Samenvatting Publiekrecht | HVIP | Vrije Universiteit Brussel | 2026/2027

Historische en vergelijkende inleiding van het
publiekrecht
Gestolde macht



Deel 1: staat en recht

Zijn staten enkel gebonden door normen die ze zelf aanvaarden of bestaat
er een “volkenrecht” van morele normen die onafhankelijk van instemming
gelden?

Hoofdstuk 1: het moderne staatsbegrip

Publiek recht = taal van de soevereiniteit (= hoogste onafhankelijk gezag
binnen bepaald gebied)

Staat en recht  staatsbegrip sinds 17e eeuw (Amerikaanse en Franse
Revolutie) of 19e eeuw

- 19de eeuw: “liberale staat”
1. Democratisch verkozen heersers
2. Scheiding der machten
3. Staat onderworpen aan recht
4. Onvervreemdbare individuele rechten
 Garantie machtsmisbruik
- Leviathan Hobbes: in natuurtoestand is niets gegarandeerd – je moet
je vrijheid afstaan aan staat in ruil voor vrijheid in die staat
- 17e eeuw: soevereiniteit van de wetgever
• Liberale staat is opvolger van gecentraliseerde monarchale
staat
 Verkozenen ipv vorst
 Vorst schakelde concurrenten uit
• Periode v religieuze onrust
 Afstand paus en staat neemt toe



Moderne staat = erfgenaam v middeleeuwse standenvertegenwoordiging
v 12/13e eeuw

- Standen
• Zij die bidden (1e stand), vechten (2e stand), werken (3e stand)
• Vorst regeert bij gratie van God (soort contract)
 Overtreed hij contract: kunnen standen beslissen hem te
verjagen
 Standen beschikken weerstandsrecht

1

,Leenrecht (10e – 18e eeuw) in Europese samenleving

- Publiekrecht: keten van afhankelijkheden: pro-Dominus en leenman
- Web v relaties tussen leenman en leenheer (v koning tot burger)
• Zorgt voor versnippering
= gecentraliseerde macht v vorst viel uiteen in verspreide
bevoegdheden en eigendomsrechten
 Vb. Zuidelijke Nederlanden: vorst kreeg meerdere titels
over territoria met eige instellingen



1. Staat en soevereiniteit

Staat = status, toestand (latijn)

- Synoniemen: natie, republiek (res publica = gemeene/publieke zaak)

Hedendaagse definitie: grondgebied, bevolking, overheidsinstellingen (die
effectief gezag uitoefenen) = interne soevereiniteit

 Externe soevereiniteit = buitenlandse
betrekkingen/wereldsamenleving



Geweldmonopolie (gebruik v dwang is een voorrecht van de overheid)

- Weber: geweldmonopolie basis moderne staat
• Enkel overheid kan geweld op rechtvaardige manier gebruiken
- Essentieel om concurrenten (militair) uit te schakelen
- Aanvaard door de burgers, onderworpen/gehoorzaamd aan het recht

Compromis

- Vrijheden als concessie (overeenkomst om recht te verlenen) in ruil
voor onderwerping

Staat = juridische constructie

- Aanvaarding  legitimiteit

Corruptie = vermengen van algemeen en individueel belang



2. Types staten



2

,Personele unies (meerdere staten onder gemeenschappelijk staatshoofd
 reële unie

- Personele unies = standaard in moderne tijd
- Reële unie = staatshoofd met 1 regering en parlement om staat te
besturen

Reële unie

- Confederaties (statenbonden)  federatie
• Confederatie: onafhankelijke staten samen beperkte aang.
Behandelen
 Vaak unanimiteit nodig
 Soevereiniteit ligt bij deelstaten of grote meerderheid
deelstaten
 Vb: Republiek Der Verenigde Provinciën (1576-1795),

Gecentraliseerde staten

- Macht geconcentreerd bij 1 centraal orgaan
 Vb. Frankrijk

Monarchieën

- Constitutionele monarchie: bevoegdheden v vorst zijn toegewezen
(GW)
 Ancien Regime: charters (afspraken, rechten) zijn uitz. op volheid
v bev.
- Monarchie  republiek

Republiek

- Res publica
- Oudste: klassieke oudheid
- Middeleeuwen en nieuwe tijd: oligarchieën (lett. besturen door
weinigen)
- Bestuurd door grote families
- Vb. Republiek Der Verenigde Provinciën
• Macht ging uit v/d staten
• Beperkte centrale macht
 Buitenlandse zaken
 Leger
 Financiën (beperkt)
 Generaliteitslanden (gebieden tijdens 80jarige oorlog die
in Spanje werden veroverd)
 Gemeenschappelijke plakkaten
 Geschillen tussen gewesten


3

,  RVS, Staten-Generaal, Provinciale staten, stadshouder per
provincie
- Vb. Republiek Venetië
= handelsaristocratie
• Geen vorst, wel Doge (staatshoofd) m functie voor het leven
(verkozen, kan worden afgezet door raad van Tien)
• Grote raad = maggior Consiglion (leden verkozen, adelijke
families) stemt wetgeving
• Senaat (bev buitenlands beleid)
• Consiglio dei Dieci (magistraten, fiscale bev. en OO )
Einde 1797

Legitimiteit heersers

- Liberale staat: verkiezingen
- Kiesstelsels: meerderheidssysteem (VK) evenredigheidsysteem
(Belgie)
• Meerderheid: partij/kandidaat moet meer stemmen behalen
dan tegenpartij
 Alleen regeren
 VK: ofwel regeert links of rechts
• Evenredigheid: partij verwerft verkozenen in verhouding tot
haar aandeel in totaal van uitgebrachte stemmen. Op basis
van zetelverdeling wordt onderhandeld over coalitie
 Alle meningen komen aan bod
- Vertegenwoordigende/representatieve democratie  directe
democratie
• Vertegenwoordigende: stemmen wetten en controleren UM
 Sieyes: ziet vertegenwoordigers als spreekbuis v hele
land
• Directe: vb. kantons in Zwitserland
 Rousseau: algemeen belang naar boven brengen en staat
collectief te organiseren



Stemmen voor 1789

- Ancien Regime: stemmen is meestal van vaststaand oordeel v
goddelijke wil
 Gezien als adviserend (vorst kan zich ook bij neerleggen)
- Electieve monarchie – zwakte  erfelijk – teken v sterkte
- Kwalitatief niet kwantitatief



3. Instellingen
4