DEEL 1: HOOFDSTUK 1: HET MODERNE STAATSBEGRIP
Het begrip “staat” is doorheen de tijd geëvolueerd. Een staat is een gebied met een bevolking
en een overheid die macht uitoefent. Het woord “staat” komt van het Latijnse status, wat
“toestand” betekent. Soms wordt het ook gebruikt als synoniem voor termen zoals natie of
republiek, bijvoorbeeld in het Frans république of res publica.
In het moderne internationaal recht wordt een staat bepaald door drie belangrijke
elementen.
1. Ten eerste is er het grondgebied, dat is het geografische gebied waarbinnen de staat
zijn macht uitoefent.
2. Ten tweede is er de bevolking, dat zijn alle mensen die binnen dat gebied wonen en
tot die staat behoren.
3. Ten derde zijn er de overheidsinstellingen, dat zijn alle structuren en autoriteiten die
het land besturen, wetten uitvoeren en de orde handhaven.
Deze drie elementen samen vormen de basis van interne soevereiniteit, wat betekent dat de
staat binnen zijn eigen grenzen de hoogste macht heeft en dat er geen andere interne macht
boven de staat staat.
• Daarnaast is er externe soevereiniteit, wat betekent dat een staat zelfstandig
beslissingen kan nemen op internationaal niveau, zoals diplomatie, handel en
deelname aan internationale organisaties, zonder dat andere staten daar
rechtstreeks over beslissen.
In de middeleeuwen, vooral tussen de 10e en 18e eeuw, ontstaat een versnipperd
machtsmodel dat gebaseerd is op het leenrecht.
Het leenrecht is een systeem dat bepaalt hoe macht en grond verdeeld zijn tussen
verschillende personen, en het beïnvloedt zowel het privaatrecht als het publiekrecht.
• Bij het privaatrecht gaat het over eigendom en beheer van land: elk stuk grond had
eigenlijk twee “eigenaars”. De vorst of heer was de officiële eigenaar, maar de
leenman kreeg het recht om het land te beheren en erover te regeren. Die leenman is
iemand die grond in leen krijgt van de vorst in ruil voor trouw en diensten. Hierdoor
ontstaat een dubbele situatie, waarbij eigendom en macht verdeeld zijn.
• Bij het publiekrecht gaat het over politieke macht: bovenaan staat de leenheer, ook
pro dominus genoemd, en daaronder de leenmannen. De vorst staat officieel
bovenaan als soeverein, wat betekent dat hij de hoogste macht heeft, maar in de
praktijk ligt veel lokale macht bij de leenmannen. Daardoor ontstaat versnippering
van macht, wat betekent dat de macht verdeeld is over veel verschillende lokale
heersers,
o bijvoorbeeld in de Zuidelijke Nederlanden zoals het Hertogdom Brabant en de
heerlijkheid Mechelen, waar lokale heren veel zelfstandige macht hadden.
Belangrijk is ook dat de vorst wordt gezien als bron van soevereiniteit, maar dat gebieden
niet volledig persoonlijk eigendom zijn van de vorst, maar via zijn persoon verbonden zijn
aan het rijk, waardoor het systeem complex en indirect blijft.
• Oorspronkelijk was het leenrecht persoonlijk, wat betekent dat een leenman het niet
kon doorgeven en het leen bij zijn dood terugging naar de heer,
• later wordt dit zakelijk leenrecht, waarbij het erfelijk wordt en binnen families blijft,
waardoor adellijke families hun macht kunnen versterken.
Na de val van het rijk van Karel de Grote, dat uiteenviel in Oost-Francië, Lotharingen en
West-Francië, ontstaat er nog meer territoriale versnippering
• In Vlaanderen kan de graaf daardoor sterke regionale macht opbouwen.
1
, • In Frankrijk gebeurt het omgekeerde en groeit de centrale macht: de koning breidt
zijn gebied uit met regio’s zoals Normandië, Champagne, Bourgondië, Toulouse en
Aquitanië.
• In Duitsland, het voormalige Oost-Francië, blijft de macht vooral lokaal bij
territoriale vorsten, waardoor centralisatie moeilijk blijft.
• In het Heilig Roomse Rijk der Duitse Natie wordt de koning bovendien niet erfelijk
maar gekozen door keurvorsten, wat de machtsversnippering versterkt en een sterke
centrale staat verhindert.
In dezelfde periode speelt ook de verhouding tussen kerk en staat een grote rol.
Staten maken zich geleidelijk los van de supranationale kerk. Na de Reformatie, die al een
breuk met de Katholieke Kerk veroorzaakte, gaan staten nog verder in deze
onafhankelijkheid.
• In Frankrijk ontstaat bijvoorbeeld het gallicanisme, waarbij de koning meer controle
krijgt over de kerk in zijn land en minder afhankelijk wordt van Rome.
• Tegelijk ontstaan internationale betrekkingen: staten sluiten allianties, voeren
diplomatie en proberen een machtsevenwicht te behouden zodat geen enkel land te
machtig wordt.
→ In deze context ontstaat ook politieke theorie. Thomas Hobbes beschrijft in Leviathan dat
een sterke, absolutistische staat nodig is om chaos te vermijden, zeker na de Engelse
Burgeroorlog. Eén heerser met volledige macht zou volgens hem zorgen voor orde en
stabiliteit.
Ondertussen bestaan er in de middeleeuwen al vormen van vertegenwoordiging. De
samenleving is verdeeld in drie standen:
1. De geestelijkheid heeft veel religieuze, economische en politieke macht, met
abdijen zoals Tongerlo en Hemiksem.
2. De adel functioneert binnen het feodale systeem en geeft soms stadsrechten aan
steden zoals Ieper, Gent en Brugge.
3. De derde stand bestaat uit burgers, kooplieden en ambachtslieden, die
economisch steeds belangrijker worden.
Binnen deze standen ontstaan parlementaire en representatieve structuren waarbij groepen
inspraak krijgen via standenvertegenwoordiging. o Belangrijke voorbeelden hiervan zijn de
Magna Carta (1215), de Blijde Inkomst (1356 in Brabant) en de Paix de Fexhe in Luik, waarin
rechten en beperkingen van de vorst worden vastgelegd.
→ Hieruit groeit ook het principe dat belastingen alleen mogen worden geheven met
instemming, samengevat in “quod tangit ad omnes, ab omnibus approbari debet”.
Daarnaast bestaat het weerstandsrecht (ius resistendi), het recht om zich te
verzetten tegen een tirannieke heerser, wat samenhangt met het leenrecht en
wederzijdse verplichtingen tussen heer en vazal.
In verschillende Europese regio’s ontstaan instellingen die deze vertegenwoordiging
structureren.
• In Engeland evolueert de Curia Regis tot een parlement met Hogerhuis en
Lagerhuis. In het Heilig Roomse Rijk komt er de Rijksdag.
• In Frankrijk bestaat het Parlement de Paris en een onderscheid tussen pays
d’élection, waar de koning volledige controle heeft over belastingen, en pays d’états,
waar lokale inspraak blijft bestaan.
In de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd ontstaan ook alternatieve politieke systemen
zoals de Republiek Venetië, een handelsaristocratie met de Maggior Consiglio, de Senaat, de
Doge en de Consiglio dei Dieci. Macht ligt hier bij een beperkte elite en blijft sterk
gecontroleerd.
2
,In de vroegmoderne tijd ontstaat ook de Republiek der Verenigde Provinciën (1579–1795),
bestaande uit zeven provincies: Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Overijssel,
Groningen en Drenthe.
→ Deze republiek is een confederatie van soevereine provincies. De Staten-Generaal
behandelen buitenlandse politiek, oorlog en financiën, terwijl provincies veel
autonomie behouden. De stadhouder, meestal uit het huis van Oranje-Nassau, is
vooral militair leider.
→ Er bestaan ook Generaliteitslanden zoals Staats-Vlaanderen en Noord-Brabant, die
onder centraal bestuur vallen maar minder rechten hebben.
De Republiek functioneert dus gedecentraliseerd: provincies moeten beslissingen
goedkeuren en uitvoeren, en conflicten worden via overleg opgelost.
Na 1453 en 1494 begint een fase van toenemende centralisatie, waarbij macht
geconcentreerd wordt bij één centraal gezag.
In de 17e eeuw wordt dit sterker en spreken we van soevereiniteit van de wetgever: de staat
krijgt de macht om zelf wetten te maken en uit te voeren, en macht verschuift van kerk, adel
en steden naar de vorst of centrale staat. Staten maken zich verder los van de paus en
supranationale kerkelijke macht. Tegelijk ontstaan internationale betrekkingen en
machtsevenwichtspolitiek.
In de 18e eeuw zorgen de Amerikaanse Revolutie (1776) en de Franse Revolutie (1789) voor
een fundamentele breuk: soevereiniteit komt bij het volk te liggen en er ontstaan ideeën over
burgerrechten en onvervreemdbare rechten, vastgelegd in documenten zoals de Droits de
l’homme.
In de 19e eeuw ontstaat de liberale staat, waarin leiders democratisch worden verkozen en
een mandaat krijgen van het volk. Montesquieu ontwikkelt de scheiding der machten:
• wetgevende macht maakt wetten
• uitvoerende macht voert ze uit
• rechterlijke macht controleert en spreekt recht Dit voorkomt machtsmisbruik.
• De rechtsstaat (Rule of Law) betekent dat iedereen, ook de overheid, onder de wet
staat en dat de wet boven de staat staat. Hierdoor wordt willekeur vermeden en
worden burgers beschermd.
Het geweldmonopolie van de staat wordt een kernprincipe: alleen de staat mag geweld
gebruiken in naam van het algemeen belang. Dit ontstaat om de macht van lokale heersers
en vazallen te breken. Tegelijk ontstaat bureaucratisering, een administratief apparaat dat
wetten uitvoert, maar dat ook corruptie kan veroorzaken. Historisch leidt dit soms tot verzet,
zoals de Fronde in Frankrijk en de Bonnet rouges in Bretagne, die protesteerden tegen
belastingen en verlies van autonomie.
De staat wordt ook een juridische constructie die alleen werkt als ze als legitiem wordt
aanvaard.
→ Legitimiteit ontstaat via traditie, wetgeving en algemeen belang.
Staten kunnen verschillende vormen aannemen:
• Personele unies: dit zijn samenwerkingen waarbij verschillende staten dezelfde vorst
hebben, maar elke staat blijft apart bestaan met eigen wetten en bestuur.
3
, • Reële unies: dit is een nauwere vorm van samenwerking tussen staten waarbij ze
meer gezamenlijke instellingen of beleid delen, maar nog steeds gedeeltelijk
zelfstandig blijven.
• Confederaties: dit zijn losse samenwerkingsverbanden van onafhankelijke staten die
samenwerken op bepaalde gebieden, zoals de Republiek der Verenigde Provinciën.
• Federaties: dit zijn staten die bestaan uit deelstaten met eigen bevoegdheden, maar
met één sterke centrale overheid, zoals de Verenigde Staten, Duitsland en
Zwitserland.
• Gecentraliseerde staten: dit zijn staten waar de macht vooral bij de nationale
overheid ligt en lokale besturen weinig zelfstandigheid hebben, zoals Frankrijk.
• Republieken: dit zijn staten zonder monarch, waarbij het staatshoofd meestal
gekozen wordt.
• Constitutionele monarchieën: is een land waar er nog altijd een koning of koningin is,
maar die niet zomaar alles kan beslissen. Zijn of haar macht is namelijk vastgelegd in
een grondwet of andere wetten. Dat betekent dat de vorst zich moet houden aan
regels. In zo’n systeem heeft de koning of koningin meestal vooral een ceremoniële
rol, dus eerder een rol bij plechtigheden, officiële bezoeken en symboliek. De echte
politieke macht ligt bij het parlement en gekozen politici. o Dat is een groot verschil
met het ancien régime (het oude systeem vóór de Franse Revolutie). Toen had de
vorst bijna absolute macht. Dat betekent dat de koning of koningin bijna alles zelf
mocht beslissen: wetten maken, oorlog voeren, belastingen heffen… De macht van de
vorst werd enkel een beetje beperkt door oude privileges of afspraken (charters),
maar niet echt door democratische controle.
Verkiezingen spelen een belangrijke rol in legitimiteit.
• In meerderheidsstelsels wint de grootste partij, wat stabiel maar minder
representatief is, zoals in het VK.
• In evenredige systemen worden zetels verdeeld volgens stemmen, wat
representatiever maar minder stabiel is, zoals in België en Nederland. Democratie
kan vertegenwoordigend zijn (Sieyès) of direct (Rousseau).
Voor 1789 bestonden ook andere stemvormen: electieve monarchieën zoals in Polen,
erfelijke monarchieën zoals in Hongarije, en kwalitatief stemmen waarbij stemmen
niet gelijk waren of unanimiteit vereist was, o bijvoorbeeld in kloosterordes zoals
Benedictijnen en Cisterciënzers of in het Prinsbisdom Luik.
Ten slotte spelen juristen een belangrijke rol in het staatsapparaat: rechters passen wetten
toe, wetgevers maken wetten en professoren bestuderen en onderwijzen recht.
• In Frankrijk worden elites vaak opgeleid in instellingen zoals de ENA (nu INSP), wat
de juridische en bestuurlijke macht versterkt.
VRAGEN HOOFDSTUK 1
EXAMEN VORIGE JAAR VRAAG: Wat is het geweldmonopolie van de overheid,
en waarom wordt het gekoppeld aan de vroegmoderne tijd
Met het geweldmonopolie van de overheid bedoel ik dat alleen de staat op een legitieme
manier geweld mag gebruiken en dat particulieren dit niet mogen. De staat heeft dus het
exclusieve recht om geweld toe te passen en dit wordt door de burgers als legitiem aanvaard.
4
Het begrip “staat” is doorheen de tijd geëvolueerd. Een staat is een gebied met een bevolking
en een overheid die macht uitoefent. Het woord “staat” komt van het Latijnse status, wat
“toestand” betekent. Soms wordt het ook gebruikt als synoniem voor termen zoals natie of
republiek, bijvoorbeeld in het Frans république of res publica.
In het moderne internationaal recht wordt een staat bepaald door drie belangrijke
elementen.
1. Ten eerste is er het grondgebied, dat is het geografische gebied waarbinnen de staat
zijn macht uitoefent.
2. Ten tweede is er de bevolking, dat zijn alle mensen die binnen dat gebied wonen en
tot die staat behoren.
3. Ten derde zijn er de overheidsinstellingen, dat zijn alle structuren en autoriteiten die
het land besturen, wetten uitvoeren en de orde handhaven.
Deze drie elementen samen vormen de basis van interne soevereiniteit, wat betekent dat de
staat binnen zijn eigen grenzen de hoogste macht heeft en dat er geen andere interne macht
boven de staat staat.
• Daarnaast is er externe soevereiniteit, wat betekent dat een staat zelfstandig
beslissingen kan nemen op internationaal niveau, zoals diplomatie, handel en
deelname aan internationale organisaties, zonder dat andere staten daar
rechtstreeks over beslissen.
In de middeleeuwen, vooral tussen de 10e en 18e eeuw, ontstaat een versnipperd
machtsmodel dat gebaseerd is op het leenrecht.
Het leenrecht is een systeem dat bepaalt hoe macht en grond verdeeld zijn tussen
verschillende personen, en het beïnvloedt zowel het privaatrecht als het publiekrecht.
• Bij het privaatrecht gaat het over eigendom en beheer van land: elk stuk grond had
eigenlijk twee “eigenaars”. De vorst of heer was de officiële eigenaar, maar de
leenman kreeg het recht om het land te beheren en erover te regeren. Die leenman is
iemand die grond in leen krijgt van de vorst in ruil voor trouw en diensten. Hierdoor
ontstaat een dubbele situatie, waarbij eigendom en macht verdeeld zijn.
• Bij het publiekrecht gaat het over politieke macht: bovenaan staat de leenheer, ook
pro dominus genoemd, en daaronder de leenmannen. De vorst staat officieel
bovenaan als soeverein, wat betekent dat hij de hoogste macht heeft, maar in de
praktijk ligt veel lokale macht bij de leenmannen. Daardoor ontstaat versnippering
van macht, wat betekent dat de macht verdeeld is over veel verschillende lokale
heersers,
o bijvoorbeeld in de Zuidelijke Nederlanden zoals het Hertogdom Brabant en de
heerlijkheid Mechelen, waar lokale heren veel zelfstandige macht hadden.
Belangrijk is ook dat de vorst wordt gezien als bron van soevereiniteit, maar dat gebieden
niet volledig persoonlijk eigendom zijn van de vorst, maar via zijn persoon verbonden zijn
aan het rijk, waardoor het systeem complex en indirect blijft.
• Oorspronkelijk was het leenrecht persoonlijk, wat betekent dat een leenman het niet
kon doorgeven en het leen bij zijn dood terugging naar de heer,
• later wordt dit zakelijk leenrecht, waarbij het erfelijk wordt en binnen families blijft,
waardoor adellijke families hun macht kunnen versterken.
Na de val van het rijk van Karel de Grote, dat uiteenviel in Oost-Francië, Lotharingen en
West-Francië, ontstaat er nog meer territoriale versnippering
• In Vlaanderen kan de graaf daardoor sterke regionale macht opbouwen.
1
, • In Frankrijk gebeurt het omgekeerde en groeit de centrale macht: de koning breidt
zijn gebied uit met regio’s zoals Normandië, Champagne, Bourgondië, Toulouse en
Aquitanië.
• In Duitsland, het voormalige Oost-Francië, blijft de macht vooral lokaal bij
territoriale vorsten, waardoor centralisatie moeilijk blijft.
• In het Heilig Roomse Rijk der Duitse Natie wordt de koning bovendien niet erfelijk
maar gekozen door keurvorsten, wat de machtsversnippering versterkt en een sterke
centrale staat verhindert.
In dezelfde periode speelt ook de verhouding tussen kerk en staat een grote rol.
Staten maken zich geleidelijk los van de supranationale kerk. Na de Reformatie, die al een
breuk met de Katholieke Kerk veroorzaakte, gaan staten nog verder in deze
onafhankelijkheid.
• In Frankrijk ontstaat bijvoorbeeld het gallicanisme, waarbij de koning meer controle
krijgt over de kerk in zijn land en minder afhankelijk wordt van Rome.
• Tegelijk ontstaan internationale betrekkingen: staten sluiten allianties, voeren
diplomatie en proberen een machtsevenwicht te behouden zodat geen enkel land te
machtig wordt.
→ In deze context ontstaat ook politieke theorie. Thomas Hobbes beschrijft in Leviathan dat
een sterke, absolutistische staat nodig is om chaos te vermijden, zeker na de Engelse
Burgeroorlog. Eén heerser met volledige macht zou volgens hem zorgen voor orde en
stabiliteit.
Ondertussen bestaan er in de middeleeuwen al vormen van vertegenwoordiging. De
samenleving is verdeeld in drie standen:
1. De geestelijkheid heeft veel religieuze, economische en politieke macht, met
abdijen zoals Tongerlo en Hemiksem.
2. De adel functioneert binnen het feodale systeem en geeft soms stadsrechten aan
steden zoals Ieper, Gent en Brugge.
3. De derde stand bestaat uit burgers, kooplieden en ambachtslieden, die
economisch steeds belangrijker worden.
Binnen deze standen ontstaan parlementaire en representatieve structuren waarbij groepen
inspraak krijgen via standenvertegenwoordiging. o Belangrijke voorbeelden hiervan zijn de
Magna Carta (1215), de Blijde Inkomst (1356 in Brabant) en de Paix de Fexhe in Luik, waarin
rechten en beperkingen van de vorst worden vastgelegd.
→ Hieruit groeit ook het principe dat belastingen alleen mogen worden geheven met
instemming, samengevat in “quod tangit ad omnes, ab omnibus approbari debet”.
Daarnaast bestaat het weerstandsrecht (ius resistendi), het recht om zich te
verzetten tegen een tirannieke heerser, wat samenhangt met het leenrecht en
wederzijdse verplichtingen tussen heer en vazal.
In verschillende Europese regio’s ontstaan instellingen die deze vertegenwoordiging
structureren.
• In Engeland evolueert de Curia Regis tot een parlement met Hogerhuis en
Lagerhuis. In het Heilig Roomse Rijk komt er de Rijksdag.
• In Frankrijk bestaat het Parlement de Paris en een onderscheid tussen pays
d’élection, waar de koning volledige controle heeft over belastingen, en pays d’états,
waar lokale inspraak blijft bestaan.
In de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd ontstaan ook alternatieve politieke systemen
zoals de Republiek Venetië, een handelsaristocratie met de Maggior Consiglio, de Senaat, de
Doge en de Consiglio dei Dieci. Macht ligt hier bij een beperkte elite en blijft sterk
gecontroleerd.
2
,In de vroegmoderne tijd ontstaat ook de Republiek der Verenigde Provinciën (1579–1795),
bestaande uit zeven provincies: Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Overijssel,
Groningen en Drenthe.
→ Deze republiek is een confederatie van soevereine provincies. De Staten-Generaal
behandelen buitenlandse politiek, oorlog en financiën, terwijl provincies veel
autonomie behouden. De stadhouder, meestal uit het huis van Oranje-Nassau, is
vooral militair leider.
→ Er bestaan ook Generaliteitslanden zoals Staats-Vlaanderen en Noord-Brabant, die
onder centraal bestuur vallen maar minder rechten hebben.
De Republiek functioneert dus gedecentraliseerd: provincies moeten beslissingen
goedkeuren en uitvoeren, en conflicten worden via overleg opgelost.
Na 1453 en 1494 begint een fase van toenemende centralisatie, waarbij macht
geconcentreerd wordt bij één centraal gezag.
In de 17e eeuw wordt dit sterker en spreken we van soevereiniteit van de wetgever: de staat
krijgt de macht om zelf wetten te maken en uit te voeren, en macht verschuift van kerk, adel
en steden naar de vorst of centrale staat. Staten maken zich verder los van de paus en
supranationale kerkelijke macht. Tegelijk ontstaan internationale betrekkingen en
machtsevenwichtspolitiek.
In de 18e eeuw zorgen de Amerikaanse Revolutie (1776) en de Franse Revolutie (1789) voor
een fundamentele breuk: soevereiniteit komt bij het volk te liggen en er ontstaan ideeën over
burgerrechten en onvervreemdbare rechten, vastgelegd in documenten zoals de Droits de
l’homme.
In de 19e eeuw ontstaat de liberale staat, waarin leiders democratisch worden verkozen en
een mandaat krijgen van het volk. Montesquieu ontwikkelt de scheiding der machten:
• wetgevende macht maakt wetten
• uitvoerende macht voert ze uit
• rechterlijke macht controleert en spreekt recht Dit voorkomt machtsmisbruik.
• De rechtsstaat (Rule of Law) betekent dat iedereen, ook de overheid, onder de wet
staat en dat de wet boven de staat staat. Hierdoor wordt willekeur vermeden en
worden burgers beschermd.
Het geweldmonopolie van de staat wordt een kernprincipe: alleen de staat mag geweld
gebruiken in naam van het algemeen belang. Dit ontstaat om de macht van lokale heersers
en vazallen te breken. Tegelijk ontstaat bureaucratisering, een administratief apparaat dat
wetten uitvoert, maar dat ook corruptie kan veroorzaken. Historisch leidt dit soms tot verzet,
zoals de Fronde in Frankrijk en de Bonnet rouges in Bretagne, die protesteerden tegen
belastingen en verlies van autonomie.
De staat wordt ook een juridische constructie die alleen werkt als ze als legitiem wordt
aanvaard.
→ Legitimiteit ontstaat via traditie, wetgeving en algemeen belang.
Staten kunnen verschillende vormen aannemen:
• Personele unies: dit zijn samenwerkingen waarbij verschillende staten dezelfde vorst
hebben, maar elke staat blijft apart bestaan met eigen wetten en bestuur.
3
, • Reële unies: dit is een nauwere vorm van samenwerking tussen staten waarbij ze
meer gezamenlijke instellingen of beleid delen, maar nog steeds gedeeltelijk
zelfstandig blijven.
• Confederaties: dit zijn losse samenwerkingsverbanden van onafhankelijke staten die
samenwerken op bepaalde gebieden, zoals de Republiek der Verenigde Provinciën.
• Federaties: dit zijn staten die bestaan uit deelstaten met eigen bevoegdheden, maar
met één sterke centrale overheid, zoals de Verenigde Staten, Duitsland en
Zwitserland.
• Gecentraliseerde staten: dit zijn staten waar de macht vooral bij de nationale
overheid ligt en lokale besturen weinig zelfstandigheid hebben, zoals Frankrijk.
• Republieken: dit zijn staten zonder monarch, waarbij het staatshoofd meestal
gekozen wordt.
• Constitutionele monarchieën: is een land waar er nog altijd een koning of koningin is,
maar die niet zomaar alles kan beslissen. Zijn of haar macht is namelijk vastgelegd in
een grondwet of andere wetten. Dat betekent dat de vorst zich moet houden aan
regels. In zo’n systeem heeft de koning of koningin meestal vooral een ceremoniële
rol, dus eerder een rol bij plechtigheden, officiële bezoeken en symboliek. De echte
politieke macht ligt bij het parlement en gekozen politici. o Dat is een groot verschil
met het ancien régime (het oude systeem vóór de Franse Revolutie). Toen had de
vorst bijna absolute macht. Dat betekent dat de koning of koningin bijna alles zelf
mocht beslissen: wetten maken, oorlog voeren, belastingen heffen… De macht van de
vorst werd enkel een beetje beperkt door oude privileges of afspraken (charters),
maar niet echt door democratische controle.
Verkiezingen spelen een belangrijke rol in legitimiteit.
• In meerderheidsstelsels wint de grootste partij, wat stabiel maar minder
representatief is, zoals in het VK.
• In evenredige systemen worden zetels verdeeld volgens stemmen, wat
representatiever maar minder stabiel is, zoals in België en Nederland. Democratie
kan vertegenwoordigend zijn (Sieyès) of direct (Rousseau).
Voor 1789 bestonden ook andere stemvormen: electieve monarchieën zoals in Polen,
erfelijke monarchieën zoals in Hongarije, en kwalitatief stemmen waarbij stemmen
niet gelijk waren of unanimiteit vereist was, o bijvoorbeeld in kloosterordes zoals
Benedictijnen en Cisterciënzers of in het Prinsbisdom Luik.
Ten slotte spelen juristen een belangrijke rol in het staatsapparaat: rechters passen wetten
toe, wetgevers maken wetten en professoren bestuderen en onderwijzen recht.
• In Frankrijk worden elites vaak opgeleid in instellingen zoals de ENA (nu INSP), wat
de juridische en bestuurlijke macht versterkt.
VRAGEN HOOFDSTUK 1
EXAMEN VORIGE JAAR VRAAG: Wat is het geweldmonopolie van de overheid,
en waarom wordt het gekoppeld aan de vroegmoderne tijd
Met het geweldmonopolie van de overheid bedoel ik dat alleen de staat op een legitieme
manier geweld mag gebruiken en dat particulieren dit niet mogen. De staat heeft dus het
exclusieve recht om geweld toe te passen en dit wordt door de burgers als legitiem aanvaard.
4
