Inleiding tot de orthopedagogiek
1. OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK................................................................................... 2
2. DIAGNOSTIEK EN CLASSIFICEREN VAN PROBLEMEN ......................................................... 14
3. ORTHOPEDAGOGISCH HANDELEN...................................................................................... 23
4. VERSTANDELIJKE BEPERKINGEN ......................................................................................... 31
5. LEERSTOORNISSEN .............................................................................................................. 46
6. KINDERMISHANDELING....................................................................................................... 54
7. AUDITIEVE BEPERKINGEN ................................................................................................... 60
8. BUITENGEWOON ONDERWIJS EN ANDER ONDERWIJS AAN KINDEREN MET SPECIFIEKE
NODEN ......................................................................................................................................... 64
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Hubert Van Puyenbroeck 1
, 1. Object van de orthopedagogiek
Algemeen doel van dit vak: inleidende kennis verwerven in de wetenschappelijke studie van
de hulpverlening aan zij die betrokken zijn of dreigen te worden bij een problematische
opvoedingssituatie
Verschillende benamingen:
- Heilpedagogiek
o Dit komt uit Duitsland (half 19de eeuw)
o Georgens & Deinhardt hebben het geïntroduceerd
o Betekenis:
§ Het verwijst naar genezen
• Beperkingen genezen met opvoedkundige maatregelen
§ In pastorale kringen verwees het naar de heilboodschap voor de
minstbedeelden
o Nederland: pedagogiek voor abnormale kinderen naast therapeutische
pedagogiek voor misdadige kinderen
o Dit is het gevolg van de rol die medici hebben gespeeld in de opvoeding
van kinderen met een beperking
o Kritiek:
§ Veel beperkingen zijn niet te genezen
§ Orthopedagogiek is een opvoedkundige wetenschap en geen
paramedische
§ Opvoeden beoogt niet te genezen of gezond maken maar is gericht
op groeien en ontwikkelen als mens
§ Hierdoor is de heilpedagogiek een toegepaste wetenschap en geen
autonome wetenschap
• Gebaseerd op psychopathologie
o Ondanks de kritiek wordt de term nog altijd gebruikt, vooral Duitsland
o Deelgebieden:
§ Heil-erziehung: voor de te helen/genezen kinderen
• Bv.: gedragsmoeilijkheden
§ Sonder-erziehung: voor kinderen met een blijvende beperking
§ Förder-erziehung: voor bijgestuurde gewone ontwikkeling
• Bv.: aanpassingsproblemen, crisissen,…
- Speciale pedagogiek
o Dit wordt vooral gebruikt in Nederland
o Waterink heeft het geïntroduceerd (1955)
o Betekenis: pedagogiek voor kinderen die anders zijn
§ Opvallende kinderen of kinderen met een beperking
o Dit helpt de bedoelde kinderen om later een zo menswaardig mogelijk
leven in de maatschappij te kunnen leiden
o Voordeel: geen verwijzing naar genezen
o Nadeel:
§ Zijn kinderen met een beperking anders?
§ Zijn enkel kinderen met een beperking het object van de
orthopedagogiek?
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Hubert Van Puyenbroeck 2
, § Te veel nadruk op het speciale ipv op de analogie met gewone
§ Andere kinderen (zonder beperking) behoeven misschien ook
speciale opvoeding
• Bv.: depressieve kinderen
- Special education/remedial teaching/education spéciale
o Internationaal
o Dit verwijst vooral naar school en onderwijs en niet naar opvoeding
§ Parenting = opvoeden in het gezin
- Ortho-agogiek
o Betekenis:
§ Te verrechtvaardigen door agogiek = begeleiding/vorming van
kinderen en volwassenen
§ Begeleiding van kinderen is kwalitatief verschillend van die van
volwassenen
• Opvoeden is noodzakelijk voor kinderen en niet gewenst
voor volwassenen
• Andere disciplines maken ook het onderscheid
o Dus orthopedagogiek is voor kinderen en ortho-agogiek is voor
volwassenen
o Er moet een onderscheid gemaakt worden tussen pedagogiek en
andragogiek
§ Een opvoedingssituatie is voor een kind noodzakelijk maar voor
een volwassene onwenselijk
o Maar er zijn uitzonderingen:
§ In Nederland wordt de orthopedagogiek ook gezien als het
begeleiden van volwassenen
§ Ook in Vlaanderen werken orthopedagogen met volwassenen met
een handicap
- Orthopedagogiek
o Ortho
§ Dit verwijst niet naar rechtzetten wat krom is
• Dit is in de geneeskunde meestal het geval (bv orthodontie)
• In deze context kan dat niet
§ Het verwijst wel naar ‘aangepast aan’
• Maw een aangepaste vorm van opvoeding
o 1949: in alle talen gebruikt maar is internationaal niet ingeburgerd geraakt
Samenvattend:
- Nederland, Vlaanderen en Zuid-Afrika: orthopedagogiek
- Engelstalige landen: special education (vooral gericht op onderwijs)
- Duitstalige landen: heilpedagogiek
- Frankrijk en Spanje: éducation spéciale/spécialisée
- Canada: orthopédagogie
- Hongarije: conductive pedagogy
- Rusland: Defectology
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Hubert Van Puyenbroeck 3
, De oorsprong van de orthopedagogiek is niet 1 vakgebied maar een drievoudige oorsprong:
- Vakgebied ‘Onderwijs’: kinderen met een beperking
o Normale opvoedings- en onderwijsaanbod werkte niet bij deze kinderen
o Vooral uit sociale bewogenheid en niet obv pedagogische deskundigheid
§ In 1545: vooral onderwijs voor dove kinderen uit adellijke families
§ Nu is dit het Buitengewoon Onderwijs
o Geneesheren interesseerden zich voor beperkingen vanuit een
wetenschappelijke hoek
§ Itard, Séguin, Montessori,…
- Vakgebied ‘Residentiële zorg’: verwaarloosde kinderen en jeugdige delinquenten
o Zorg voor een passende opvoedingsinrichting voor kinderen van wie de
ontwikkeling door het natuurlijke leefmilieu ernstig wordt bedreigd
o Opnieuw georganiseerd door sociaal bewogen mensen
o Ook psychiaters interesseerden zich wetenschappelijk voor deze kinderen
met afwijkend gedrag en psychiatrische problemen
o De oorzaak van het gedrag wordt vooral in het kind gesitueerd
§ Strümpel schreef een werk dat een pedagogische therapie bevatte
om delinquente kinderen te genezen
- Vakgebied ‘Ambulante hulpverlening’: ouders en kinderen om een
uithuisplaatsing te voorkomen
o 1909: child guidance clinics in USA
o 1928: Medisch Opvoedkundig Bureau in Nederland
o Hier waren voornamelijk psychiaters en kinderpsychologen werkzaam
o Overheersing van een psyoanalystische benadering
Hierdoor komen we aan 3 orthopedagogische werkgebieden:
- Buitengewoon Onderwijs
- Residentiële orthopedagogische hulpverlening
- Ambulante en mobiele orthopedagogische hulpverlening
Het is dus niet alleen:
- Opvoeding buiten het gewone milieu van de kinderen
- Over opvoeding van kinderen met een beperking
De dominerende positie van het medisch model was nog lang aanwezig
- Gebrek aan belangstelling voor orthopedagogische vraagstellingen
- Opvoeding van het abnormale kind is geen vanzelfsprekendheid
- Er is een falende algemene pedagogiek
- Je kan de orthopedagogiek beschouwen als een reactie op die falende pedagogiek
Ontwikkeling van de orthopedagogische theorie:
- 17e en 18e eeuw: 1ste aanzet met boek over onderwijs aan kinderen met een
verstandelijke beperking
- 19de eeuw: orthopedagogiek bestond uit conglomeraat van
o Charitatieve bemoeienissen
o Pedagogiek die zich afgrenst van theologie en filosofie
o Psychologie die nieuwe visies biedt aan opvoeders
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Hubert Van Puyenbroeck 4
1. OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK................................................................................... 2
2. DIAGNOSTIEK EN CLASSIFICEREN VAN PROBLEMEN ......................................................... 14
3. ORTHOPEDAGOGISCH HANDELEN...................................................................................... 23
4. VERSTANDELIJKE BEPERKINGEN ......................................................................................... 31
5. LEERSTOORNISSEN .............................................................................................................. 46
6. KINDERMISHANDELING....................................................................................................... 54
7. AUDITIEVE BEPERKINGEN ................................................................................................... 60
8. BUITENGEWOON ONDERWIJS EN ANDER ONDERWIJS AAN KINDEREN MET SPECIFIEKE
NODEN ......................................................................................................................................... 64
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Hubert Van Puyenbroeck 1
, 1. Object van de orthopedagogiek
Algemeen doel van dit vak: inleidende kennis verwerven in de wetenschappelijke studie van
de hulpverlening aan zij die betrokken zijn of dreigen te worden bij een problematische
opvoedingssituatie
Verschillende benamingen:
- Heilpedagogiek
o Dit komt uit Duitsland (half 19de eeuw)
o Georgens & Deinhardt hebben het geïntroduceerd
o Betekenis:
§ Het verwijst naar genezen
• Beperkingen genezen met opvoedkundige maatregelen
§ In pastorale kringen verwees het naar de heilboodschap voor de
minstbedeelden
o Nederland: pedagogiek voor abnormale kinderen naast therapeutische
pedagogiek voor misdadige kinderen
o Dit is het gevolg van de rol die medici hebben gespeeld in de opvoeding
van kinderen met een beperking
o Kritiek:
§ Veel beperkingen zijn niet te genezen
§ Orthopedagogiek is een opvoedkundige wetenschap en geen
paramedische
§ Opvoeden beoogt niet te genezen of gezond maken maar is gericht
op groeien en ontwikkelen als mens
§ Hierdoor is de heilpedagogiek een toegepaste wetenschap en geen
autonome wetenschap
• Gebaseerd op psychopathologie
o Ondanks de kritiek wordt de term nog altijd gebruikt, vooral Duitsland
o Deelgebieden:
§ Heil-erziehung: voor de te helen/genezen kinderen
• Bv.: gedragsmoeilijkheden
§ Sonder-erziehung: voor kinderen met een blijvende beperking
§ Förder-erziehung: voor bijgestuurde gewone ontwikkeling
• Bv.: aanpassingsproblemen, crisissen,…
- Speciale pedagogiek
o Dit wordt vooral gebruikt in Nederland
o Waterink heeft het geïntroduceerd (1955)
o Betekenis: pedagogiek voor kinderen die anders zijn
§ Opvallende kinderen of kinderen met een beperking
o Dit helpt de bedoelde kinderen om later een zo menswaardig mogelijk
leven in de maatschappij te kunnen leiden
o Voordeel: geen verwijzing naar genezen
o Nadeel:
§ Zijn kinderen met een beperking anders?
§ Zijn enkel kinderen met een beperking het object van de
orthopedagogiek?
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Hubert Van Puyenbroeck 2
, § Te veel nadruk op het speciale ipv op de analogie met gewone
§ Andere kinderen (zonder beperking) behoeven misschien ook
speciale opvoeding
• Bv.: depressieve kinderen
- Special education/remedial teaching/education spéciale
o Internationaal
o Dit verwijst vooral naar school en onderwijs en niet naar opvoeding
§ Parenting = opvoeden in het gezin
- Ortho-agogiek
o Betekenis:
§ Te verrechtvaardigen door agogiek = begeleiding/vorming van
kinderen en volwassenen
§ Begeleiding van kinderen is kwalitatief verschillend van die van
volwassenen
• Opvoeden is noodzakelijk voor kinderen en niet gewenst
voor volwassenen
• Andere disciplines maken ook het onderscheid
o Dus orthopedagogiek is voor kinderen en ortho-agogiek is voor
volwassenen
o Er moet een onderscheid gemaakt worden tussen pedagogiek en
andragogiek
§ Een opvoedingssituatie is voor een kind noodzakelijk maar voor
een volwassene onwenselijk
o Maar er zijn uitzonderingen:
§ In Nederland wordt de orthopedagogiek ook gezien als het
begeleiden van volwassenen
§ Ook in Vlaanderen werken orthopedagogen met volwassenen met
een handicap
- Orthopedagogiek
o Ortho
§ Dit verwijst niet naar rechtzetten wat krom is
• Dit is in de geneeskunde meestal het geval (bv orthodontie)
• In deze context kan dat niet
§ Het verwijst wel naar ‘aangepast aan’
• Maw een aangepaste vorm van opvoeding
o 1949: in alle talen gebruikt maar is internationaal niet ingeburgerd geraakt
Samenvattend:
- Nederland, Vlaanderen en Zuid-Afrika: orthopedagogiek
- Engelstalige landen: special education (vooral gericht op onderwijs)
- Duitstalige landen: heilpedagogiek
- Frankrijk en Spanje: éducation spéciale/spécialisée
- Canada: orthopédagogie
- Hongarije: conductive pedagogy
- Rusland: Defectology
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Hubert Van Puyenbroeck 3
, De oorsprong van de orthopedagogiek is niet 1 vakgebied maar een drievoudige oorsprong:
- Vakgebied ‘Onderwijs’: kinderen met een beperking
o Normale opvoedings- en onderwijsaanbod werkte niet bij deze kinderen
o Vooral uit sociale bewogenheid en niet obv pedagogische deskundigheid
§ In 1545: vooral onderwijs voor dove kinderen uit adellijke families
§ Nu is dit het Buitengewoon Onderwijs
o Geneesheren interesseerden zich voor beperkingen vanuit een
wetenschappelijke hoek
§ Itard, Séguin, Montessori,…
- Vakgebied ‘Residentiële zorg’: verwaarloosde kinderen en jeugdige delinquenten
o Zorg voor een passende opvoedingsinrichting voor kinderen van wie de
ontwikkeling door het natuurlijke leefmilieu ernstig wordt bedreigd
o Opnieuw georganiseerd door sociaal bewogen mensen
o Ook psychiaters interesseerden zich wetenschappelijk voor deze kinderen
met afwijkend gedrag en psychiatrische problemen
o De oorzaak van het gedrag wordt vooral in het kind gesitueerd
§ Strümpel schreef een werk dat een pedagogische therapie bevatte
om delinquente kinderen te genezen
- Vakgebied ‘Ambulante hulpverlening’: ouders en kinderen om een
uithuisplaatsing te voorkomen
o 1909: child guidance clinics in USA
o 1928: Medisch Opvoedkundig Bureau in Nederland
o Hier waren voornamelijk psychiaters en kinderpsychologen werkzaam
o Overheersing van een psyoanalystische benadering
Hierdoor komen we aan 3 orthopedagogische werkgebieden:
- Buitengewoon Onderwijs
- Residentiële orthopedagogische hulpverlening
- Ambulante en mobiele orthopedagogische hulpverlening
Het is dus niet alleen:
- Opvoeding buiten het gewone milieu van de kinderen
- Over opvoeding van kinderen met een beperking
De dominerende positie van het medisch model was nog lang aanwezig
- Gebrek aan belangstelling voor orthopedagogische vraagstellingen
- Opvoeding van het abnormale kind is geen vanzelfsprekendheid
- Er is een falende algemene pedagogiek
- Je kan de orthopedagogiek beschouwen als een reactie op die falende pedagogiek
Ontwikkeling van de orthopedagogische theorie:
- 17e en 18e eeuw: 1ste aanzet met boek over onderwijs aan kinderen met een
verstandelijke beperking
- 19de eeuw: orthopedagogiek bestond uit conglomeraat van
o Charitatieve bemoeienissen
o Pedagogiek die zich afgrenst van theologie en filosofie
o Psychologie die nieuwe visies biedt aan opvoeders
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Hubert Van Puyenbroeck 4
