WETGEVING
THEMA 1: OVERHEID EN GEZONDHEIDSZORG
1. INHOUD
1.1 Wezenskenmerken van het recht .......................................................................................................... 2
1.2 Recht en realiteit................................................................................................................................... 3
1.3 Recht en andere morele systemen ........................................................................................................ 3
1.4 Historische verwevenheid tussen recht en gezondheidszorg ................................................................. 4
1.5 Overheidsinterventie ter garantie financiële toegankelijkheid gezondheidszorg ................................... 4
1.6 Juridische consolidatie statelijke verantwoordelijkheid gezondheidszorg: internationale en
grondwettelijke erkenning “recht op gezondheid(szorg)” ............................................................................... 4
2. Overheid en gezondheidszorg ............................................................................................................... 5
2.1 Het recht op gezondheidszorg als grond- en mensenrecht .................................................................... 5
2.1.1 Bronnen van het recht op gezondheidszorg ................................................................................. 5
2.1.2 Belangrijkste internationale verdragen ........................................................................................ 5
2.1.3 Betekenis van het recht op gezondheidszorg ............................................................................... 8
2.1.4 Afdwingbaarheid van het recht op gezondheidszorg .................................................................... 8
2.1.5 Verwezenlijking van het recht op gezondheidszorg ...................................................................... 9
2.2 Bevoegdheidsverdeling ....................................................................................................................... 10
2.2.1 Europese Unie ........................................................................................................................... 10
2.2.2 België ......................................................................................................................................... 10
2.3 Hiërarchie van normen........................................................................................................................ 11
2.3.1 Wie controleert de hiërarchie van normen? .............................................................................. 13
4.2.2 normen van de EU ..................................................................................................................... 13
4.3 Organisatie van de belgische rechterlijke macht ................................................................................. 14
4.3.1 Schema ............................................................................................................................................. 15
1
, 1.1 WEZENSKENMERKEN VAN HET RECHT
1) Recht is een geheel van regels dat gericht is op de ordening van het menselijk samenleven.
Recht bestaat uit regels die bepalen hoe mensen zich in de samenleving moeten gedragen.
Die regels kunnen:
• iets verplichten (“moeten”)→ vb. je moet belastingen betalen;
• iets toelaten (“mogen”) → vb. je mag een testament schrijven (maar dit is niet verplicht)
• iets verbieden (“niet mogen”) → vb. je mag niet stelen
Elke rechtsregel bestaat uit twee delen:
• Hypothese = de situatie waarop de regel van toepassing is (vb. iemand pleegt diefstal)
• Rechtsgevolg = wat er juridisch gebeurt wanneer die situatie zich voordoet (vb. die persoon kan
gestraft worden)
➔ “Als situatie X gebeurt, dan volgt gevolg Y.”
2) Recht heeft bindende kracht tegenover rechtssubjecten.
Recht is bindend. Dat betekent dat mensen zich aan de regels moeten houden.
De personen of organisaties op wie die regels van toepassing zijn, noemt men rechtssubjecten. Dit kunnen
natuurlijke personen zijn (gewone mensen) of rechtspersonen (bedrijven, ziekenhuis, de overheid,…)
Waarom zijn rechtsregels bindend (dus waarom moet men zich aan de regels houden)?
• omdat de overheid de regels maakt;
• omdat burgers de wet geacht worden te kennen (“Nemo censetur ignorare legem” = iedereen wordt
geacht de wet te kennen)
• omdat er sancties bestaan.
3) De naleving van het recht wordt gehandhaafd.
Wanneer iemand een regel naleeft, heeft zijn handeling rechtsgevolgen.
Wanneer iemand een regel niet naleeft: kan de handeling ongeldig of nietig zijn of kan een sanctie volgen
2
, 1.2 RECHT EN REALITEIT
Er bestaat een onderscheid tussen:
• “le donné” = de maatschappelijke orde → hoe mensen zich in het dagelijks leven gedragen
• “le construit” = de juridische orde → hoe het recht die werkelijkheid beschrijft
➔ Voorbeeld: In het echte leven kan iemand voor een dokter werken zonder officieel contract. Maar
juridisch moet men bepalen of die persoon werknemer/ zelfstandige/ vrijwilliger is.
Wetenschap beschrijft hoe de werkelijkheid is, Recht zegt hoe mensen zich moeten gedragen. Voorbeeld:
Wetenschap kan zeggen dat veel jongeren alcohol drinken. Recht zegt vanaf welke leeftijd alcohol toegestaan is.
Rechtsregels zijn vaak abstract → Ze spreken bijvoorbeeld over: “de arts”,“de patiënt”,“de minderjarige”.
In de praktijk moet men nagaan of een concrete situatie onder zo’n juridische categorie valt → = kwalificatie.
Voorbeeld: Iemand van 17 jaar sluit een contract. Juridisch moet men eerst kwalificeren dat die persoon
minderjarig is. Pas daarna weet men welke regels gelden.
Belangrijk uitgangspunt “Ubi societas, ibi jus” = waar een samenleving is, is er recht. (Simpel gezegd:
Zodra mensen samenleven, ontstaan er automatisch regels)
Het recht heeft 2 rollen:
• Recht als middel ter consolidatie van bestaande machtsverhoudingen
o Recht zorgt ervoor dat de huidige situatie blijft zoals ze is
o Vb Een regering heeft macht → wetten bevestigen die macht
• Recht als instrument ter sturing van maatschappelijke evolutie
o Het recht wordt gebruikt om verandering te sturen
o Vb. nieuwe wetten voor klimaat
1.3 RECHT EN ANDERE MORELE SYSTEMEN
• Recht lijkt op moraal en religie omdat ze allemaal gedrag sturen en orde brengen in de samenleving.
• Ze bevatten vaak dezelfde waarden, zoals respect voor menselijk leven, eigendom en bescherming van
kwetsbare personen.
• Moraal, religie en recht proberen mensen te binden aan regels en voorzien gevolgen wanneer ze niet
worden nageleefd.
o bij moraal kan iemand afkeuring of schuldgevoel ervaren;
o bij religie kan iemand als “zondig” worden beschouwd;
o bij recht kunnen boetes, straffen of dwangmaatregelen volgen.
Het verschil is dat recht formeler georganiseerd is.
De eigenheid van het recht ligt in:
• geschreven regels;
• tussenkomst van de staat;
• regels kunnen worden afgedwongen.
3
, De staat speelt drie rollen:
1. Staat als auteur van de norm
o maakt zelf regels zoals wetten, verdragen en besluiten.
2. Staat als bekrachtiger van de norm
o erkent en bevestigt bepaalde afspraken, zoals overeenkomsten of huwelijken.
3. Staat als handhavende macht
o zorgt ervoor dat regels worden nageleefd via rechters, politie en uitvoering van straffen.
o de staat heeft het monopolie op de gewapende macht (alleen de staat mag geweld gebruiken
om regels af te dwingen)
1.4 HISTORISCHE VERWEVENHEID TUSSEN RECHT EN GEZONDHEIDSZORG
• Gezondheidszorg werd al zeer vroeg juridisch geregeld (zelfs duizenden jaren al regels voor dokters)
• Een eerste voorbeeld is de Codex Hammurabi (1750 v.C., Babylon)
o Eén van de oudste wetboeken ter wereld
o Bevatte regels over artsen
o De regels waren fragmentair: ze golden enkel voor bepaalde concrete situaties.
o Er was een verband met
▪ Strafrecht: Arts kon gestraft worden als hij fouten maakte
▪ Burgerlijk recht: Arts moest vergoeden wanneer een patiënt schade leed.
▪ Sociaal recht: er werden tarieven vastgelegd voor medische zorg.
Later begon de overheid zich meer te bemoeien met de organisatie van gezondheidszorg. Voorbeelden:
• Hippocrates pleitte voor opleiding en reglementering van artsen.
• Thomas More pleitte voor publieke ziekenhuizen.
1.5 OVERHEIDSINTERVENTIE TER GARANTIE FINANCIËLE TOEGANKELIJKHEID
GEZONDHEIDSZORG
• Vanaf de 19e eeuw begon de overheid meer tussen te komen om gezondheidszorg betaalbaar te maken.
• Eerst kwam er openbare bijstand voor mensen die zelf hun zorg niet konden betalen.
• Daarna ontstonden nationale sociale verzekeringen.
Belangrijke evoluties:
• wetgeving ziektekosten- en invaliditeitsverzekering via maatschappijen van onderlinge bijstand (1894);
• invoering van arbeidsongevallen- en beroepsziekteverzekering (1903), als reactie op de
gezondheidsproblemen door industrialisering en machines
1.6 JURIDISCHE CONSOLIDATIE STATELIJKE VERANTWOORDELIJKHEID GEZONDHEIDSZORG:
INTERNATIONALE EN GRONDWETTELIJKE ERKENNING “RECHT OP GEZONDHEID(SZORG)”
Stap voor stap groeide het idee dat de overheid verantwoordelijk is voor gezondheidszorg.
Dat recht op gezondheid(szorg) werd later officieel erkend in verschillende teksten:
• preambule van het statuut van de Wereldgezondheidsorganisatie (1946);
• Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, artikel 25;
• internationale verdragen vanaf 1952;
• Belgische Grondwet artikel 23 (1994).
4
THEMA 1: OVERHEID EN GEZONDHEIDSZORG
1. INHOUD
1.1 Wezenskenmerken van het recht .......................................................................................................... 2
1.2 Recht en realiteit................................................................................................................................... 3
1.3 Recht en andere morele systemen ........................................................................................................ 3
1.4 Historische verwevenheid tussen recht en gezondheidszorg ................................................................. 4
1.5 Overheidsinterventie ter garantie financiële toegankelijkheid gezondheidszorg ................................... 4
1.6 Juridische consolidatie statelijke verantwoordelijkheid gezondheidszorg: internationale en
grondwettelijke erkenning “recht op gezondheid(szorg)” ............................................................................... 4
2. Overheid en gezondheidszorg ............................................................................................................... 5
2.1 Het recht op gezondheidszorg als grond- en mensenrecht .................................................................... 5
2.1.1 Bronnen van het recht op gezondheidszorg ................................................................................. 5
2.1.2 Belangrijkste internationale verdragen ........................................................................................ 5
2.1.3 Betekenis van het recht op gezondheidszorg ............................................................................... 8
2.1.4 Afdwingbaarheid van het recht op gezondheidszorg .................................................................... 8
2.1.5 Verwezenlijking van het recht op gezondheidszorg ...................................................................... 9
2.2 Bevoegdheidsverdeling ....................................................................................................................... 10
2.2.1 Europese Unie ........................................................................................................................... 10
2.2.2 België ......................................................................................................................................... 10
2.3 Hiërarchie van normen........................................................................................................................ 11
2.3.1 Wie controleert de hiërarchie van normen? .............................................................................. 13
4.2.2 normen van de EU ..................................................................................................................... 13
4.3 Organisatie van de belgische rechterlijke macht ................................................................................. 14
4.3.1 Schema ............................................................................................................................................. 15
1
, 1.1 WEZENSKENMERKEN VAN HET RECHT
1) Recht is een geheel van regels dat gericht is op de ordening van het menselijk samenleven.
Recht bestaat uit regels die bepalen hoe mensen zich in de samenleving moeten gedragen.
Die regels kunnen:
• iets verplichten (“moeten”)→ vb. je moet belastingen betalen;
• iets toelaten (“mogen”) → vb. je mag een testament schrijven (maar dit is niet verplicht)
• iets verbieden (“niet mogen”) → vb. je mag niet stelen
Elke rechtsregel bestaat uit twee delen:
• Hypothese = de situatie waarop de regel van toepassing is (vb. iemand pleegt diefstal)
• Rechtsgevolg = wat er juridisch gebeurt wanneer die situatie zich voordoet (vb. die persoon kan
gestraft worden)
➔ “Als situatie X gebeurt, dan volgt gevolg Y.”
2) Recht heeft bindende kracht tegenover rechtssubjecten.
Recht is bindend. Dat betekent dat mensen zich aan de regels moeten houden.
De personen of organisaties op wie die regels van toepassing zijn, noemt men rechtssubjecten. Dit kunnen
natuurlijke personen zijn (gewone mensen) of rechtspersonen (bedrijven, ziekenhuis, de overheid,…)
Waarom zijn rechtsregels bindend (dus waarom moet men zich aan de regels houden)?
• omdat de overheid de regels maakt;
• omdat burgers de wet geacht worden te kennen (“Nemo censetur ignorare legem” = iedereen wordt
geacht de wet te kennen)
• omdat er sancties bestaan.
3) De naleving van het recht wordt gehandhaafd.
Wanneer iemand een regel naleeft, heeft zijn handeling rechtsgevolgen.
Wanneer iemand een regel niet naleeft: kan de handeling ongeldig of nietig zijn of kan een sanctie volgen
2
, 1.2 RECHT EN REALITEIT
Er bestaat een onderscheid tussen:
• “le donné” = de maatschappelijke orde → hoe mensen zich in het dagelijks leven gedragen
• “le construit” = de juridische orde → hoe het recht die werkelijkheid beschrijft
➔ Voorbeeld: In het echte leven kan iemand voor een dokter werken zonder officieel contract. Maar
juridisch moet men bepalen of die persoon werknemer/ zelfstandige/ vrijwilliger is.
Wetenschap beschrijft hoe de werkelijkheid is, Recht zegt hoe mensen zich moeten gedragen. Voorbeeld:
Wetenschap kan zeggen dat veel jongeren alcohol drinken. Recht zegt vanaf welke leeftijd alcohol toegestaan is.
Rechtsregels zijn vaak abstract → Ze spreken bijvoorbeeld over: “de arts”,“de patiënt”,“de minderjarige”.
In de praktijk moet men nagaan of een concrete situatie onder zo’n juridische categorie valt → = kwalificatie.
Voorbeeld: Iemand van 17 jaar sluit een contract. Juridisch moet men eerst kwalificeren dat die persoon
minderjarig is. Pas daarna weet men welke regels gelden.
Belangrijk uitgangspunt “Ubi societas, ibi jus” = waar een samenleving is, is er recht. (Simpel gezegd:
Zodra mensen samenleven, ontstaan er automatisch regels)
Het recht heeft 2 rollen:
• Recht als middel ter consolidatie van bestaande machtsverhoudingen
o Recht zorgt ervoor dat de huidige situatie blijft zoals ze is
o Vb Een regering heeft macht → wetten bevestigen die macht
• Recht als instrument ter sturing van maatschappelijke evolutie
o Het recht wordt gebruikt om verandering te sturen
o Vb. nieuwe wetten voor klimaat
1.3 RECHT EN ANDERE MORELE SYSTEMEN
• Recht lijkt op moraal en religie omdat ze allemaal gedrag sturen en orde brengen in de samenleving.
• Ze bevatten vaak dezelfde waarden, zoals respect voor menselijk leven, eigendom en bescherming van
kwetsbare personen.
• Moraal, religie en recht proberen mensen te binden aan regels en voorzien gevolgen wanneer ze niet
worden nageleefd.
o bij moraal kan iemand afkeuring of schuldgevoel ervaren;
o bij religie kan iemand als “zondig” worden beschouwd;
o bij recht kunnen boetes, straffen of dwangmaatregelen volgen.
Het verschil is dat recht formeler georganiseerd is.
De eigenheid van het recht ligt in:
• geschreven regels;
• tussenkomst van de staat;
• regels kunnen worden afgedwongen.
3
, De staat speelt drie rollen:
1. Staat als auteur van de norm
o maakt zelf regels zoals wetten, verdragen en besluiten.
2. Staat als bekrachtiger van de norm
o erkent en bevestigt bepaalde afspraken, zoals overeenkomsten of huwelijken.
3. Staat als handhavende macht
o zorgt ervoor dat regels worden nageleefd via rechters, politie en uitvoering van straffen.
o de staat heeft het monopolie op de gewapende macht (alleen de staat mag geweld gebruiken
om regels af te dwingen)
1.4 HISTORISCHE VERWEVENHEID TUSSEN RECHT EN GEZONDHEIDSZORG
• Gezondheidszorg werd al zeer vroeg juridisch geregeld (zelfs duizenden jaren al regels voor dokters)
• Een eerste voorbeeld is de Codex Hammurabi (1750 v.C., Babylon)
o Eén van de oudste wetboeken ter wereld
o Bevatte regels over artsen
o De regels waren fragmentair: ze golden enkel voor bepaalde concrete situaties.
o Er was een verband met
▪ Strafrecht: Arts kon gestraft worden als hij fouten maakte
▪ Burgerlijk recht: Arts moest vergoeden wanneer een patiënt schade leed.
▪ Sociaal recht: er werden tarieven vastgelegd voor medische zorg.
Later begon de overheid zich meer te bemoeien met de organisatie van gezondheidszorg. Voorbeelden:
• Hippocrates pleitte voor opleiding en reglementering van artsen.
• Thomas More pleitte voor publieke ziekenhuizen.
1.5 OVERHEIDSINTERVENTIE TER GARANTIE FINANCIËLE TOEGANKELIJKHEID
GEZONDHEIDSZORG
• Vanaf de 19e eeuw begon de overheid meer tussen te komen om gezondheidszorg betaalbaar te maken.
• Eerst kwam er openbare bijstand voor mensen die zelf hun zorg niet konden betalen.
• Daarna ontstonden nationale sociale verzekeringen.
Belangrijke evoluties:
• wetgeving ziektekosten- en invaliditeitsverzekering via maatschappijen van onderlinge bijstand (1894);
• invoering van arbeidsongevallen- en beroepsziekteverzekering (1903), als reactie op de
gezondheidsproblemen door industrialisering en machines
1.6 JURIDISCHE CONSOLIDATIE STATELIJKE VERANTWOORDELIJKHEID GEZONDHEIDSZORG:
INTERNATIONALE EN GRONDWETTELIJKE ERKENNING “RECHT OP GEZONDHEID(SZORG)”
Stap voor stap groeide het idee dat de overheid verantwoordelijk is voor gezondheidszorg.
Dat recht op gezondheid(szorg) werd later officieel erkend in verschillende teksten:
• preambule van het statuut van de Wereldgezondheidsorganisatie (1946);
• Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, artikel 25;
• internationale verdragen vanaf 1952;
• Belgische Grondwet artikel 23 (1994).
4
