Forensische Psychiatrie
Les 1: Inleiding
Wat is forensische psychiatrie?
§ Raakvlak tussen psychiatrie en recht: zit er ergens tussenin.
§ Ar8kel 71 Strafwetboek: “Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of de
beklaagde op het 9jds9p van de feiten leed aan een geestesstoornis die zijn
oordeelsvermogen of de controle over zijn daden hee< tenietgedaan, of
wanneer hij gedwongen werd door een macht die hij niet hee< kunnen
weerstaan.”
® Bv. iemand met psychose, demen8e, …
Een stukje geschiedenis
Cesare Lombroso
§ = Eén van de grondleggers van de criminologie
§ Aanzienlijk deel van zijn werk werd mee door
zijn dochter geschreven.
§ Geloofde dat je aan het gelaat/schedel van
een persoon kon afleiden of deze persoon
feiten zou plegen of niet (frenologie).
® Dit is uiteraard onzin
® Hier zien we ook racis8sche en
seksis8sche overtuigingen in terug
§ Zowel hij als zijn dochter waren zeer an8feminis8sch.
Emil Kraepelin
§ = Eén van de grondleggers van de psychiatrie
§ Maakte een classifica8esysteem waarin ook een onderscheid werd gemaakt of
iemand toerekeningsvatbaar is of niet.
® Hier zie je het forensische aspect al terug
® Vormt de basis voor de systemen die we nog steeds gebruiken
§ Was ook zeer an8feminis8sch en an8-LGBTQI+.
® Dit zat ook verwerkt in zijn classifica8esysteem
Þ Zeker in het achterhoofd houden dat deze personen eigenlijk zeer problema8sche standpunten hadden die ze ook
verwerkt hebben in hun werk. Bedenking: waarom is ervoor gekozen om bepaalde diagnoses op te nemen in de
DSM-5? Bv. vroeger stond homoseksualiteit in de DSM als een stoornis.
Broadmoor ziekenhuis
§ Bekend forensisch ziekenhuis in Londen
§ Was ‘oplossing’ voor mensen die duidelijk ziek waren maar ook te
gevaarlijk waren om in de maatschappij te behandelen.
Behavioral Science Unit FBI
§ Heeb heel veel gedaan rond profiling (= psychologisch profiel maken van
mensen die feiten hebben gepleegd, mensen opsporen)
1
,Therapeu3c jurisprudence: het therapeu3sche of an3-therapeu3sche effect van het rechtssysteem
= hoe we zo weinig mogelijk schade toebrengen als rechtssysteem (‘first do no harm’).
§ 2 doelen van ons rechtssysteem (waarom straffen we iemand?):
• Een vergelding voor de maatschappij (rechtvaardigheid)
• Preven*e, dit vinden wij in de forensische psychiatrie ook het belangrijkste.
o We willen dat het minder, en liefst helemaal niet terug gebeurt. Maar
hoe moeten we hiervoor zorgen?
o Bv. onderzoek wijst uit dat gevangenissen juist een slechter effect
hebben. Gevangenis = an8 therapeu8sch
o Ipv. iemand gewoon in de gevangenis te steken, willen we vanuit de
forensische psychiatrie een therapeu8sche omgeving voor die persoon creëren (met oog op
behandeling en re-integra8e).
® De therapeu8sche omgeving kan voor iedereen anders zijn. Zo gaan ze bv. kijken
hoe gevaarlijk de persoon nog is op dat moment (recidive).
® We willen al8jd de persoon zo weinig mogelijk schade berokkenen.
o Therapie werkt preven8ef, straffen niet.
Medisch vs. juridisch
§ Omdat we op een raakvlak zigen tussen verschillende specialisa8es (medisch [= forensische psychiaters] en
juridisch) zijn er ook een aantal spanningsvelden:
• Andere cultuur
o Als ‘gewone’ psycholoog krijg je vooral mensen over de vloer die vrijwillig komen en om hulp
vragen. Zij kiezen uiteindelijk zelf of ze jouw therapie opvolgen nadien.
o Als forensisch psychiater moet de persoon echter jouw therapie opvolgen. Als dit niet
gebeurt moet jus88e betrokken worden, kan de persoon terug naar de gevangenis moeten,
… Hier hangen hele andere gevolgen aan vast.
• Zwart/wit denken
o Jus88e verwacht vaak een heel zwart/wit beeld: “Gaat de persoon hervallen, ja of nee?” “Is
de behandeling geslaagd, ja of nee?”
o Het is echter in de prak8jk helemaal niet zo zwart/wit.
o Het is ook heel moeilijk om te zeggen of een behandeling geslaagd is, dit is een therapeu8sch
proces waarbij je nooit 100% zeker bent.
• Asymmetrische rela*e
o Jus88e heeb uiteindelijk het laatste woord.
o Forensisch psychiater kan bv. advies geven voor een internering, maar jus88e maakt hier de
eindbeslissing over.
o Forensische psychiaters hebben vooral contact met jus88eassistenten. Deze volgen de
persoonlijke dossiers op.
• Beroepsgeheim
o Iedereen die in de zorg werkt heeb beroepsgeheim.
o Belangrijk om therapeu8sche, vertrouwde rela8e op te bouwen met de pa8ënt.
o Ook tegen jus88eassistenten mogen we in eerste instan8e niks zeggen. Enkel als er
schendingen zijn van de juridische voorwaarden of als de persoon bv. de afdelingsregels
herhaaldelijk schendt.
o Er kan ook gebruik gemaakt worden van een gesprek met drie par8jen indien de psychiater
aanvoelt dat jus88e ergens van op de hoogte moet zijn (maar dit zelf dus niet mag zeggen
omwille van beroepsgeheim).
® Gesprek met psychiater, pa8ënt en jus88eassistent. Dan kan de pa8ënt zelf
zijn/haar verhaal vertellen.
2
,Medisch vs. maatschappelijk
§ S*gma: mensen die feiten hebben gepleegd worden automa8sch door de maatschappij anders bekeken.
• Mensen met een stranlad of mensen die in de gevangenis hebben gezeten krijgen minder kansen.
• Wij als zorgverleners spelen ook een rol in hoe dit s8gma bekeken wordt. Hoe wij ons presenteren is
heel belangrijk.
§ Publieke opinie: er zijn bv. heel veel vooroordelen over mensen die zedenfeiten hebben gepleegd. De
publieke opinie heeb een belangrijke invloed en dit kan zelfs een invloed hebben op strafzaken (vonnis).
• Forensische psychiatrie krijgt ook enorm weinig budget van de overheid, dit komt deels ook weer
door de publieke opinie.
§ Poli*eke schommelingen: aoankelijk van wie er in de poli8ek aan de macht is, gaat er wel of niet financieel
ingezet worden op forensische psychiatrie.
§ Bescherming van de maatschappij: Forensische psychiaters moeten aan risico-denken doen: wat is het risico
op recidive? Gaan bepalen/inschagen of de persoon bv. in het weekend naar huis mag, of die toegang krijgt
tot het internet, naar de sportclub mag, …
• Dit is een inschapng en kan soms fout aflopen. Risico voor de publieke opinie als er toch iets mis
gaat.
Wat doet een forensisch psychiater?
§ Exper*ses: worden betrokken voor er een veroordeling heeb plaatsgevonden. Gaan het oordeelsvermogen
van iemand inschagen, een deskundigeverslag opstellen, …
§ Behandeling (grootste taak): behandeling van de pa8ënt.
Þ Deze twee func8es staan volledig los van elkaar.
Bv. in gevangenis: je hebt 1) behandelpsychiaters, deze doen de zorg en 2) PSD psychiaters, deze doen de
inschapngen. Deze twee mogen geen informa8e met elkaar uitwisselen, ze hebben beroepsgeheim naar
elkaar toe.
® Een PSD psychiater heeb geen behandelrela8e met de pa8ënt waardoor deze niet onder
beroepsgeheim valt. Deze psychiater kan dus alles doorgeven aan jus88e om het in het verslag te
verwerken.
Þ Je mag als psychiater beide rollen opnemen, maar je mag ze niet allebei opnemen op dezelfde plek.
Exper2ses
- Kunnen op elk
niveau van het
rechtssysteem
gebeuren. (behalve
de bovenste waar
geen accolade bij
staat)
- Kunnen dus
strafrechtelijk zijn
maar ook niet
strafrechtelijk.
3
, Vredegerecht
§ Niet beperkt tot forensische psychiaters, komen psychiaters in het algemeen veel mee in aanraking.
§ Meest voorkomende exper8se: Beschermende observa*emaatregel (BOM) / gedwongen opname
• Residen8eel of ambulant
• Kan ingeschat worden door eender welke arts. Moet niet door een psychiater gebeuren, kan ook bv.
door een spoedarts.
• Drie criteria:
1) Aanwezigheid van een psychiatrische aandoening met aantas8ng van wilsbekwaamheid
2) Aanwezigheid van gevaar
® Bv. iemand met psychose bedreigt partner omdat die denkt dat partner die probeert te
vergibigen.
® Dit kan gevaar zijn voor anderen maar ook gevaar voor zichzelf (suïcide).
3) Geen alterna8eve hulp mogelijk
® Het kan zijn dat de pa8ënt niet legerlijk alle hulp weigert en wel naar de ambulante
psycholoog wil blijven gaan. Als de arts echter beslist dat die persoon een residen8ële sepng
nodig heeb en die persoon weigert dit, dan is dit genoeg om voor een gedwongen opname te
kiezen.
• Twee procedures:
1) Gewone procedure
- Niet via procureur, direct via vrederechter
2) Spoedprocedure ® meestal in de prak8jk
- Gewone procedure kan een week of langer duren, vaak heb je deze 8jd niet en gaat het om
een crisissitua8e.
- Bij de spoedprocedure moet er een aanvrager zijn, dit kan poli8e, familie, … zijn. Er moet
ook een arts zijn en dan is het uiteindelijk de procureur die beslist over de gedwongen
opname.
® Indien opname: persoon moet naar ziekenhuis waar een observa8eperiode van 7-
10 dagen plaatsvindt. Nadien komt een vrederechter ter plaatse en die gaat beslissen
of het een terechte maatregel was of niet. Indien wel terecht duurt de maatregel 40
dagen, maar dit kan ook verlengd worden.
• Probleem: omdat ons zorgsysteem zo vol zit en de wachtlijsten lang zijn, proberen sommige artsen
hun pa8ënt toch sneller hulp te laten krijgen door ze in een gedwongen opname te steken, terwijl dit
eigenlijk niet nodig was.
§ Bewindvoering
• Er wordt besloten dat die persoon voor de nabije toekomst (of soms levenslang) niet wilsbekwaam
genoeg is om dingen voor zichzelf te regelen. (Kan dus 8jdelijk of permanent zijn)
• Moet ingeschat worden door psychiater, liefst forensisch. Vrederechter beslist uiteindelijk.
• Twee soorten:
o Goederen: is iemand in staat om eigen financiën te regelen?
® Bv. iemand die in een manische episode zit heeb geen impulscontrole en kan plots
heel veel geld uitgeven en zichzelf in de schulden steken.
® Bewindvoerder (advocaat of familielid, familielid wordt wel vermeden want kan
nare situa8e geven) heeb dan toegang tot jouw financiën en gaat de rekeningen
betalen. Vaak krijgt de pa8ënt wel nog een beetje ‘zakgeld’.
o Persoon: is iemand in staat om goede beslissingen te maken over zichzelf als persoon?
® Bv. woonsitua8e, impulsieve beslissingen zoals plots trouwen met iemand
® Kan ook bij mensen met een zware mentale beperking, demen8e, …
• Bijstand of vertegenwoordiging:
o Bijstand: de pa8ënt kan zelf nog wel iets maar heeb hulp nodig, controle wordt behouden.
o Vertegenwoordiging: bewindvoerder, pa8ënt heeb geen controle meer.
4
Les 1: Inleiding
Wat is forensische psychiatrie?
§ Raakvlak tussen psychiatrie en recht: zit er ergens tussenin.
§ Ar8kel 71 Strafwetboek: “Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of de
beklaagde op het 9jds9p van de feiten leed aan een geestesstoornis die zijn
oordeelsvermogen of de controle over zijn daden hee< tenietgedaan, of
wanneer hij gedwongen werd door een macht die hij niet hee< kunnen
weerstaan.”
® Bv. iemand met psychose, demen8e, …
Een stukje geschiedenis
Cesare Lombroso
§ = Eén van de grondleggers van de criminologie
§ Aanzienlijk deel van zijn werk werd mee door
zijn dochter geschreven.
§ Geloofde dat je aan het gelaat/schedel van
een persoon kon afleiden of deze persoon
feiten zou plegen of niet (frenologie).
® Dit is uiteraard onzin
® Hier zien we ook racis8sche en
seksis8sche overtuigingen in terug
§ Zowel hij als zijn dochter waren zeer an8feminis8sch.
Emil Kraepelin
§ = Eén van de grondleggers van de psychiatrie
§ Maakte een classifica8esysteem waarin ook een onderscheid werd gemaakt of
iemand toerekeningsvatbaar is of niet.
® Hier zie je het forensische aspect al terug
® Vormt de basis voor de systemen die we nog steeds gebruiken
§ Was ook zeer an8feminis8sch en an8-LGBTQI+.
® Dit zat ook verwerkt in zijn classifica8esysteem
Þ Zeker in het achterhoofd houden dat deze personen eigenlijk zeer problema8sche standpunten hadden die ze ook
verwerkt hebben in hun werk. Bedenking: waarom is ervoor gekozen om bepaalde diagnoses op te nemen in de
DSM-5? Bv. vroeger stond homoseksualiteit in de DSM als een stoornis.
Broadmoor ziekenhuis
§ Bekend forensisch ziekenhuis in Londen
§ Was ‘oplossing’ voor mensen die duidelijk ziek waren maar ook te
gevaarlijk waren om in de maatschappij te behandelen.
Behavioral Science Unit FBI
§ Heeb heel veel gedaan rond profiling (= psychologisch profiel maken van
mensen die feiten hebben gepleegd, mensen opsporen)
1
,Therapeu3c jurisprudence: het therapeu3sche of an3-therapeu3sche effect van het rechtssysteem
= hoe we zo weinig mogelijk schade toebrengen als rechtssysteem (‘first do no harm’).
§ 2 doelen van ons rechtssysteem (waarom straffen we iemand?):
• Een vergelding voor de maatschappij (rechtvaardigheid)
• Preven*e, dit vinden wij in de forensische psychiatrie ook het belangrijkste.
o We willen dat het minder, en liefst helemaal niet terug gebeurt. Maar
hoe moeten we hiervoor zorgen?
o Bv. onderzoek wijst uit dat gevangenissen juist een slechter effect
hebben. Gevangenis = an8 therapeu8sch
o Ipv. iemand gewoon in de gevangenis te steken, willen we vanuit de
forensische psychiatrie een therapeu8sche omgeving voor die persoon creëren (met oog op
behandeling en re-integra8e).
® De therapeu8sche omgeving kan voor iedereen anders zijn. Zo gaan ze bv. kijken
hoe gevaarlijk de persoon nog is op dat moment (recidive).
® We willen al8jd de persoon zo weinig mogelijk schade berokkenen.
o Therapie werkt preven8ef, straffen niet.
Medisch vs. juridisch
§ Omdat we op een raakvlak zigen tussen verschillende specialisa8es (medisch [= forensische psychiaters] en
juridisch) zijn er ook een aantal spanningsvelden:
• Andere cultuur
o Als ‘gewone’ psycholoog krijg je vooral mensen over de vloer die vrijwillig komen en om hulp
vragen. Zij kiezen uiteindelijk zelf of ze jouw therapie opvolgen nadien.
o Als forensisch psychiater moet de persoon echter jouw therapie opvolgen. Als dit niet
gebeurt moet jus88e betrokken worden, kan de persoon terug naar de gevangenis moeten,
… Hier hangen hele andere gevolgen aan vast.
• Zwart/wit denken
o Jus88e verwacht vaak een heel zwart/wit beeld: “Gaat de persoon hervallen, ja of nee?” “Is
de behandeling geslaagd, ja of nee?”
o Het is echter in de prak8jk helemaal niet zo zwart/wit.
o Het is ook heel moeilijk om te zeggen of een behandeling geslaagd is, dit is een therapeu8sch
proces waarbij je nooit 100% zeker bent.
• Asymmetrische rela*e
o Jus88e heeb uiteindelijk het laatste woord.
o Forensisch psychiater kan bv. advies geven voor een internering, maar jus88e maakt hier de
eindbeslissing over.
o Forensische psychiaters hebben vooral contact met jus88eassistenten. Deze volgen de
persoonlijke dossiers op.
• Beroepsgeheim
o Iedereen die in de zorg werkt heeb beroepsgeheim.
o Belangrijk om therapeu8sche, vertrouwde rela8e op te bouwen met de pa8ënt.
o Ook tegen jus88eassistenten mogen we in eerste instan8e niks zeggen. Enkel als er
schendingen zijn van de juridische voorwaarden of als de persoon bv. de afdelingsregels
herhaaldelijk schendt.
o Er kan ook gebruik gemaakt worden van een gesprek met drie par8jen indien de psychiater
aanvoelt dat jus88e ergens van op de hoogte moet zijn (maar dit zelf dus niet mag zeggen
omwille van beroepsgeheim).
® Gesprek met psychiater, pa8ënt en jus88eassistent. Dan kan de pa8ënt zelf
zijn/haar verhaal vertellen.
2
,Medisch vs. maatschappelijk
§ S*gma: mensen die feiten hebben gepleegd worden automa8sch door de maatschappij anders bekeken.
• Mensen met een stranlad of mensen die in de gevangenis hebben gezeten krijgen minder kansen.
• Wij als zorgverleners spelen ook een rol in hoe dit s8gma bekeken wordt. Hoe wij ons presenteren is
heel belangrijk.
§ Publieke opinie: er zijn bv. heel veel vooroordelen over mensen die zedenfeiten hebben gepleegd. De
publieke opinie heeb een belangrijke invloed en dit kan zelfs een invloed hebben op strafzaken (vonnis).
• Forensische psychiatrie krijgt ook enorm weinig budget van de overheid, dit komt deels ook weer
door de publieke opinie.
§ Poli*eke schommelingen: aoankelijk van wie er in de poli8ek aan de macht is, gaat er wel of niet financieel
ingezet worden op forensische psychiatrie.
§ Bescherming van de maatschappij: Forensische psychiaters moeten aan risico-denken doen: wat is het risico
op recidive? Gaan bepalen/inschagen of de persoon bv. in het weekend naar huis mag, of die toegang krijgt
tot het internet, naar de sportclub mag, …
• Dit is een inschapng en kan soms fout aflopen. Risico voor de publieke opinie als er toch iets mis
gaat.
Wat doet een forensisch psychiater?
§ Exper*ses: worden betrokken voor er een veroordeling heeb plaatsgevonden. Gaan het oordeelsvermogen
van iemand inschagen, een deskundigeverslag opstellen, …
§ Behandeling (grootste taak): behandeling van de pa8ënt.
Þ Deze twee func8es staan volledig los van elkaar.
Bv. in gevangenis: je hebt 1) behandelpsychiaters, deze doen de zorg en 2) PSD psychiaters, deze doen de
inschapngen. Deze twee mogen geen informa8e met elkaar uitwisselen, ze hebben beroepsgeheim naar
elkaar toe.
® Een PSD psychiater heeb geen behandelrela8e met de pa8ënt waardoor deze niet onder
beroepsgeheim valt. Deze psychiater kan dus alles doorgeven aan jus88e om het in het verslag te
verwerken.
Þ Je mag als psychiater beide rollen opnemen, maar je mag ze niet allebei opnemen op dezelfde plek.
Exper2ses
- Kunnen op elk
niveau van het
rechtssysteem
gebeuren. (behalve
de bovenste waar
geen accolade bij
staat)
- Kunnen dus
strafrechtelijk zijn
maar ook niet
strafrechtelijk.
3
, Vredegerecht
§ Niet beperkt tot forensische psychiaters, komen psychiaters in het algemeen veel mee in aanraking.
§ Meest voorkomende exper8se: Beschermende observa*emaatregel (BOM) / gedwongen opname
• Residen8eel of ambulant
• Kan ingeschat worden door eender welke arts. Moet niet door een psychiater gebeuren, kan ook bv.
door een spoedarts.
• Drie criteria:
1) Aanwezigheid van een psychiatrische aandoening met aantas8ng van wilsbekwaamheid
2) Aanwezigheid van gevaar
® Bv. iemand met psychose bedreigt partner omdat die denkt dat partner die probeert te
vergibigen.
® Dit kan gevaar zijn voor anderen maar ook gevaar voor zichzelf (suïcide).
3) Geen alterna8eve hulp mogelijk
® Het kan zijn dat de pa8ënt niet legerlijk alle hulp weigert en wel naar de ambulante
psycholoog wil blijven gaan. Als de arts echter beslist dat die persoon een residen8ële sepng
nodig heeb en die persoon weigert dit, dan is dit genoeg om voor een gedwongen opname te
kiezen.
• Twee procedures:
1) Gewone procedure
- Niet via procureur, direct via vrederechter
2) Spoedprocedure ® meestal in de prak8jk
- Gewone procedure kan een week of langer duren, vaak heb je deze 8jd niet en gaat het om
een crisissitua8e.
- Bij de spoedprocedure moet er een aanvrager zijn, dit kan poli8e, familie, … zijn. Er moet
ook een arts zijn en dan is het uiteindelijk de procureur die beslist over de gedwongen
opname.
® Indien opname: persoon moet naar ziekenhuis waar een observa8eperiode van 7-
10 dagen plaatsvindt. Nadien komt een vrederechter ter plaatse en die gaat beslissen
of het een terechte maatregel was of niet. Indien wel terecht duurt de maatregel 40
dagen, maar dit kan ook verlengd worden.
• Probleem: omdat ons zorgsysteem zo vol zit en de wachtlijsten lang zijn, proberen sommige artsen
hun pa8ënt toch sneller hulp te laten krijgen door ze in een gedwongen opname te steken, terwijl dit
eigenlijk niet nodig was.
§ Bewindvoering
• Er wordt besloten dat die persoon voor de nabije toekomst (of soms levenslang) niet wilsbekwaam
genoeg is om dingen voor zichzelf te regelen. (Kan dus 8jdelijk of permanent zijn)
• Moet ingeschat worden door psychiater, liefst forensisch. Vrederechter beslist uiteindelijk.
• Twee soorten:
o Goederen: is iemand in staat om eigen financiën te regelen?
® Bv. iemand die in een manische episode zit heeb geen impulscontrole en kan plots
heel veel geld uitgeven en zichzelf in de schulden steken.
® Bewindvoerder (advocaat of familielid, familielid wordt wel vermeden want kan
nare situa8e geven) heeb dan toegang tot jouw financiën en gaat de rekeningen
betalen. Vaak krijgt de pa8ënt wel nog een beetje ‘zakgeld’.
o Persoon: is iemand in staat om goede beslissingen te maken over zichzelf als persoon?
® Bv. woonsitua8e, impulsieve beslissingen zoals plots trouwen met iemand
® Kan ook bij mensen met een zware mentale beperking, demen8e, …
• Bijstand of vertegenwoordiging:
o Bijstand: de pa8ënt kan zelf nog wel iets maar heeb hulp nodig, controle wordt behouden.
o Vertegenwoordiging: bewindvoerder, pa8ënt heeb geen controle meer.
4
