ONDERWIJSPSYCHOLOGIE EN LEERSTOORNISSEN
Onderwijspsychologie valt vaak uiteen in een paar grote lijnen:
• Hoe leren mensen? (geheugen, transfer, motivatie)
• Hoe ontwikkelen basisvaardigheden zich? (lezen, taal, rekenen)
• Welke factoren beïnvloeden ontwikkeling? (cognitief, genetisch, contextueel)
• Wat betekent dit voor instructie?
INLEIDING ................................................................................................................................................ 3
LEERSTOORNIS ..................................................................................................................................... 4
ONDERWIJSPSYCHOLOGIE ................................................................................................................... 6
LEES(ONTWIKKELINGS)THEORIEËN ....................................................................................................... 10
MODELLEN VAN LEZEN ...................................................................................................................... 10
LEESONTWIKKELINGSTHEORIEËN...................................................................................................... 13
LEREN LEZEN ...................................................................................................................................... 16
DYSLEXIE ................................................................................................................................................ 18
INTERGENERATIONELE MULTIPLE DEFICIT MODEL ........................................................................... 21
MULTIFACTORIEEL VERKLARINGSMODEL .......................................................................................... 25
DYSLEXIE IN PRAKTIJK ........................................................................................................................ 29
DYSCALCULIE ......................................................................................................................................... 31
THEORETISCHE MODELLEN ............................................................................................................... 31
REKENONTWIKKELING....................................................................................................................... 32
DEFINITIE ........................................................................................................................................... 33
DYSCALCULIE DOORHEEN DE LEVENSLOOP ...................................................................................... 35
FENOTYPE .......................................................................................................................................... 35
INTERGENERATIONELE MULTIPLE DEFICIT MODEL ........................................................................... 36
REKENEN/DYSCALCULIE IN DE PRAKTIJK ........................................................................................... 40
GASTLES: NEUROBIOLOGIE VAN LEREN & LEERSTOORNISSEN.............................................................. 43
NEUROBIOLOGIE VAN LEZEN ............................................................................................................. 44
NEUROBIOLOGIE VAN REKENEN........................................................................................................ 46
GASTLES METACOGNITIE ....................................................................................................................... 49
DEFINIËRING ...................................................................................................................................... 49
OPERATIONALISATIE .......................................................................................................................... 50
ONTWIKKELINGSVERLOOP VAN MT .................................................................................................. 51
AANPAK.............................................................................................................................................. 52
METAPERSPECTIEF OP METACOGNITIE ............................................................................................. 53
GASTLES INCLUSIEF ONDERWIJS ........................................................................................................... 53
HISTORISCHE CONTEXT ..................................................................................................................... 53
1
Onderwijspsychologie en leerstoornissen 2026 – Freya Broos
, SAMENLEVINGSMODELLEN ONDERSCHEIDEN .................................................................................. 54
IN DE PRAKTIJK .................................................................................................................................. 56
MYTHES ONKRACHTEN – MINDSET ONDERZOEKEN ......................................................................... 56
BELGISCH ONDERWIJSSYSTEEM ........................................................................................................ 56
CONCLUSIE......................................................................................................................................... 59
HOOGBEGAAFDHEID ............................................................................................................................. 59
DEFINITIE ........................................................................................................................................... 59
SUBTYPES ........................................................................................................................................... 60
THEORETISCHE MODELLEN ............................................................................................................... 61
RISICO OF STERKTE ............................................................................................................................ 63
HOOGBEGAAFDHEID HERKENNEN .................................................................................................... 64
OMGEVING ........................................................................................................................................ 65
PRAKTIJK ............................................................................................................................................ 66
ZITTENBLIJVEN....................................................................................................................................... 67
DENKKADERS ..................................................................................................................................... 67
INTERNATIONALE CONTEXT .............................................................................................................. 68
ONDERZOEK....................................................................................................................................... 69
VARIANTEN EN ALTERNATIEVEN VAN ZITTENBLIJVEN ....................................................................... 73
2
Onderwijspsychologie en leerstoornissen 2026 – Freya Broos
,INLEIDING
ONTWIKKELINGSSTOORNIS
Stoornis in de ontwikkeling, al van zeer vroeg zichtbaar. Kinderen die bepaalde vaardigheden niet
goed kunnen uitvoeren (bv theory of mind). De achterstand is vaak iets blijvend omdat het vaak een
neurologische, biologische basis heeft.
• Neurologische of psychische aandoening die ‘normale’ ontwikkeling verstoort
• Breed begrip: continuüm van subjectieve impact
• Treedt vroeg in kindertijd op
Voorbeelden: Autisme, ADHD, leerstoornissen, …
Gelaagde problematiek:
• Impact op verschillende aspecten (doordat het zo vroeg in de ontwikkeling start)
• Symptomen vaak ook samenspel van ontwikkelingsstoornis x omgeving
Term neurodiversiteit in opmars als verzamelterm
• Loskomen van strikte labels/diagnoses (deficit denken – focussen op wat ontbreekt/mis gaat)
• Naar spectrum idee: in welke mate zijn personen afgestemd op de omgeving of omgekeerd?
Als we niet vertrekken vanuit deficit denken (er is iets mis), dan kunnen bepaalde eigenschappen ook
voordelig en nadelig zijn. Bv: hyperfocus of prikkelgevoeligheid.
In de praktijk; toename van diagnose van kinderen met ontwikkelings-, gedrags-, of leerstoornis. ->
Komt dit omdat er meer aandacht voor is, of zijn er effectief meer gevallen?
• Een diagnose brengt meer ondersteuning.
• Door diagnose bij een kind krijgen de ouders vaak ook meer inzicht in eigen problematieken.
LEERPROBLEMEN VS LEERSTOORNIS
Leerproblemen breder dan leerstoornissen ((bv dyslexie)
• Er is bij leerstoornissen altijd sprake van leerproblemen
• Niet bij alle leerproblemen is er sprake van leerstoornissen
‘Stoornis’ → specifieke criteria opgesteld (Zie oa DSM-V)
Vaak gaan ontwikkelingsstoornissen gepaard met leerproblemen.
Bv ADHD zal problemen in het leren geven, maar is geen leerstoornis.
‘Moeilijkheden bij het leren’ heeft geen biologische oorzaak en kan veel bevatten (terwijl
leerstoornissen veel concreter vastgelegd zijn):
• Individuele factoren
o Motivatie
o Langdurige ziekte
• Omgevingsfactoren
o Beperkte opvolging thuis
o Moeilijke thuissituatie (bv geen rustige plek voor huiswerk)
• Tijdelijk, geen langdurig probleem door het ontbreken aan biologische basis
Specifieke leerstoornis:
• Duidelijke criteria, iets in de biologie dat zorgt voor de problemen, blijvend
• Specificiteit in verminderde mogelijkheden (bv dyslexie)
• Specificiteit paradox: quid comorbiditeit - er is een zeer specifieke uitval, maar er zijn niet
persé zeer specifieke oorzaken, het zijn brede factoren die eronder liggen. Afwijkingen in 1
hersengebied kunnen voor verschillende leerstoornissen zorgen.
3
Onderwijspsychologie en leerstoornissen 2026 – Freya Broos
, LEERSTOORNIS
DSM-V CRITERIA: OPMERKINGEN
(Blauw = dyslexie, geel = dyscalculie)
• ‘Ondanks interventie’:
o interventie kan verschillen van omgeving – wat is een goede interventie?
o Hoeveel verbetering is nodig?
• ‘Niet beter verklaard door ….’:
o Bij verstandelijke beperking
▪ IQ < 70: geen dyslexie/dyscalculie – wordt dan toegeschreven aan IQ
▪ 70 < IQ < 85 - IQ in rekening genomen bij effect interventie
o Andere stoornissen
▪ Het niet goed kunnen lezen van rekenopgave (dyslexie) is geen dyscalculie
▪ Soms moeilijk om goed onderscheid te maken
o Psychosociale tegenslagen
• ‘Significant negatieve invloed’ (B)
o Thuisomgeving die schoolwerk niet vooropstelt
o Sterke leerlingen kunnen de uitval (lang) compenseren
Bv hoogbegaafden gaan ondanks dyslexie/dyscalculie nog steeds (meer dan)
gemiddeld presteren
Binnen dyslexie kunnen er dus bepaalde aspecten (zie punten 1-4) verstoord zijn of goed lopen.
DYSLEXIE EN DYSCALCULIE
Specifieke leerstoornissen met betrekking tot: lezen/schrijven of wiskunde/rekenen.
Verklarende versus beschrijvende benadering:
• Vooral beschrijvend (DSM), niet zozeer verklarend
• Verklarend: wat is de oorzaak (moeilijk vast te leggen) → specificiteitsparadox
Is het een stoornis of ‘gewoon’ de zwakkere leerling?
• Lees/schrijf en rekenvaardigheden zijn normaal verdeeld, dwz dat sommige leerlingen
sowieso beter of slechter zullen scoren
• Verwachten we andere verdeling? (zie linkse afbeelding)
Links: onderzoek toonde een subpopulatie van
lln met dyslexie -> In de groep slechte lezers zijn
er nog subcategorieën. Bij herhaling van het
onderzoek kwamen we opnieuw op de
normaalverdeling.
4
Onderwijspsychologie en leerstoornissen 2026 – Freya Broos
Onderwijspsychologie valt vaak uiteen in een paar grote lijnen:
• Hoe leren mensen? (geheugen, transfer, motivatie)
• Hoe ontwikkelen basisvaardigheden zich? (lezen, taal, rekenen)
• Welke factoren beïnvloeden ontwikkeling? (cognitief, genetisch, contextueel)
• Wat betekent dit voor instructie?
INLEIDING ................................................................................................................................................ 3
LEERSTOORNIS ..................................................................................................................................... 4
ONDERWIJSPSYCHOLOGIE ................................................................................................................... 6
LEES(ONTWIKKELINGS)THEORIEËN ....................................................................................................... 10
MODELLEN VAN LEZEN ...................................................................................................................... 10
LEESONTWIKKELINGSTHEORIEËN...................................................................................................... 13
LEREN LEZEN ...................................................................................................................................... 16
DYSLEXIE ................................................................................................................................................ 18
INTERGENERATIONELE MULTIPLE DEFICIT MODEL ........................................................................... 21
MULTIFACTORIEEL VERKLARINGSMODEL .......................................................................................... 25
DYSLEXIE IN PRAKTIJK ........................................................................................................................ 29
DYSCALCULIE ......................................................................................................................................... 31
THEORETISCHE MODELLEN ............................................................................................................... 31
REKENONTWIKKELING....................................................................................................................... 32
DEFINITIE ........................................................................................................................................... 33
DYSCALCULIE DOORHEEN DE LEVENSLOOP ...................................................................................... 35
FENOTYPE .......................................................................................................................................... 35
INTERGENERATIONELE MULTIPLE DEFICIT MODEL ........................................................................... 36
REKENEN/DYSCALCULIE IN DE PRAKTIJK ........................................................................................... 40
GASTLES: NEUROBIOLOGIE VAN LEREN & LEERSTOORNISSEN.............................................................. 43
NEUROBIOLOGIE VAN LEZEN ............................................................................................................. 44
NEUROBIOLOGIE VAN REKENEN........................................................................................................ 46
GASTLES METACOGNITIE ....................................................................................................................... 49
DEFINIËRING ...................................................................................................................................... 49
OPERATIONALISATIE .......................................................................................................................... 50
ONTWIKKELINGSVERLOOP VAN MT .................................................................................................. 51
AANPAK.............................................................................................................................................. 52
METAPERSPECTIEF OP METACOGNITIE ............................................................................................. 53
GASTLES INCLUSIEF ONDERWIJS ........................................................................................................... 53
HISTORISCHE CONTEXT ..................................................................................................................... 53
1
Onderwijspsychologie en leerstoornissen 2026 – Freya Broos
, SAMENLEVINGSMODELLEN ONDERSCHEIDEN .................................................................................. 54
IN DE PRAKTIJK .................................................................................................................................. 56
MYTHES ONKRACHTEN – MINDSET ONDERZOEKEN ......................................................................... 56
BELGISCH ONDERWIJSSYSTEEM ........................................................................................................ 56
CONCLUSIE......................................................................................................................................... 59
HOOGBEGAAFDHEID ............................................................................................................................. 59
DEFINITIE ........................................................................................................................................... 59
SUBTYPES ........................................................................................................................................... 60
THEORETISCHE MODELLEN ............................................................................................................... 61
RISICO OF STERKTE ............................................................................................................................ 63
HOOGBEGAAFDHEID HERKENNEN .................................................................................................... 64
OMGEVING ........................................................................................................................................ 65
PRAKTIJK ............................................................................................................................................ 66
ZITTENBLIJVEN....................................................................................................................................... 67
DENKKADERS ..................................................................................................................................... 67
INTERNATIONALE CONTEXT .............................................................................................................. 68
ONDERZOEK....................................................................................................................................... 69
VARIANTEN EN ALTERNATIEVEN VAN ZITTENBLIJVEN ....................................................................... 73
2
Onderwijspsychologie en leerstoornissen 2026 – Freya Broos
,INLEIDING
ONTWIKKELINGSSTOORNIS
Stoornis in de ontwikkeling, al van zeer vroeg zichtbaar. Kinderen die bepaalde vaardigheden niet
goed kunnen uitvoeren (bv theory of mind). De achterstand is vaak iets blijvend omdat het vaak een
neurologische, biologische basis heeft.
• Neurologische of psychische aandoening die ‘normale’ ontwikkeling verstoort
• Breed begrip: continuüm van subjectieve impact
• Treedt vroeg in kindertijd op
Voorbeelden: Autisme, ADHD, leerstoornissen, …
Gelaagde problematiek:
• Impact op verschillende aspecten (doordat het zo vroeg in de ontwikkeling start)
• Symptomen vaak ook samenspel van ontwikkelingsstoornis x omgeving
Term neurodiversiteit in opmars als verzamelterm
• Loskomen van strikte labels/diagnoses (deficit denken – focussen op wat ontbreekt/mis gaat)
• Naar spectrum idee: in welke mate zijn personen afgestemd op de omgeving of omgekeerd?
Als we niet vertrekken vanuit deficit denken (er is iets mis), dan kunnen bepaalde eigenschappen ook
voordelig en nadelig zijn. Bv: hyperfocus of prikkelgevoeligheid.
In de praktijk; toename van diagnose van kinderen met ontwikkelings-, gedrags-, of leerstoornis. ->
Komt dit omdat er meer aandacht voor is, of zijn er effectief meer gevallen?
• Een diagnose brengt meer ondersteuning.
• Door diagnose bij een kind krijgen de ouders vaak ook meer inzicht in eigen problematieken.
LEERPROBLEMEN VS LEERSTOORNIS
Leerproblemen breder dan leerstoornissen ((bv dyslexie)
• Er is bij leerstoornissen altijd sprake van leerproblemen
• Niet bij alle leerproblemen is er sprake van leerstoornissen
‘Stoornis’ → specifieke criteria opgesteld (Zie oa DSM-V)
Vaak gaan ontwikkelingsstoornissen gepaard met leerproblemen.
Bv ADHD zal problemen in het leren geven, maar is geen leerstoornis.
‘Moeilijkheden bij het leren’ heeft geen biologische oorzaak en kan veel bevatten (terwijl
leerstoornissen veel concreter vastgelegd zijn):
• Individuele factoren
o Motivatie
o Langdurige ziekte
• Omgevingsfactoren
o Beperkte opvolging thuis
o Moeilijke thuissituatie (bv geen rustige plek voor huiswerk)
• Tijdelijk, geen langdurig probleem door het ontbreken aan biologische basis
Specifieke leerstoornis:
• Duidelijke criteria, iets in de biologie dat zorgt voor de problemen, blijvend
• Specificiteit in verminderde mogelijkheden (bv dyslexie)
• Specificiteit paradox: quid comorbiditeit - er is een zeer specifieke uitval, maar er zijn niet
persé zeer specifieke oorzaken, het zijn brede factoren die eronder liggen. Afwijkingen in 1
hersengebied kunnen voor verschillende leerstoornissen zorgen.
3
Onderwijspsychologie en leerstoornissen 2026 – Freya Broos
, LEERSTOORNIS
DSM-V CRITERIA: OPMERKINGEN
(Blauw = dyslexie, geel = dyscalculie)
• ‘Ondanks interventie’:
o interventie kan verschillen van omgeving – wat is een goede interventie?
o Hoeveel verbetering is nodig?
• ‘Niet beter verklaard door ….’:
o Bij verstandelijke beperking
▪ IQ < 70: geen dyslexie/dyscalculie – wordt dan toegeschreven aan IQ
▪ 70 < IQ < 85 - IQ in rekening genomen bij effect interventie
o Andere stoornissen
▪ Het niet goed kunnen lezen van rekenopgave (dyslexie) is geen dyscalculie
▪ Soms moeilijk om goed onderscheid te maken
o Psychosociale tegenslagen
• ‘Significant negatieve invloed’ (B)
o Thuisomgeving die schoolwerk niet vooropstelt
o Sterke leerlingen kunnen de uitval (lang) compenseren
Bv hoogbegaafden gaan ondanks dyslexie/dyscalculie nog steeds (meer dan)
gemiddeld presteren
Binnen dyslexie kunnen er dus bepaalde aspecten (zie punten 1-4) verstoord zijn of goed lopen.
DYSLEXIE EN DYSCALCULIE
Specifieke leerstoornissen met betrekking tot: lezen/schrijven of wiskunde/rekenen.
Verklarende versus beschrijvende benadering:
• Vooral beschrijvend (DSM), niet zozeer verklarend
• Verklarend: wat is de oorzaak (moeilijk vast te leggen) → specificiteitsparadox
Is het een stoornis of ‘gewoon’ de zwakkere leerling?
• Lees/schrijf en rekenvaardigheden zijn normaal verdeeld, dwz dat sommige leerlingen
sowieso beter of slechter zullen scoren
• Verwachten we andere verdeling? (zie linkse afbeelding)
Links: onderzoek toonde een subpopulatie van
lln met dyslexie -> In de groep slechte lezers zijn
er nog subcategorieën. Bij herhaling van het
onderzoek kwamen we opnieuw op de
normaalverdeling.
4
Onderwijspsychologie en leerstoornissen 2026 – Freya Broos
