Criminologie van de strafrechtsbedeling ‘24
Geschiedenis
Geschiedenis van het strafrechtsdenken en de geboorte van de gevangenisstraf als vorm
van bestraffing.
1. Ancien Régime
Geboorte gevangenisconcept maar nog niet als een vorm van bestraffing
(veroordeling misdrijven).
K was enige bron v.h recht & elk misdrijf werd beschouwd als een persoonlijke
aanslag. Inquisitoire procedure (geheim) waarin de rechter een actieve rol had,
leverde het bewijs.
Diverse functies:
• Plaats om verdachten onder te brengen in afwachting v proces
(lijfstraf/verbanning) een soort ‘tussenstadium’ Lijfstraffen = de norm
• Gevangenis als strafinstrument: gespreid over eeuwen heen
• 1596: Amsterdams Rasphuis (bedelaars- arbeid en loon)
• Geen opsluiting als straf maar toebrengen fysiek leed, personen die
“hinderlijk” waren, die hun schulden niet betaalden, als ‘reservoir'
Gevangenis/tuchthuis: niet primair gericht op straf, maar eerder hybride
instellingen.
1789: Déclaration des Droits de l’Homme (grondrechten & basis v klassieke leer)
2. De Verlichting
= De geboorte van de gevangenisstraf
Dr een evoluerende maats nr industrieel kapitalisme werd de macht v.d K
aangetast, i.d veranderende sociaalecon context kwam een verdeling v.d
macht, in de vorm v.e sociaal contract. Misdrijf was een aantasting v.d maats
in haar geheel
Scheiding der machten (Charles de Montesquieu)
Magna charta
Schuld & dader = centraal
Straf: vergelding (als bestraffing vr het overtreden v.h sociaal contract),
algemene & bijzondere preventie
la bouche de la loi: de rechter i.d mond v.d wet – letterlijke interpretatie v.d
wet
• Code Merlin (1795)
• Vaste (milde) straffen
• Code Pénal (Napoléon) (1810)
• Beoordelingsruimte rechter (min- & max straf) maar nog geen
individualisering
• Herinvoering van wrede straffen (vb doodstraf voor bepaalde groep)
• Vaste straffen
• Belgische onafhankelijkheid 1830: Herziening strafwetboek (1810) –
strafwetboek 1867
Voltaire: kritiek op de disportie tss straf & misdrijf en procedures zoals gebruik van
foltering, afwezigheid v.e advocaat, preuves légales,…
1
,Criminologie van de strafrechtsbedeling ‘24
Rousseau & Locke: sociaal contract
Beccaria: gaf een concrete vertaling in zijn werk over de principes van de magna
charta, rechter heeft een letterlijke interpretatie v.d wet, straffen moeten gelijk wr
toegepast (geen onderscheid in klasse), doodstraf is onverenigbaar met de sociale
contractsgedachte & pleitte voor de rechten van de verdediging.
Vilain XIV (18de E): de basis van een nieuw gevangeniswezen
• Vla overspoeld door golven van criminaliteit na terugtrekking van de Franse
troepen
• Sociaal-econ ontwrichting bendes bedreiging orde en veiligheid
• Onderzoek naar oorzaak criminaliteit:
“Leeglopers”
• Luiheid = oorzaak
arbeidsdiscipline = oplossing
• Een “stiel leren”, “liefde voor arbeid”
bijbrengen
• 1773: Tuchthuis Gent
• Discipline en militaire leest, mannen en
vrouwen gescheiden – wr in klassen
opgedeeld
• Gericht op verbetering, opvoeding
Franse overheersing: winstmotief de bovenhand
Gents industrieel Lieven Bauwens (19de E)
• De gevangenen spinnen, weven en maken onderdelen voor spinmachines
• Overbevolking
• Mannen en vrouwen niet gescheiden, minder discipline, alcohol was aanwezig
• Overgang Frans naar Hollands bewind (begin 19de E): economie staat stil
• Hollands Bewind: deels hersteld op materieel en disciplinair vlak maar niet op
andere vlakken
Edouard Ducpétiaux (19de E): hervormer gevangeniswezen en Algemeen Inspecteur
Gevangenissen
• 19e E: verderzetten kapitalisme en industrialisering
verdere marginalisering bepaalde
bevolkingsgroepen en een criminaliseringspolitiek
v.d burgerij
• 1843 Commissie naar de Leef- en
werkomstandigheden v.d arbeidersklasse
• Oorzaak criminaliteit: leef- en werkomstandigheden
verpauperde klasse, gebrek aan moraliteit (stelde
maatsordening niet in ?)
• Arbeid = bijbrengen moraliteit. Focus op onderricht en lectuur op cel
(heropvoeding).
• Stilte, discipline, afzondering, religie, gevangenenkap (Middeleeuwen)
• Panoptisch concept van Jeremy Bentham: isolatie en controle
2
,Criminologie van de strafrechtsbedeling ‘24
3. Het Positivisme
Van objectieve zwaarwichtigheid misdrijf en schuld Naar focus op dader,
persoonlijkheid en sociaal gevaarlijkheid
Strafrecht = vr doelstellingen zoals preventie, resocialisatie,…
• Misdrijf symptoom onderliggend probleem te wijten aan interne of externe factoren
geen vrije keuze
• Vergelding = zinloos
• Centraal = sociaal gevaarlijkheid v.d dader
• S kan preventief optreden alvorens een misdrijf is gebeurd
• Schuldnotie wordt ingeruild voor gevaarnotie
• Straf sanctie/maatregelen die delinquent behandelt (verzorging en
resocialisatie)
• Bijzondere preventie (zorgen dat de persoon geen misdrijven meer
pleegt) enige strafdoel
• Magna Charta op de helling: geen legaliteit & proportionaliteit
Verschillende scholen
1. Italiaans Antropologische School
• Cesare Lombroso (1835-1909)
• Primitieve mens, de “geboren misdadiger”
• Garofalo
2. Franse Milieuschool
• Lacassagne, Tarde
• Kritiek op de intaliaanse antropologische school
• Crimi = sociaal verschijnsel
• Sociale factoren in plaats van aangeboren zijn
3. Biosociale school
• Misdadigheid: fysieke, individuele en sociale factoren = synthese antropologische en
milieuschool
4. Het Sociaal Verweer
Adolphe Prins: eclectisme
meeste mensen hbb een vrije wil (klassieke strafrecht) maar er is een groep
mensen dat geen vrije wil hbb (knn geen kosten-baten afweging maken) en deze
mensen moeten we helpen (positivisme – hun knn we niet straffen maar moeten
we helpen)
Mens is in principe vrij, anderen slechts “zekere vrijheid”
beveiliging maatschappij: door straffen (schuldbekwaam) & maatregelen (niet
schuldbekwaam)
Criminaliteit i.e vorm v.h sociale leven
Rechter: maats beschermen en nagaan welke individuen een gevaar vormen voor de
maatschappelijke orde en veiligheid
Maats moet zich verweren tegen deze individuen maar maatschappij met klassieke SR
niet voldoende middelen om criminaliteit en recidive te bestrijden
Neoklassieke stroming: vergelding, algemene preventie en resocialisatie
3
, Criminologie van de strafrechtsbedeling ‘24
Prins en zijn invloed op diverse Ministers van Justitie/wetgeving (beperkte
individualisering op echelons straftoemeting en strafuitvoering):
1. 1888: Wet voorwaardelijke veroordeling en voorwaardelijke invrijheidsstelling
(minister Lejeune)
• Tegen gaan desocialiserende effecten korte gevangenisstraffen
gelegenheidsdelinquenten en “first offenders”
• Maats is niet gebaat met een nutteloze vrijheidsberoving
• Alleen als er rekening wr gehouden m.d persoonlijke & sociale
reclasseringsmogelijkheden en dus met een VI, kan een straf nuttig z
2. 1891: Wet ter beteugeling van de landloperij en de bedelarij (minister Lejeune)
• Terbeschikkingstelling (TB) van de regering: geen straf maar
veiligheidsmaatregel
3. 1912: Wet op de Kinderbescherming (minister Carton de Wiart)
• Onder andere ontzetting ouderlijke macht, -16 jarigen uit het
strafrecht -> kinderrechter
Strafuitvoering:
Penitentiaire hervormingen onder Emile Vandervelde (20ste E, 1919-1921 – minister v
Justitie) Herdenking maatschappelijke rol gevangenis (wou de onmenselijke aspecten
v Ducpétiaux wegwerken)
Instellingen diversifiëren zodat aangepaste behandeling mogelijk is
Was onder invloed v Louis Vervaeck: Antropologische Dienst v.h gevangeniswezen
• Classificeren van gedetineerden
• 4 groepen: ontaarden, epileptici, alcoholici, seksueel geperverteerden
+ onder andere -> volgens hun geestetoestand & professionele
mogelijkheden
• Met classificeren kan je individualiseren m.d straf
• onderscheid tussen gelegenheidsdelinquenten vs
gewoontedelinquenten
• Vormingscursussen voor beambten en verplegend personeel
• Arbeid als therapeutische waarde
Commissie Herziening van het Gevangenisreglement (Prins voorzitter): hij liet contact
toe (tss beambten, gedetineerden & bewakers), zorgt vr een positieve leefklimaat &
verlaagt recidive,…
• Administratieve veranderingen vb bestuurscommissies toegankelijk vr
vrouwen, opnieuw verbaal contact tss gedetineerden en beambten
• Reorganisatie gevangenisarbeid - arbeid als hoofdelement vr resocialisatie
(geen concurrentiepositie meer + enkel staatsopdrachten + aansluiting bij
beroepsactiviteiten i.h vrije leven)
• Afschaffen v gevangenenkap en materiële afzondering (verschillende genres v
literatuur wr toegelaten)
• Sprake v slachtofferzorg avant la lettre & herstelbeleid
5. Het Nieuw Sociaal Verweer
Naoorlogse periode: evenwicht
4
Geschiedenis
Geschiedenis van het strafrechtsdenken en de geboorte van de gevangenisstraf als vorm
van bestraffing.
1. Ancien Régime
Geboorte gevangenisconcept maar nog niet als een vorm van bestraffing
(veroordeling misdrijven).
K was enige bron v.h recht & elk misdrijf werd beschouwd als een persoonlijke
aanslag. Inquisitoire procedure (geheim) waarin de rechter een actieve rol had,
leverde het bewijs.
Diverse functies:
• Plaats om verdachten onder te brengen in afwachting v proces
(lijfstraf/verbanning) een soort ‘tussenstadium’ Lijfstraffen = de norm
• Gevangenis als strafinstrument: gespreid over eeuwen heen
• 1596: Amsterdams Rasphuis (bedelaars- arbeid en loon)
• Geen opsluiting als straf maar toebrengen fysiek leed, personen die
“hinderlijk” waren, die hun schulden niet betaalden, als ‘reservoir'
Gevangenis/tuchthuis: niet primair gericht op straf, maar eerder hybride
instellingen.
1789: Déclaration des Droits de l’Homme (grondrechten & basis v klassieke leer)
2. De Verlichting
= De geboorte van de gevangenisstraf
Dr een evoluerende maats nr industrieel kapitalisme werd de macht v.d K
aangetast, i.d veranderende sociaalecon context kwam een verdeling v.d
macht, in de vorm v.e sociaal contract. Misdrijf was een aantasting v.d maats
in haar geheel
Scheiding der machten (Charles de Montesquieu)
Magna charta
Schuld & dader = centraal
Straf: vergelding (als bestraffing vr het overtreden v.h sociaal contract),
algemene & bijzondere preventie
la bouche de la loi: de rechter i.d mond v.d wet – letterlijke interpretatie v.d
wet
• Code Merlin (1795)
• Vaste (milde) straffen
• Code Pénal (Napoléon) (1810)
• Beoordelingsruimte rechter (min- & max straf) maar nog geen
individualisering
• Herinvoering van wrede straffen (vb doodstraf voor bepaalde groep)
• Vaste straffen
• Belgische onafhankelijkheid 1830: Herziening strafwetboek (1810) –
strafwetboek 1867
Voltaire: kritiek op de disportie tss straf & misdrijf en procedures zoals gebruik van
foltering, afwezigheid v.e advocaat, preuves légales,…
1
,Criminologie van de strafrechtsbedeling ‘24
Rousseau & Locke: sociaal contract
Beccaria: gaf een concrete vertaling in zijn werk over de principes van de magna
charta, rechter heeft een letterlijke interpretatie v.d wet, straffen moeten gelijk wr
toegepast (geen onderscheid in klasse), doodstraf is onverenigbaar met de sociale
contractsgedachte & pleitte voor de rechten van de verdediging.
Vilain XIV (18de E): de basis van een nieuw gevangeniswezen
• Vla overspoeld door golven van criminaliteit na terugtrekking van de Franse
troepen
• Sociaal-econ ontwrichting bendes bedreiging orde en veiligheid
• Onderzoek naar oorzaak criminaliteit:
“Leeglopers”
• Luiheid = oorzaak
arbeidsdiscipline = oplossing
• Een “stiel leren”, “liefde voor arbeid”
bijbrengen
• 1773: Tuchthuis Gent
• Discipline en militaire leest, mannen en
vrouwen gescheiden – wr in klassen
opgedeeld
• Gericht op verbetering, opvoeding
Franse overheersing: winstmotief de bovenhand
Gents industrieel Lieven Bauwens (19de E)
• De gevangenen spinnen, weven en maken onderdelen voor spinmachines
• Overbevolking
• Mannen en vrouwen niet gescheiden, minder discipline, alcohol was aanwezig
• Overgang Frans naar Hollands bewind (begin 19de E): economie staat stil
• Hollands Bewind: deels hersteld op materieel en disciplinair vlak maar niet op
andere vlakken
Edouard Ducpétiaux (19de E): hervormer gevangeniswezen en Algemeen Inspecteur
Gevangenissen
• 19e E: verderzetten kapitalisme en industrialisering
verdere marginalisering bepaalde
bevolkingsgroepen en een criminaliseringspolitiek
v.d burgerij
• 1843 Commissie naar de Leef- en
werkomstandigheden v.d arbeidersklasse
• Oorzaak criminaliteit: leef- en werkomstandigheden
verpauperde klasse, gebrek aan moraliteit (stelde
maatsordening niet in ?)
• Arbeid = bijbrengen moraliteit. Focus op onderricht en lectuur op cel
(heropvoeding).
• Stilte, discipline, afzondering, religie, gevangenenkap (Middeleeuwen)
• Panoptisch concept van Jeremy Bentham: isolatie en controle
2
,Criminologie van de strafrechtsbedeling ‘24
3. Het Positivisme
Van objectieve zwaarwichtigheid misdrijf en schuld Naar focus op dader,
persoonlijkheid en sociaal gevaarlijkheid
Strafrecht = vr doelstellingen zoals preventie, resocialisatie,…
• Misdrijf symptoom onderliggend probleem te wijten aan interne of externe factoren
geen vrije keuze
• Vergelding = zinloos
• Centraal = sociaal gevaarlijkheid v.d dader
• S kan preventief optreden alvorens een misdrijf is gebeurd
• Schuldnotie wordt ingeruild voor gevaarnotie
• Straf sanctie/maatregelen die delinquent behandelt (verzorging en
resocialisatie)
• Bijzondere preventie (zorgen dat de persoon geen misdrijven meer
pleegt) enige strafdoel
• Magna Charta op de helling: geen legaliteit & proportionaliteit
Verschillende scholen
1. Italiaans Antropologische School
• Cesare Lombroso (1835-1909)
• Primitieve mens, de “geboren misdadiger”
• Garofalo
2. Franse Milieuschool
• Lacassagne, Tarde
• Kritiek op de intaliaanse antropologische school
• Crimi = sociaal verschijnsel
• Sociale factoren in plaats van aangeboren zijn
3. Biosociale school
• Misdadigheid: fysieke, individuele en sociale factoren = synthese antropologische en
milieuschool
4. Het Sociaal Verweer
Adolphe Prins: eclectisme
meeste mensen hbb een vrije wil (klassieke strafrecht) maar er is een groep
mensen dat geen vrije wil hbb (knn geen kosten-baten afweging maken) en deze
mensen moeten we helpen (positivisme – hun knn we niet straffen maar moeten
we helpen)
Mens is in principe vrij, anderen slechts “zekere vrijheid”
beveiliging maatschappij: door straffen (schuldbekwaam) & maatregelen (niet
schuldbekwaam)
Criminaliteit i.e vorm v.h sociale leven
Rechter: maats beschermen en nagaan welke individuen een gevaar vormen voor de
maatschappelijke orde en veiligheid
Maats moet zich verweren tegen deze individuen maar maatschappij met klassieke SR
niet voldoende middelen om criminaliteit en recidive te bestrijden
Neoklassieke stroming: vergelding, algemene preventie en resocialisatie
3
, Criminologie van de strafrechtsbedeling ‘24
Prins en zijn invloed op diverse Ministers van Justitie/wetgeving (beperkte
individualisering op echelons straftoemeting en strafuitvoering):
1. 1888: Wet voorwaardelijke veroordeling en voorwaardelijke invrijheidsstelling
(minister Lejeune)
• Tegen gaan desocialiserende effecten korte gevangenisstraffen
gelegenheidsdelinquenten en “first offenders”
• Maats is niet gebaat met een nutteloze vrijheidsberoving
• Alleen als er rekening wr gehouden m.d persoonlijke & sociale
reclasseringsmogelijkheden en dus met een VI, kan een straf nuttig z
2. 1891: Wet ter beteugeling van de landloperij en de bedelarij (minister Lejeune)
• Terbeschikkingstelling (TB) van de regering: geen straf maar
veiligheidsmaatregel
3. 1912: Wet op de Kinderbescherming (minister Carton de Wiart)
• Onder andere ontzetting ouderlijke macht, -16 jarigen uit het
strafrecht -> kinderrechter
Strafuitvoering:
Penitentiaire hervormingen onder Emile Vandervelde (20ste E, 1919-1921 – minister v
Justitie) Herdenking maatschappelijke rol gevangenis (wou de onmenselijke aspecten
v Ducpétiaux wegwerken)
Instellingen diversifiëren zodat aangepaste behandeling mogelijk is
Was onder invloed v Louis Vervaeck: Antropologische Dienst v.h gevangeniswezen
• Classificeren van gedetineerden
• 4 groepen: ontaarden, epileptici, alcoholici, seksueel geperverteerden
+ onder andere -> volgens hun geestetoestand & professionele
mogelijkheden
• Met classificeren kan je individualiseren m.d straf
• onderscheid tussen gelegenheidsdelinquenten vs
gewoontedelinquenten
• Vormingscursussen voor beambten en verplegend personeel
• Arbeid als therapeutische waarde
Commissie Herziening van het Gevangenisreglement (Prins voorzitter): hij liet contact
toe (tss beambten, gedetineerden & bewakers), zorgt vr een positieve leefklimaat &
verlaagt recidive,…
• Administratieve veranderingen vb bestuurscommissies toegankelijk vr
vrouwen, opnieuw verbaal contact tss gedetineerden en beambten
• Reorganisatie gevangenisarbeid - arbeid als hoofdelement vr resocialisatie
(geen concurrentiepositie meer + enkel staatsopdrachten + aansluiting bij
beroepsactiviteiten i.h vrije leven)
• Afschaffen v gevangenenkap en materiële afzondering (verschillende genres v
literatuur wr toegelaten)
• Sprake v slachtofferzorg avant la lettre & herstelbeleid
5. Het Nieuw Sociaal Verweer
Naoorlogse periode: evenwicht
4
