RELIGIE, ZINGEVING EN LEVENSBESCHOUWING
vraagstellingen in deze cursus:
- Welke rol spelen godsdiensten in de samenleving en op het wereldtoneel vandaag?
- in welke mate zijn kennis van levensbeschouwelijke en religieuze systemen nodig om de
wereld vanvandaag te begrijpen?
- hoe reageren ze op de secularisering en globalisering?
- hoe bouwen aan een ‘beschaving van het samenleven’?
- vreedzaam leven: ‘zijn godsdiensten deel van het probleem, zoals mainstream denken
of deel van de oplossing?’
focus in deze cursus
• Focus op theopolitics = de invloed van de religies op internationale politieke kwesties
• Religies? Focus op monotheïstische godsdiensten (vooral christendom en islam, in hun complexiteit)
• Geografisch? Focus op Europa, Midden-Oosten en Afrika
1| SECULARISATIE, DESECULARISATIE, HERSECULARISATIE
Secularistatie, desecularisatie en globalisering
→ secularisatie en globalisering vormen 2 grote tendensen van onze West Europese samenleving
• seculariseringsthese = de rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen
met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt, een
seculier-wetenschappelijk vertoog (wetenschap wordt gezien als superieur)
aan belang wint en de emancipatie van individuen en groepen groeit
→ # leden daalt
→ !! wetenschap → religie overbodig
→ emancipatie van vrouw, queer, …
belang van godsdienst neemt af op 2 gebieden:
1) maatschappelijk gebied: religieuze instituten (kerken) hebben minder vat op het sociale leven
2) individueel niveau: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde religie
minder relevant (individuen vormen eigen zingeving)
→ zingeving vh leven wordt gedepersonaliseerd & samengesteld door verschillende
stromingen/ levensbeschouwingen
• Belangrijke sociologen rond de seculariseringsthese:
- Max Weber
- Emile Durkheim
- Peter Berger (The Sacred Canopy: Elements of a sociological theory of religion)
= vader van seculariseringsthese
→ piek sinds cultuuromslag van ‘68
→ was al veel langer aan de gang in onze samenleving voor ’68
- André Glücksman: La troisième mort de Dieu
God is al 3x gestorven: 1: aan het kruis
2: in Verlichting
3: rampen van 20e eeuw (→ Auschwitz, Rwanda, …) 1
,• tot 1989: “godsdienst leek een maatschappelijk randverschijnsel”
o in communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
o in Westerse wereld: godsdienstvrijheid MAAR secularisatie en crisis van het Godsgeloof (‘bestaat er
wel een God?’)
Verfijning van het secularisatiedebat
Op de secularisatiethese kwam al snel kritiek → gang van zaken te simpel en te veralgemenend voorstellen
↔ godsdienstbeleving veranderde misschien wel maar het was duidelijk dat godsdienst niet zomaar verdween
uit geavanceerde samenlevingen.
↓
• Harvey Cox (1984) - Religie in de stad van de mens
- als je kijkt naar de stedelijke context is er op te merken dat religie niet zo dood is als het lijkt
- religie leeft op een nieuwe manier in stedelijke context
• Casanova (1994) - Public religions in the Modern World
3 niveaus van secularisatie:
1) scheiding van politieke en religieuze sfeer (kerk en staat)
2) verminderen van het belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
3) privatisering van religie (=problematisch) → religie alleen geaccepteerd in privé ↔ niet in publiek
privatisering en secularisering NIET verwarren met elkaar!
• Charles Taylor (2007) - A secular Age
→ verfijnt het debat over de seculiere staat
→ onderscheid doel en middel van seculiere staat
doelstelling: de bedoeling van een seculiere staat is het bevorderen van wederzijds respect /
gewetensvrijheid → bereiken door scheiding kerk en staat
middel: scheiding tussen kerk en staat
I. Republikeins model (Frankrijk)
• legt de nadruk op het middel en dus op de neutraliteit van de Staat en de overheid (sterke
scheiding kerk en staat)
= laïcité
II. Liberale model (Angelsaksisch)
• staat tegenover het Republikeinse model
• nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met de middelen
↪ gebaseerd op feiten en praktische overwegingen, in plaats van op
theorieën of idealen
→ in praktijk vaak iets dat tussenin ligt, een continuüm met onderlinge verschillen
III. Belgische model
• unieke invulling door ‘verzuiling’ (uniek want deze structuren doorleven, in ndl zijn deze al weg)
gevolg: verkaveling van de staat volgens ideologische-levensbeschouwelijke breuklijnen
2
,2 concepten van de seculariseringsthese
1) Believing without belonging ~ G. Davie
• geloof in bepaalde zaken (leven na de dood, ziel…) in Europa niet even hard /snel
vermindert als de band met kerken en godsdiensten
• geloofsinhoud die blijft doorleven
kunnen geloofsinhouden blijven voortbestaan? En is dit een tijdelijk verschijnsel?
2) Vicarious religion = plaatsvervangende religies
• band met institutionele kerk wordt losser
≠ dit betekent niet dat de meerderheid tegen de kerk is
• meerderheid zijn er niet tegen en vinden het juist goed dat het er is
• kleine minderheid stelt religieuze handelingen in naam van een grote groep, deze grote
groep rekent erop dat kerkelijke diensten toegankelijk blijven als “public service”
• kerkelijke diensten als public service
bv. huwelijken, begrafenissen…
• ↔ in USA: persoonlijke band & daar zelf beroep op doen → meedoen aan religie om bv. te
mogen trouwen voor kerk (hier kan dat ook zonder bijdrage te leveren)
Paradigmawissel met het einde van de Koude Oorlog – terugkeer van God
→ werkt vandaag nog door
• La revanche de Dieu (‘de wraak van God’) ~ G. Kepel (1991)
- na de Koude Oorlog kwam religie terug na voren
• ‘God is Back’ ~ Micklehwait en Wooldrigde (2009)
- Merkten de heropkomst van religie ook op
• 1978: de Iraanse (katholieke religieuze) revolutie en verkiezing van Paus Johannes Paulus II
- 1978 wordt gezien als jaar van de terugkeer van God
• Westerse cultuur is complex (3 aspecten):
1) secularisering / geloofsafval zet door (radicaal atheïsme van R. Dawkins,
The God Delusion, C. Hitchens, S. Harris, …)
2) onder niet-gelovige wetenschappers vormt er een hernieuwde
waardering voor godsdienst (cfr Tiger, McGuire Het goddelijke
brein, A. de Botton, Religion for Atheists), religie heeft een
sociaal nut (bv. solidariteit)
3) een samenleving met tendensen naar sacraliteit / spiritualiteit (emotioneel, privé)
hernieuwde interesse voor spirituele zaken
MAAR dit kan perfect samengaan met nog een wantrouwen vr geïnstitutionaliseerde godsdienst
Desecularisatie
→ paradigmawissel leidt tot een idee van desecularisatie
• Evolutie P. Berger - The Desecularization of the World
o zegt na 30 jaar “ik heb mij vergist er is juist een tendens van desecularisering”
Wijst zijn fout aan twee oorzaken:
1) in West-Europa geldt de uitzondering dat de secularisering blijft doorgaan, maar in de rest van
3
, de wereld is er een revitalisering van het geloof
2) academische bias: seculiere wetenschappers (die grotendeels seculier zijn) zouden dusdanig in
een ‘bubble’ vertoeven waarbij ze automatisch elkaars uitgangspunten overnemen en
bevestigen, dat ze niet meer zagen wat er werkelijk gaande was in de wereld
• J. Habermas: evolutie voortgezet
o Hij evolueert van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie…) tot positieve attitude tov
sociale rol van religie/kerk
Marxistische houding: “godsdienst leidt tot een inbreuk op de vrijheid, vervreemding”
o Ging in gesprek van kardinaal Ratzinger, Benedictus XVI (2004)
o → religieuze argumentatie mag in het publieke debat – als men dit wil doen, zo rationeel mogelijk
verwoorden – (must bij formele beslissing: bv. parlementair debat)
o → bij formele beslissingen zoals een parlementair debat is geen plaats voor religieuze
argumentatie, maar in het publieke wel
Recente trend: hersecularisering (2007-2019)
• gebaseerd op Value Survey en de vraag “Speelt God een belangrijke rol in
uw leven?”
• rol van religie neemt toe in India, Bulgarije, Moldavië, Rusland en Nieuw-
Zeeland (landen uit de orthodoxe sfeer)
• vooral in VS neemt de rol van religie af
reden: heeft waarschijnlijk te maken met de politiek
Beschaving volgens Huntington
Samuel Huntington: “Clash of Civilizations” (1994)
= de botsende beschavingen
• probeert te begrijpen hoe de wereld eruit ziet
• wereld opgedeeld in 7 of 8 grote beschavingen (bepaald door godsdienst)
• om een beschaving te hebben, heb je een leidende godsdienst nodig (orthodoxe, christelijke…)
• elke beschaving heeft 1 leidende macht / mogendheid (Rusland, VS, China…)
• gevolg: beschavingen zullen botsen
• voorstellingen:
- multiculturalisme is onzin & moeten we afweren
- stoppen met denken dat westerse waarden universeel zijn
4
vraagstellingen in deze cursus:
- Welke rol spelen godsdiensten in de samenleving en op het wereldtoneel vandaag?
- in welke mate zijn kennis van levensbeschouwelijke en religieuze systemen nodig om de
wereld vanvandaag te begrijpen?
- hoe reageren ze op de secularisering en globalisering?
- hoe bouwen aan een ‘beschaving van het samenleven’?
- vreedzaam leven: ‘zijn godsdiensten deel van het probleem, zoals mainstream denken
of deel van de oplossing?’
focus in deze cursus
• Focus op theopolitics = de invloed van de religies op internationale politieke kwesties
• Religies? Focus op monotheïstische godsdiensten (vooral christendom en islam, in hun complexiteit)
• Geografisch? Focus op Europa, Midden-Oosten en Afrika
1| SECULARISATIE, DESECULARISATIE, HERSECULARISATIE
Secularistatie, desecularisatie en globalisering
→ secularisatie en globalisering vormen 2 grote tendensen van onze West Europese samenleving
• seculariseringsthese = de rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen
met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt, een
seculier-wetenschappelijk vertoog (wetenschap wordt gezien als superieur)
aan belang wint en de emancipatie van individuen en groepen groeit
→ # leden daalt
→ !! wetenschap → religie overbodig
→ emancipatie van vrouw, queer, …
belang van godsdienst neemt af op 2 gebieden:
1) maatschappelijk gebied: religieuze instituten (kerken) hebben minder vat op het sociale leven
2) individueel niveau: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde religie
minder relevant (individuen vormen eigen zingeving)
→ zingeving vh leven wordt gedepersonaliseerd & samengesteld door verschillende
stromingen/ levensbeschouwingen
• Belangrijke sociologen rond de seculariseringsthese:
- Max Weber
- Emile Durkheim
- Peter Berger (The Sacred Canopy: Elements of a sociological theory of religion)
= vader van seculariseringsthese
→ piek sinds cultuuromslag van ‘68
→ was al veel langer aan de gang in onze samenleving voor ’68
- André Glücksman: La troisième mort de Dieu
God is al 3x gestorven: 1: aan het kruis
2: in Verlichting
3: rampen van 20e eeuw (→ Auschwitz, Rwanda, …) 1
,• tot 1989: “godsdienst leek een maatschappelijk randverschijnsel”
o in communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
o in Westerse wereld: godsdienstvrijheid MAAR secularisatie en crisis van het Godsgeloof (‘bestaat er
wel een God?’)
Verfijning van het secularisatiedebat
Op de secularisatiethese kwam al snel kritiek → gang van zaken te simpel en te veralgemenend voorstellen
↔ godsdienstbeleving veranderde misschien wel maar het was duidelijk dat godsdienst niet zomaar verdween
uit geavanceerde samenlevingen.
↓
• Harvey Cox (1984) - Religie in de stad van de mens
- als je kijkt naar de stedelijke context is er op te merken dat religie niet zo dood is als het lijkt
- religie leeft op een nieuwe manier in stedelijke context
• Casanova (1994) - Public religions in the Modern World
3 niveaus van secularisatie:
1) scheiding van politieke en religieuze sfeer (kerk en staat)
2) verminderen van het belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
3) privatisering van religie (=problematisch) → religie alleen geaccepteerd in privé ↔ niet in publiek
privatisering en secularisering NIET verwarren met elkaar!
• Charles Taylor (2007) - A secular Age
→ verfijnt het debat over de seculiere staat
→ onderscheid doel en middel van seculiere staat
doelstelling: de bedoeling van een seculiere staat is het bevorderen van wederzijds respect /
gewetensvrijheid → bereiken door scheiding kerk en staat
middel: scheiding tussen kerk en staat
I. Republikeins model (Frankrijk)
• legt de nadruk op het middel en dus op de neutraliteit van de Staat en de overheid (sterke
scheiding kerk en staat)
= laïcité
II. Liberale model (Angelsaksisch)
• staat tegenover het Republikeinse model
• nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met de middelen
↪ gebaseerd op feiten en praktische overwegingen, in plaats van op
theorieën of idealen
→ in praktijk vaak iets dat tussenin ligt, een continuüm met onderlinge verschillen
III. Belgische model
• unieke invulling door ‘verzuiling’ (uniek want deze structuren doorleven, in ndl zijn deze al weg)
gevolg: verkaveling van de staat volgens ideologische-levensbeschouwelijke breuklijnen
2
,2 concepten van de seculariseringsthese
1) Believing without belonging ~ G. Davie
• geloof in bepaalde zaken (leven na de dood, ziel…) in Europa niet even hard /snel
vermindert als de band met kerken en godsdiensten
• geloofsinhoud die blijft doorleven
kunnen geloofsinhouden blijven voortbestaan? En is dit een tijdelijk verschijnsel?
2) Vicarious religion = plaatsvervangende religies
• band met institutionele kerk wordt losser
≠ dit betekent niet dat de meerderheid tegen de kerk is
• meerderheid zijn er niet tegen en vinden het juist goed dat het er is
• kleine minderheid stelt religieuze handelingen in naam van een grote groep, deze grote
groep rekent erop dat kerkelijke diensten toegankelijk blijven als “public service”
• kerkelijke diensten als public service
bv. huwelijken, begrafenissen…
• ↔ in USA: persoonlijke band & daar zelf beroep op doen → meedoen aan religie om bv. te
mogen trouwen voor kerk (hier kan dat ook zonder bijdrage te leveren)
Paradigmawissel met het einde van de Koude Oorlog – terugkeer van God
→ werkt vandaag nog door
• La revanche de Dieu (‘de wraak van God’) ~ G. Kepel (1991)
- na de Koude Oorlog kwam religie terug na voren
• ‘God is Back’ ~ Micklehwait en Wooldrigde (2009)
- Merkten de heropkomst van religie ook op
• 1978: de Iraanse (katholieke religieuze) revolutie en verkiezing van Paus Johannes Paulus II
- 1978 wordt gezien als jaar van de terugkeer van God
• Westerse cultuur is complex (3 aspecten):
1) secularisering / geloofsafval zet door (radicaal atheïsme van R. Dawkins,
The God Delusion, C. Hitchens, S. Harris, …)
2) onder niet-gelovige wetenschappers vormt er een hernieuwde
waardering voor godsdienst (cfr Tiger, McGuire Het goddelijke
brein, A. de Botton, Religion for Atheists), religie heeft een
sociaal nut (bv. solidariteit)
3) een samenleving met tendensen naar sacraliteit / spiritualiteit (emotioneel, privé)
hernieuwde interesse voor spirituele zaken
MAAR dit kan perfect samengaan met nog een wantrouwen vr geïnstitutionaliseerde godsdienst
Desecularisatie
→ paradigmawissel leidt tot een idee van desecularisatie
• Evolutie P. Berger - The Desecularization of the World
o zegt na 30 jaar “ik heb mij vergist er is juist een tendens van desecularisering”
Wijst zijn fout aan twee oorzaken:
1) in West-Europa geldt de uitzondering dat de secularisering blijft doorgaan, maar in de rest van
3
, de wereld is er een revitalisering van het geloof
2) academische bias: seculiere wetenschappers (die grotendeels seculier zijn) zouden dusdanig in
een ‘bubble’ vertoeven waarbij ze automatisch elkaars uitgangspunten overnemen en
bevestigen, dat ze niet meer zagen wat er werkelijk gaande was in de wereld
• J. Habermas: evolutie voortgezet
o Hij evolueert van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie…) tot positieve attitude tov
sociale rol van religie/kerk
Marxistische houding: “godsdienst leidt tot een inbreuk op de vrijheid, vervreemding”
o Ging in gesprek van kardinaal Ratzinger, Benedictus XVI (2004)
o → religieuze argumentatie mag in het publieke debat – als men dit wil doen, zo rationeel mogelijk
verwoorden – (must bij formele beslissing: bv. parlementair debat)
o → bij formele beslissingen zoals een parlementair debat is geen plaats voor religieuze
argumentatie, maar in het publieke wel
Recente trend: hersecularisering (2007-2019)
• gebaseerd op Value Survey en de vraag “Speelt God een belangrijke rol in
uw leven?”
• rol van religie neemt toe in India, Bulgarije, Moldavië, Rusland en Nieuw-
Zeeland (landen uit de orthodoxe sfeer)
• vooral in VS neemt de rol van religie af
reden: heeft waarschijnlijk te maken met de politiek
Beschaving volgens Huntington
Samuel Huntington: “Clash of Civilizations” (1994)
= de botsende beschavingen
• probeert te begrijpen hoe de wereld eruit ziet
• wereld opgedeeld in 7 of 8 grote beschavingen (bepaald door godsdienst)
• om een beschaving te hebben, heb je een leidende godsdienst nodig (orthodoxe, christelijke…)
• elke beschaving heeft 1 leidende macht / mogendheid (Rusland, VS, China…)
• gevolg: beschavingen zullen botsen
• voorstellingen:
- multiculturalisme is onzin & moeten we afweren
- stoppen met denken dat westerse waarden universeel zijn
4
