijn gelijkend aan ICF-model, laatste drie zijn de subjectieve dimensies
Beperkingen biopsychosociaal perspectief
• Krijgt soms kritiek als een ‘black box’ perspectief
• Onduidelijk hoe zwaar verschillende factoren doorwegen
o Zijn die zes dimensies altijd even belangrijk?
• Kan begrip gezondheid onhelder maken
• Behandeling aan de hand van biopsychosociaal model is complex en duur
o Vanuit biomedisch perspectief is genezing relatief gemakkelijk, rechtlijnig en goedkoop
→ complex en multidimensionaal, maar vollediger model voor bestuderen van gezondheid en ziekte
4. INDIVIDUELE, CULTURELE EN LEEFTIJDSGEBONDEN PERSPECTIEVEN
Lekentheorie van gezondheid
• Lekentheorie = datgene wat niet-specialisten onder gezondheid verstaan
• Subjectieve beoordelingen van gezondheid correleren sterk met objectieve
gezondheidsindicatoren
• Gezondheid vaak beschouwd als ‘balans’ tussen lichamelijk, psychologisch, emotioneel en
sociaal welbevinden
• Bv. onderzoek Bauman (1961): drie grote manieren die mensen hebben om na te denken over
ziekte en gezondheid
o Gezondheid als gevoel van ‘welzijn’
o Gezondheid als afwezigheid van symptomen van ziekte
o Gezondheid als de handelingen waar een gezond persoon toe in staat is
• Bv. onderzoek van Cox et al. (1993)
o Niet ziek zijn (afwezigheid ziekte)
o Goed voor jezelf zorgen (gedrag)
o Goede genen hebben (bezit)
- Als mensen overtuigd zijn dat gezondheid iets is als bezit eerder dan gedrag, dan zijn
die personen minder geneigd om gezond gedrag te vertonen
o Je fit en energiek voelen (lichamelijke fitheid en vitaliteit)
o Je mentaal goed voelen, goed in je vel zitten (psychosociaal welzijn)
o De vrijheid om te doen wat je wilt wanneer je dat wilt, zonder belemmering (functie)
HOOFDSTUK 1: INTRODUCTIE
1. WAT IS GEZONDHEID?
Gezondheid is …?
• Niet ziek zijn
• Goed voor jezelf zorgen
• Goede genen hebben
• Je fit en energiek voelen
• Je mentaal goed voelen, goed in je vel zitten
• De vrijheid om te doen wat je wilt wanneer je dat wilt, zonder belemmering
→ gezondheid kan heel veel dingen betekenen, en kan door iedereen anders ingevuld worden
2. WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE?
Gezondheidspsychologie
• Gezondheidspsychologie = wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale en
biologische processen en het gedragsmatig functioneren die een rol spelen bij:
o Het bevorderen en in stand houden van gezondheid
o Het ontstaan van ziekte
o Preventie en behandeling van ziekte
o De verbetering van gezondheidszorg en gezondheidsbeleid
3. WAT IS GEZONDHEID? VERANDERENDE PERSPECTIEVEN
Wat is gezondheid?
• Ons begrip van gezondheid is cruciaal voor mate waarin we gezond zijn en/of ons gezond voelen
• Dit begrip is echter complex en afhankelijk van:
o Tijdstip in de geschiedenis
o Individuele verschillen
o Cultuur
o Sociale klasse
o Leeftijd
Historische perspectieven
Oudheid
• Startpunt is arbitrair, maar we starten in de oudheid
• Hippocrates en Galenus
• Gezondheid als ‘balans’ tussen humores (vloeistoffen: bloed, gele gal, zwarte gal en slijm)
• Genezing = humores opnieuw in balans brengen → gezondheid als ‘balans’
o Gezondheid wordt vandaag de dag nog altijd vaak gezien als een soort balans
o Ook in neurologische wetenschappen wordt er nog vaak gedacht in termen van balans
(bv. depressie vaak verklaard door disbalans van serotonine in het brein → blijkt niet te
kloppen, maar blijft populair idee)
, • Verband met persoonlijkheid
o Ze dachten dat er een sterk verband was tussen de vier vloeistoffen en persoonlijkheid
o Bv. een melancholisch persoon is een persoon met te veel zwarte gal
Middeleeuwen
• Humores theorie raakt in verval
• Gezondheid verbonden met spiritualiteit en religie
o Vandaag de dag lijkt er nog altijd een verband te zijn tussen gezondheid en religie
- Bv. link tussen vaccinatieweigering en bepaalde religieuze groepen
- Ook positieve relaties tussen gezondheid en religie
• Ziekte = straf van god
• Gezondheidsbevordering = domein priesters
• Gedacht dat lichaam en geest samenwerken ↔ dualisme
• Verbod op wetenschappelijk onderzoek = beperkte medische vooruitgang
Renaissance en wetenschappelijke revolutie
• Ontstaan dualisme: lichaam en geest als afzonderlijke entiteiten
o Grootste drijvende factor in de wetenschappelijke revolutie
• Toegenomen anatomisch onderzoek
o Als lichaam en geest niet met elkaar verbonden zijn, is het niet erg om het lichaam na de
dood te onderzoeken
Geest Lichaam
- Niet-materieel - Materieel
- Niet objectieve of zichtbare gedachten/gevoelens - Objectieve en tastbare lichamelijke functies
- Domein theoloog - Mechanistisch standpunt
- Domein arts
Basis biomedisch ziektemodel
• Gerelateerde perspectieven (belangrijke stromingen ontstaan vanuit idee van dualisme)
o Materialistisch monisme: geest (= niet-materiële) kan niet afzonderlijk bestudeerd
worden van de fysieke hersenen
- Geest bestaat misschien zelfs niet eens
- Basis van moderne neurowetenschappen
- Om de psyche te bekijken, moeten we kijken naar de interne hersenprocessen
o Behaviorisme: verwerpt rol van de geest en stelt dat gedrag aangeleerde respons is ten
aanzien van externe observeerbare prikkels
- Geest bestaat niet echt
- In plaats daarvan moeten we kijken hoe mensen geconditioneerd zijn
o Humanisme: nadruk op subjectieve ervaringen en innerlijke gevoelens als drijfveer voor
gedrag
- Om iets zinnig te zeggen over mens en menselijk gedrag moeten we naar geest kijken
Biomedisch ziektemodel
• Opvatting dat ziekten en symptomen steeds een achterliggende fysiologische verklaring hebben
en dat daarmee ook genezing mechanistisch en rechtlijnig werkt
o Gezondheid als afwezigheid van ziekte (deficit model)
o Diagnose-recept model
, - Gericht op accurate diagnose stellen en dan daarna kijken wat de oplossingen zijn
o Reductionistisch perspectief → ziekte en gezondheid terugbrengen tot neurale, cellulaire
of biochemische processen
o Revolutie voor moderne geneeskunde!
- De moderne geneeskunde staat vandaag de dag zo ver door het biomedisch model
o Psychische of sociale factoren worden niet expliciet in acht genomen
• Beperkingen biomedisch ziektemodel
o Dualistische visie op lichaam en geest = naïef perspectief
- Verschillende personen kunnen op verschillende wijze reageren op zelfde ziekte
- Valt moeilijk te verklaren als we louter naar die kleine biochemische
processen gaan kijken
- Geen verklaring voor bepaalde psychosomatische effecten (bv. fantoompijn,
placebo-effect)
- Rol van ‘geest’ (psychologie) speelt een grote rol bij de manifestatie en reactie op
ziekte
o Artificieel onderscheid tussen organische en psychogene ziekten
Biopsychosociaal model
• Aanvulling op het biomedisch model!
• Verwerping van strikt dualisme
• Biologische, psychologische en sociale factoren die samen bepalen of iemand ziek te noemen is
of zich ziek voelt
• Nadruk op subjectieve beleving
o We moeten ook gaan kijken naar de subjectieve beleving van mensen als we willen kijken
of ze zich ziek of gezond voelen
• Strengths-based model (positieve gezondheid) ↔ deficit model
Casus
Peter brak op 16-jarige leeftijd zijn nek na een duik in ondiep water. Hierdoor raakte hij verlamd vanaf
zijn middel en moet hij de rest van zijn leven in een rolstoel doorbrengen. Gedurende lange tijd kon Peter
slechts moeizaam werk vinden. Ondertussen verdient hij geld als motivational speaker. Hij is getrouwd en
heeft hij twee gezonde kinderen. Peter is ook rolstoelsprinter, waarin hij meervoudig Paralympisch
kampioen en wereldrecordhouder is. → Is Peter invalide? Is Peter gezond of ongezond?
• Biomedisch perspectief
o Invaliditeit = beperkende fysieke gezondheidstoestand
o Onvermogen tot ‘normaal’ functioneren
o Gezien als onvermijdelijk gevolg van lichamelijke afwijkingen
→ is dit het hele plaatje?
• Definitie Wereldgezondheids Organisatie: “gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk,
psychisch en sociaal welzijn… het is niet enkel de afwezigheid van ziekte of invaliditeit ”
o Tegenovergesteld perspectief
Biopsychosociaal invaliditeitsmodel (WHO)
• Model om te bepalen of we iemand invalide kunnen noemen of niet
, Positieve gezondheid
• Concept ontwikkeld door Machteld Huber
• Oorsprong in positieve psychologie → mensen zijn meer dan hun beperking
• Uitgaan van wat wel nog mogelijk is in plaats van focus op deficits of beperkingen
• Gezondheid als vermogen om eigen regie aan te voeren en om te gaan met fysieke, emotionele en
sociale uitdagingen van het leven
• Combinatie feitelijk en subjectief functioneren over zes dimensies
o Lichaamsfuncties
o Dagelijks functioneren
o Meedoen (participeren)
o Kwaliteit van leven
o Zingeving
o Mentaal welbevinden
→ eerste drie zijn gelijkend aan ICF-model, laatste drie zijn de subjectieve dimensies
Beperkingen biopsychosociaal perspectief
• Krijgt soms kritiek als een ‘black box’ perspectief
• Onduidelijk hoe zwaar verschillende factoren doorwegen
o Zijn die zes dimensies altijd even belangrijk?
• Kan begrip gezondheid onhelder maken
• Behandeling aan de hand van biopsychosociaal model is complex en duur
o Vanuit biomedisch perspectief is genezing relatief gemakkelijk, rechtlijnig en goedkoop
→ complex en multidimensionaal, maar vollediger model voor bestuderen van gezondheid en ziekte
4. INDIVIDUELE, CULTURELE EN LEEFTIJDSGEBONDEN PERSPECTIEVEN
Lekentheorie van gezondheid
• Lekentheorie = datgene wat niet-specialisten onder gezondheid verstaan
• Subjectieve beoordelingen van gezondheid correleren sterk met objectieve
gezondheidsindicatoren
• Gezondheid vaak beschouwd als ‘balans’ tussen lichamelijk, psychologisch, emotioneel en
sociaal welbevinden
• Bv. onderzoek Bauman (1961): drie grote manieren die mensen hebben om na te denken over
ziekte en gezondheid
o Gezondheid als gevoel van ‘welzijn’
o Gezondheid als afwezigheid van symptomen van ziekte
o Gezondheid als de handelingen waar een gezond persoon toe in staat is
• Bv. onderzoek van Cox et al. (1993)
o Niet ziek zijn (afwezigheid ziekte)
o Goed voor jezelf zorgen (gedrag)
o Goede genen hebben (bezit)
- Als mensen overtuigd zijn dat gezondheid iets is als bezit eerder dan gedrag, dan zijn
die personen minder geneigd om gezond gedrag te vertonen
o Je fit en energiek voelen (lichamelijke fitheid en vitaliteit)
o Je mentaal goed voelen, goed in je vel zitten (psychosociaal welzijn)
o De vrijheid om te doen wat je wilt wanneer je dat wilt, zonder belemmering (functie)
