HISTORISCHE INLEIDING VAN HET PRIVAATRECHT
Hoofdstuk 1: Romeins recht
- Archaïsch recht (ca. 600-509 v.C.) = koningstijd
Instellingen:
1) Koning hij heeft het hoogste gezag en is de belangrijkste priester
(Jupiter op aarde)
2) Comitia curiata vergadering van de oudsten uit belangrijke
patriciërsfamilies. Ze adviseren de koning (want die is geen alleenheerser)
en houden zich bezig met o.a. oorlog
3) Pontifices zijn priesters met een juridische functie waarbij een proces
kan worden gestart
Sociale verhoudingen:
- Patriciërs = oudste en rijkste families van Rome. Ze wonen op de Palatine,
zijn actief in de handel en hebben toegang tot politieke en religieuze
instellingen.
- Plebejers = de nieuwkomers, maar zijn met meer. Ze hebben weinig
politieke macht en kunnen vb. geen priester worden.
Zorgt voor spanningen omdat de Plebejers ook politieke macht
willen/inspraak
Indeling Rome:
Capitool: politiek/religies centrum waar de Koning woont
Palatine: woonplaats belangrijke burgers/patriciërs
Forum: publieke ruimte en marktplaats waar juristen en rechters aanwezig
waren. Hier werden zaken/goederen publiek gemaakt vb. verkoop slaven (tussen
Capitool en Palatine)
Limes: stadsgrens
In 509 v.C. gaan we van een koningstijd naar een republiek. De koning gedroeg
zich te veel als een alleenheerser dus verjagen de patriciërs hem. De plebejers
verwachten nu ook meer macht, maar dit gebeurt niet direct. Dit leidt tot een
strijd en de plebejers beseffen dat als ze het werk neerleggen ze druk kunnen
uitoefenen op de patriciërs. Hierdoor krijgen ze geleidelijk aan meer privileges en
toegang tot instellingen.
Twaalftafelenwet: rechtsregels worden vastgelegd op 12 houten platen die
openbaar gemaakt worden op het Forum. De regels zijn daardoor kenbaar en dit
zorgt voor minder discussie over de inhoud (voor het eerst ius).
- Ius = openbare en bekende ordening vd samenleving t.o.v. Fas =
geheime religieuze regels die enkel priesters kennen (mondeling).
Niemand weet precies voor welke zaken een proces mogelijk is ‘lijstje’
- Lex = wet die tot stand komt in de volksvergadering t.o.v. Lex Hortensia
= legt de juridische gelijkwaardigheid patriciërs en plebejers vast
Typevordering
Recht en religie zijn nog niet gescheiden en juridische kennis is geheime
religieuze kennis van priesters.
Je kan alleen bij de pontifex een proces starten en de Auguren interpreteren
tekenen van Goden door naar vogels te kijken.
1
, - Mos maiorum = traditie/gewoonten van de voorouders die bekend is en
wordt toegepast door priesters.
Legisactio = typevordering/procedure waarmee je proces start (Ius maar
kenmerken van Fas)
Proces start bij de pontifex
Verloopt via een strikt ritueel van de eiser en de verweerder
Als het ritueel correct wordt uitgevoerd betekent dit dat de Goden het
eens zijn en het proces mag worden uitgevoerd, maar een kleine fout is
een teken van de Goden en het proces moet stoppen.
Mensen weten geleidelijk aan waarvoor je een proces kan starten
omdat het openbaar op het Forum is
2 fasen van legisactio
1) In Iure (pontifex)
Gaat over de procedure, niet de feiten. De eiser + tegenpartij zijn beide
aanwezig en volgen een strikt ritueel. Er is nog geen bewijsvoering (zonder
goede reden proces starten zware straf). Als het ritueel correct verloopt
fase 2.
2) Apud Iudicem (Koning)
Gaat over de inhoud en de feiten. Er wordt bewijs voorgelegd en de koning zal
optreden als rechter en oordelen wie gelijk heeft. Er volgt een vonnis/uitspraak
(priester geen rol meer hier).
2. Klassiek recht – Republiek (509/451 – 27 v.C.)
Instellingen:
- Senaat = hoogste instelling v/h republiek. Ze bestaan uit mannen ouder dan 40
jaar en hebben veel politieke macht. Ze nemen samen met de magistraten de
plaats v/d koning in, maar oude procedures veranderen niet direct.
- Magistraten = functionarissen die i/d naam v/d senaat en bepaalde taken
uitvoeren
1. Consul legeraanvoerder
2. Praetor eerst militaire functie, nadien zeer belangrijk voor het recht
3. Aediel markttoezicht
4. Quaestor financiën
Elke functie wordt door min 2 magistraten uitgevoerd voor ong 1 jaar (tegen
machtsmisbruik)
5. Censor (5jaar) Pontifex (levenslang)
2 grote vernieuwingen in het recht
Rechtswetenschap = recht ontwikkeld door juristen
Magistratenrecht = recht ontwikkeld door magistraten (praetor)
Geleidelijk aan neemt de praetor de rol v/d pontifex die samenwerkt met
juristen die hem adviseren. Dit zorgt dat recht flexibeler en opener wordt (Ius)
De pontifex luistert enkel naar problemen uit zijn ‘lijstje’, terwijl de praetor naar
elk probleem luistert
Praetor urbanus = stadspraetor processen tussen Romeinse burgers
onderling
2
, Praetor peregrinus = vreemdelingenpraetor processen waarbij min 1 partij
geen Romein is ontwikkelt zeer flexibele regels zonder religieuze rituelen,
beide partijen vertellen hun verhaal en de praetor behandelt het geschil.
Gevolg: ius civile vs. ius gentium
Ius civile: recht voor Romeinse burgers
Ius gentium: flexibel recht voor vreemdelingen = belangrijk voor buitenlandse
handelaars.
Edict en ius honorarium
Wanneer een praetor wordt aangesteld, maakt hij een edict = openbare lijst van
vorderingen waarmee een proces kan worden gestart.
Wordt publiek voorgelezen op het Forum, dus iedereen weet dus waarvoor
een proces mogelijk is (ius = openbaar recht)
Juristen schrijven commentaren op de edicten en stellen aanvullingen
voor. Zo beïnvloeden juristen het recht.
De edicten van magistraten vormen het: Ius honorarium = magistratenrecht.
Van legisactio naar formulaprocedure
De legisactio blijft eerst bestaan, maar is zeer streng. De procedure bij de
praetor is veel flexibeler waardoor mensen vaker voor de praetor kiezen.
Legisactio dooft geleidelijk uit → formulaprocedure komt op
Grote vrijheid van de praetor
1. T.o.v. zijn eigen edict: je hoeft niet naar een bestaande regel te verwijzen je
kan met elk probleem naar de praetor en als er nog geen regel bestaat, kan de
praetor een nieuwe actio creëren.
2. T.o.v. het oudere ius civile: de praetor kan het bestaande recht vernieuwen,
aanpassen en laten evolueren reden waarom het Romeinse recht zo
vernieuwend en flexibel kon worden.
Denegatio actionis = praetor weigert de actio/ het proces vb. wanneer de eiser
liegt
Formulaprocedure (ontstaat uit het ius gentium bij de vreemdelingenpraetor)
Proces blijft uit 2 fasen bestaan.
Na het verhaal van eiser en verweerder geeft de praetor een strookje papier =
formula mee waarop staat:
waarover het geschil gaat;
welke zaken onderzocht moeten worden;
waarvoor de rechter bewijs moet bekijken.
Verloop formulaprocedure: dagvaarding
De eiser moet ervoor zorgen dat de verweerder aanwezig is, desnoods met
geweld.
Fase 1: In iure voor de praetor
1. Eiser vertelt zijn verhaal.
2. Praetor beslist: denegatio actionis actio weigeren of actio toestaan.
3. Verweerder kan verweer ten gronde voeren bewijs afwachten in fase 2
of een exceptio vragen exceptief verweer.
3
Hoofdstuk 1: Romeins recht
- Archaïsch recht (ca. 600-509 v.C.) = koningstijd
Instellingen:
1) Koning hij heeft het hoogste gezag en is de belangrijkste priester
(Jupiter op aarde)
2) Comitia curiata vergadering van de oudsten uit belangrijke
patriciërsfamilies. Ze adviseren de koning (want die is geen alleenheerser)
en houden zich bezig met o.a. oorlog
3) Pontifices zijn priesters met een juridische functie waarbij een proces
kan worden gestart
Sociale verhoudingen:
- Patriciërs = oudste en rijkste families van Rome. Ze wonen op de Palatine,
zijn actief in de handel en hebben toegang tot politieke en religieuze
instellingen.
- Plebejers = de nieuwkomers, maar zijn met meer. Ze hebben weinig
politieke macht en kunnen vb. geen priester worden.
Zorgt voor spanningen omdat de Plebejers ook politieke macht
willen/inspraak
Indeling Rome:
Capitool: politiek/religies centrum waar de Koning woont
Palatine: woonplaats belangrijke burgers/patriciërs
Forum: publieke ruimte en marktplaats waar juristen en rechters aanwezig
waren. Hier werden zaken/goederen publiek gemaakt vb. verkoop slaven (tussen
Capitool en Palatine)
Limes: stadsgrens
In 509 v.C. gaan we van een koningstijd naar een republiek. De koning gedroeg
zich te veel als een alleenheerser dus verjagen de patriciërs hem. De plebejers
verwachten nu ook meer macht, maar dit gebeurt niet direct. Dit leidt tot een
strijd en de plebejers beseffen dat als ze het werk neerleggen ze druk kunnen
uitoefenen op de patriciërs. Hierdoor krijgen ze geleidelijk aan meer privileges en
toegang tot instellingen.
Twaalftafelenwet: rechtsregels worden vastgelegd op 12 houten platen die
openbaar gemaakt worden op het Forum. De regels zijn daardoor kenbaar en dit
zorgt voor minder discussie over de inhoud (voor het eerst ius).
- Ius = openbare en bekende ordening vd samenleving t.o.v. Fas =
geheime religieuze regels die enkel priesters kennen (mondeling).
Niemand weet precies voor welke zaken een proces mogelijk is ‘lijstje’
- Lex = wet die tot stand komt in de volksvergadering t.o.v. Lex Hortensia
= legt de juridische gelijkwaardigheid patriciërs en plebejers vast
Typevordering
Recht en religie zijn nog niet gescheiden en juridische kennis is geheime
religieuze kennis van priesters.
Je kan alleen bij de pontifex een proces starten en de Auguren interpreteren
tekenen van Goden door naar vogels te kijken.
1
, - Mos maiorum = traditie/gewoonten van de voorouders die bekend is en
wordt toegepast door priesters.
Legisactio = typevordering/procedure waarmee je proces start (Ius maar
kenmerken van Fas)
Proces start bij de pontifex
Verloopt via een strikt ritueel van de eiser en de verweerder
Als het ritueel correct wordt uitgevoerd betekent dit dat de Goden het
eens zijn en het proces mag worden uitgevoerd, maar een kleine fout is
een teken van de Goden en het proces moet stoppen.
Mensen weten geleidelijk aan waarvoor je een proces kan starten
omdat het openbaar op het Forum is
2 fasen van legisactio
1) In Iure (pontifex)
Gaat over de procedure, niet de feiten. De eiser + tegenpartij zijn beide
aanwezig en volgen een strikt ritueel. Er is nog geen bewijsvoering (zonder
goede reden proces starten zware straf). Als het ritueel correct verloopt
fase 2.
2) Apud Iudicem (Koning)
Gaat over de inhoud en de feiten. Er wordt bewijs voorgelegd en de koning zal
optreden als rechter en oordelen wie gelijk heeft. Er volgt een vonnis/uitspraak
(priester geen rol meer hier).
2. Klassiek recht – Republiek (509/451 – 27 v.C.)
Instellingen:
- Senaat = hoogste instelling v/h republiek. Ze bestaan uit mannen ouder dan 40
jaar en hebben veel politieke macht. Ze nemen samen met de magistraten de
plaats v/d koning in, maar oude procedures veranderen niet direct.
- Magistraten = functionarissen die i/d naam v/d senaat en bepaalde taken
uitvoeren
1. Consul legeraanvoerder
2. Praetor eerst militaire functie, nadien zeer belangrijk voor het recht
3. Aediel markttoezicht
4. Quaestor financiën
Elke functie wordt door min 2 magistraten uitgevoerd voor ong 1 jaar (tegen
machtsmisbruik)
5. Censor (5jaar) Pontifex (levenslang)
2 grote vernieuwingen in het recht
Rechtswetenschap = recht ontwikkeld door juristen
Magistratenrecht = recht ontwikkeld door magistraten (praetor)
Geleidelijk aan neemt de praetor de rol v/d pontifex die samenwerkt met
juristen die hem adviseren. Dit zorgt dat recht flexibeler en opener wordt (Ius)
De pontifex luistert enkel naar problemen uit zijn ‘lijstje’, terwijl de praetor naar
elk probleem luistert
Praetor urbanus = stadspraetor processen tussen Romeinse burgers
onderling
2
, Praetor peregrinus = vreemdelingenpraetor processen waarbij min 1 partij
geen Romein is ontwikkelt zeer flexibele regels zonder religieuze rituelen,
beide partijen vertellen hun verhaal en de praetor behandelt het geschil.
Gevolg: ius civile vs. ius gentium
Ius civile: recht voor Romeinse burgers
Ius gentium: flexibel recht voor vreemdelingen = belangrijk voor buitenlandse
handelaars.
Edict en ius honorarium
Wanneer een praetor wordt aangesteld, maakt hij een edict = openbare lijst van
vorderingen waarmee een proces kan worden gestart.
Wordt publiek voorgelezen op het Forum, dus iedereen weet dus waarvoor
een proces mogelijk is (ius = openbaar recht)
Juristen schrijven commentaren op de edicten en stellen aanvullingen
voor. Zo beïnvloeden juristen het recht.
De edicten van magistraten vormen het: Ius honorarium = magistratenrecht.
Van legisactio naar formulaprocedure
De legisactio blijft eerst bestaan, maar is zeer streng. De procedure bij de
praetor is veel flexibeler waardoor mensen vaker voor de praetor kiezen.
Legisactio dooft geleidelijk uit → formulaprocedure komt op
Grote vrijheid van de praetor
1. T.o.v. zijn eigen edict: je hoeft niet naar een bestaande regel te verwijzen je
kan met elk probleem naar de praetor en als er nog geen regel bestaat, kan de
praetor een nieuwe actio creëren.
2. T.o.v. het oudere ius civile: de praetor kan het bestaande recht vernieuwen,
aanpassen en laten evolueren reden waarom het Romeinse recht zo
vernieuwend en flexibel kon worden.
Denegatio actionis = praetor weigert de actio/ het proces vb. wanneer de eiser
liegt
Formulaprocedure (ontstaat uit het ius gentium bij de vreemdelingenpraetor)
Proces blijft uit 2 fasen bestaan.
Na het verhaal van eiser en verweerder geeft de praetor een strookje papier =
formula mee waarop staat:
waarover het geschil gaat;
welke zaken onderzocht moeten worden;
waarvoor de rechter bewijs moet bekijken.
Verloop formulaprocedure: dagvaarding
De eiser moet ervoor zorgen dat de verweerder aanwezig is, desnoods met
geweld.
Fase 1: In iure voor de praetor
1. Eiser vertelt zijn verhaal.
2. Praetor beslist: denegatio actionis actio weigeren of actio toestaan.
3. Verweerder kan verweer ten gronde voeren bewijs afwachten in fase 2
of een exceptio vragen exceptief verweer.
3
