Wat is geschiedenis?
maandag 24 november 2025 20:51
1. Wat is geschiedenis ?
Geschiedenis wordt gemaakt door de maatschappij niet door historici, er zijn erg veel connotaties
(associaties)
--> Opzoek naar een definitie voor duidelijkheid
1.1. connotaties
Verschillende percepties
• Pejoratieve connotatie - vaak geschiedenis in een slecht daglicht
--> dagen historici uit om te zorgen voor bewustmaking, verleden is meer dan data en feiten.
• Positieve connotatie - als iets historisch is is het iets belangrijks dat onthouden zal worden. Er
wordt geschiedenis gemaakt.
--> slechts 1 onderdeel van de samenleving, we kunnen er dingen mee uitleggen maar ook
hedendaagse context nodig door verandering
• Moraliserende connotatie - lessen trekken uit het verleden, wat 'fout' is moet men voorkomen
en wat 'goed' is herhaald worden. (historia magistra vitae = geschiedenis als leermeester)
--> zorgt ervoor dat er geen open visie is omdat tijden veranderen
--> patronen kunnen zien tussen heden en verleden
=> combinaties mogelijk, door verschillende emoties die meespelen: we kijken met een andere
levensvisie naar de geschiedenis, we zouden beter de levensvisie van toen begrijpen en in kaart
brengen
Vb. positieve en moraliserende connotatie gelijkgesteld: "We stonden nog nooit zo ver in de
geschiedenis"
--> positief: we maken voorruitgang
moraliserend: verleden als een af te wijzen richting voor de toekomst
Soms proberen historici zich te verschuilen achter de moraliserende connotatie. Uit het verleden
moeten we althans toch lessen kunnen leren en patronen kunnen herkennen?
→ Toch veranderen tijden en zal het verleden nooit op dezelfde manier terugkeren
Term geschiedenis kan dus flexibel overal worden ingezet, connotaties van geschiedenis zijn
subjectief
1.2. definities
Er zijn veel definities
→ 2 aforismen ter illustratie:
- The past is a foreign country ; they do things differently there. - L.P. Hartley, The Go-Between
1953
Positieve connotatie: een vreemd land is leuk, interessant, nieuwe dingen te ontdekken
Graat over geschiedenis maar gebruikt het woord verleden --> alles in het veleden is gesch.
- History: an account mostly false, of events unimportant, wich are brought about by rulers
mostly knaves, and soldiers mostly fools. - Ambrose Bierce, The Devils dictionary 1911
Negatieve connotatie: verleden is niet goed les uit trekken om bv geen oorlog te voeren
Het verleden kan je niet kennen maar verhalen uit het verleden wel.
==> etymologie wijst op fundamenteel onderscheid
--> ontstaan woord
- Geschiedenis als verleden (duits en nederlands, geschiedenis is wat geschied is)
--> bestaat niet meer, het verleden is gebeurd en komt niet meer terug
- Geschiedenis als verhaal over het verleden dat voorbij is. De geschiedverhalen bestaan en
worden steeds verder verteld; ze leven verder.(romaanse talen, histoire = verhaal,
geschiedschrijving - historiografie)
--> bestaat wel
=> geschiedenis = woord van verschillende betekenissen
Ook ontologisch onderscheid
College 1 inleiding Pagina 1
,Ook ontologisch onderscheid
Ontologie = tak van de filosofie die nadenkt over zijnswijzen van personen en objecten
- Geschiedenis als verleden : bestaat/ is niet (meer)
- Geschiedenis als verhaal over het verleden : bestaat/ is wel
Veel verschillende verhalen over het verleden --> vele niet gedocumenteerd vb. grootouders
vertellen over jeugd
Collectieve geheugen bewaart sommige gebeurtenissen, erfgoed doet hetzelfde
Neergeschreven kennis = geschiedschrijving / histografie
→ alle geschreven verwijzingen naar het verleden zijn gescheidschrijving
1.3. Herodotos
In die tijd dingen proberen te duidden: regelmatig adhv goden
Herodotos (5e E vC): historiën
--> vader van de geschiedschrijving
Wilde wat er gebeurd was voor het nageslacht bewaren en schreef over het ontstaan en verloop van
de Perzische oorlogen.
Schreef HISTORIAE
- Kritische beoordeling van bronnen
- Mensen idpv goden centraal stellen om een correct beeld te krijgen --> reisde zelf rond om te
spreken met mensen en vragen te stellen maar ook naar objecten bv huizen kijken
- Literaire ambities
Toch context nodig in de tijd want heeft het ook over dingen die ongeloofwaardig zijn
Dus ook vader van de leugen, Cicero, genoemd
1.4. What is history?
Edward Hallet Carr stelde voor het eerst de vraag What is history? 1961
Lezingen in cambridge, Bbc-reeks
Carr --> atypische achtergrond: geen geschiedenis diploma noch een doctorstitel TOCH hoogleraar
aan Cambridge
Debatteerde over:
- POSITIE historici en hun 'feiten'
- VERHOUDING tussen maatschappij en individu
- RELATIE tussen historisch onderzoek en wetenschap
- Oorzakelijkheid en vooruitgang in het verleden
=> visie v Carr doordrongen van zijn tijd en context
2. Is geschiedenis een wetenschap?
2.1. Epistemologisch antwoord
(epistemologie = kennis theorie : filosofische studie naar fundamenten van kennis en objectiviteit.
Houdt zich bezig met vragen naar kennis, weten, waarheid, objectiviteit, rationaliteit.)
Kunnen historici objectieve kennis/waarheid produceren?
2.2. Historisch antwoord
Tonen dat dingen veranderen, niet omdat iets vandaag is dat het zo zal blijven
--> historische analyse
Geschiedenis was lang vrijetijdsbesteding, stond lang niet op het programma op unief je leerde het
door zelf te lezen maar niet door te leren.
=> Pas in 19e E wetenschappelijke discipline maar vervolgens ook in twijfel getrokken door het
postmodernisme (kunnen historici iets weten als de geschiedenis niet bestaat of gedaan is)
• Rankeaanse revolutie
Von Ranke : filoloog en theoloog
→ door lectuur historische romans raakte hij geïnteresseerd in het verleden.
Verontwaardigd door vrijheid in historische romans. (niet geschied getrouw), wil weten wat er echt
gebeurde in het verleden.
--> opzoek naar objectiviteit voor historisch onderzoek.
=> nu erg normaal maar toen in spoort van Verlichting en Romantiek moest het verhaal vh verleden
College 1 inleiding Pagina 2
,=> nu erg normaal maar toen in spoort van Verlichting en Romantiek moest het verhaal vh verleden
een hoger doel hebben (lessen uit halen)
Wil dat er historici zijn die kunnen zeggen hoe het in essentie is geweest
- moet objectief zijn en de waarheid zijn
- vertrouwen in goede 'droge' bronnen zonder interpretatie
Waarheid vind je niet in romans wel in de bronteksten
=> stuurt historici naar archieven niet meer naar de bib : zeker van neutraliteit over de bronnen.
+ kritisch kunnen zijn (doel, bepaalde auteur,…) welke elementen kan je als waarheid zien,
welke niet (historische kritiek leveren)
Bepaalde periodes waren niet meer 'beter' of 'slechter' --> verleden niet langer in functie van een
moreel oordeel bestuderen.
Geschiedenisschrijving had geen nut of richting maar moet het verleden als voorbij verleden
bestuderen.
Geschiedenis niet als moraliserend doel, niet perse lessen uit trekken
→ gewoon verleden verleden laten zijn.
Verleden is niet om lessen uit te trekken maar wel ons eigen strandpunt relativeren (bv heksen
verbranding: heel erg maar kunnen begrijpen hoe je in die situatie terecht kwam en hoe de
maatschappij daartoe bijdroeg, beide zijden begrijpen)
Door Von Ranke werd geschiedenis een universitaire studie
Zei op het einde van zijn leven dat hij geen Rankeaan was (vond bv historische romans nog steeds
even belangrijk als geschiedboeken)
Werk: geschichte der romanischen und germanischen völker
• Neo-rankeanen
Wilden pure objectiviteit voor historische studies.
→ uitzuivering van de methode en regels om de waarheid over het verleden te bereiken.
'rankeaanse methode'
Ernst Bernheim (19e E) publiceert boek met daarin nauwkeurige regels historisch
bronnenonderzoek. => Wilde ervoor zorgen dat historici dezelfde praktijken en visies leren.
Werk: Lehrbuch der historischen Methode
Charles-Victor Langlois en Charles Seignobos (19e E)
→ schrijven ook werk en zeggen dat historici op de eerste plaats moeten zoeken naar alle bronnen
(regels vd heuristiek: leer van het vinden)
Na vinden v bronnen en archiefstukken deze classificeren en analyseren. Dankzij hen gingen historici
steeds in archieven zoeken archief = labo.
Alle documenten gekend, geordend, beoordeeld = verhaal van verleden geschreven.
• Historisme
Historisme (laat 19e E, vroeg 20e E) = zoektocht naar objectieve geschiedschrijving
Geschiedenis is wetenschap geworden maar ook afhankelijk van de taal die je gebruikt
Ned/duits --> scheppen van weten
=> wetenschap zoals ook de humane wetenschappen
Engels --> science voorbehouden voor de chemie,… niet voor humanities
• Postmoderne uitdaging
Zware kritiek op deze epistemologie
Postmodernisten stelden alle wetenschappen in vraag, ook de geschiedenis.
→ Hoe objectief is de reconstructie van het verleden? Bestaat er zoiets als objectiviteit,
zekerheid, waarheid,…?
=> Want het verleden is voorbij hoe weet je welke bronnen juist zijn.
Geschiedenis wordt gebruikt voor eigen ideologische projecten bv communisme
Ook grote verhalen in twijfel trekken (over religie, staat,…)
--> godsdiensten, staten en liberalisme hadden verhalen gemaakt om zin te geven aan
menselijk bestaan, maar geen van deze verhalen biedt de ultieme waarheid.
Je mag geschiedenis niet gebruiken voor zingeving want het verleden is iets dat niet meer bestaat en
dus onbereikbaar is.
Het verleden geeft geen richting aan de mensheid en kan de waarheid niet brengen.
College 1 inleiding Pagina 3
, Het verleden geeft geen richting aan de mensheid en kan de waarheid niet brengen.
Geen van de grote verhalen kan betekenis geven aan de zoektocht van de mens naar zingeving.
Was er wel objectiviteit? Was onderzoek naar iets dat niet bestaat mogelijk? Zijn er niet sowieso te
weinig bronnen om alles te bestuderen? Is geschiedenis niet gewoon subjectief?
Taal is belangrijk, alles van het verleden is obv taal.
→ Elke taal heeft eigen connotaties en is niet objectief of neutraal.
--> linguistic turn in alle menswetenschappen door postmodernisten
keith jenkins: buiten taal bestaat geen werkelijkheid. (linguistic turn, postmodernisme)
We moeten geschiedenis re-thinken want er zijn altijd verschillende verhalen en narratieven die
gebeurtenissen beïnvloeden, bv congo. Die vele verhalen hebben veel interpretaties vanuit het nu
waardoor het heden steeds opmerkbaar is in hoe we iets zien. Iedere spreker zorgt voor andere
connotaties. Historici zijn afhankelijk van talige bronnen en kunnen dus nooit de waarheid kennen
(lezen met eigen connotaties door eigen context)
=> Jenkins wil onderscheid tussen het verleden en geschiedschrijving
--> geschiedschrijving bestudeert het verleden en historici schrijven hun onderzoek naar het
verleden uit.
Historische bronnen konden op vele manieren worden gelezen en geïnterpreteerd. Deze teksten zijn
het verleden niet
Hayden White (20-21e E) onderzocht werk van von Ranke : Re-thinking history
--> ondanks dat Ranke opzoek was naar objectiviteit maakte hij er zelf een verhaal van.
De inhoud over het verleden was gevonden in bronnen maar tegelijk ook een literaire uitvinding.
HISTORISCHE VERBEELDING
Emplotment: poging van historici om het chaotische verleden te vatten in een plot met een
structuur, begin en einde.
Postmoderne uitdaging maakte historici veel kritischer:
- sceptisch zijn
- Relativisme
- Geen hyperrealisme
College 1 inleiding Pagina 4
maandag 24 november 2025 20:51
1. Wat is geschiedenis ?
Geschiedenis wordt gemaakt door de maatschappij niet door historici, er zijn erg veel connotaties
(associaties)
--> Opzoek naar een definitie voor duidelijkheid
1.1. connotaties
Verschillende percepties
• Pejoratieve connotatie - vaak geschiedenis in een slecht daglicht
--> dagen historici uit om te zorgen voor bewustmaking, verleden is meer dan data en feiten.
• Positieve connotatie - als iets historisch is is het iets belangrijks dat onthouden zal worden. Er
wordt geschiedenis gemaakt.
--> slechts 1 onderdeel van de samenleving, we kunnen er dingen mee uitleggen maar ook
hedendaagse context nodig door verandering
• Moraliserende connotatie - lessen trekken uit het verleden, wat 'fout' is moet men voorkomen
en wat 'goed' is herhaald worden. (historia magistra vitae = geschiedenis als leermeester)
--> zorgt ervoor dat er geen open visie is omdat tijden veranderen
--> patronen kunnen zien tussen heden en verleden
=> combinaties mogelijk, door verschillende emoties die meespelen: we kijken met een andere
levensvisie naar de geschiedenis, we zouden beter de levensvisie van toen begrijpen en in kaart
brengen
Vb. positieve en moraliserende connotatie gelijkgesteld: "We stonden nog nooit zo ver in de
geschiedenis"
--> positief: we maken voorruitgang
moraliserend: verleden als een af te wijzen richting voor de toekomst
Soms proberen historici zich te verschuilen achter de moraliserende connotatie. Uit het verleden
moeten we althans toch lessen kunnen leren en patronen kunnen herkennen?
→ Toch veranderen tijden en zal het verleden nooit op dezelfde manier terugkeren
Term geschiedenis kan dus flexibel overal worden ingezet, connotaties van geschiedenis zijn
subjectief
1.2. definities
Er zijn veel definities
→ 2 aforismen ter illustratie:
- The past is a foreign country ; they do things differently there. - L.P. Hartley, The Go-Between
1953
Positieve connotatie: een vreemd land is leuk, interessant, nieuwe dingen te ontdekken
Graat over geschiedenis maar gebruikt het woord verleden --> alles in het veleden is gesch.
- History: an account mostly false, of events unimportant, wich are brought about by rulers
mostly knaves, and soldiers mostly fools. - Ambrose Bierce, The Devils dictionary 1911
Negatieve connotatie: verleden is niet goed les uit trekken om bv geen oorlog te voeren
Het verleden kan je niet kennen maar verhalen uit het verleden wel.
==> etymologie wijst op fundamenteel onderscheid
--> ontstaan woord
- Geschiedenis als verleden (duits en nederlands, geschiedenis is wat geschied is)
--> bestaat niet meer, het verleden is gebeurd en komt niet meer terug
- Geschiedenis als verhaal over het verleden dat voorbij is. De geschiedverhalen bestaan en
worden steeds verder verteld; ze leven verder.(romaanse talen, histoire = verhaal,
geschiedschrijving - historiografie)
--> bestaat wel
=> geschiedenis = woord van verschillende betekenissen
Ook ontologisch onderscheid
College 1 inleiding Pagina 1
,Ook ontologisch onderscheid
Ontologie = tak van de filosofie die nadenkt over zijnswijzen van personen en objecten
- Geschiedenis als verleden : bestaat/ is niet (meer)
- Geschiedenis als verhaal over het verleden : bestaat/ is wel
Veel verschillende verhalen over het verleden --> vele niet gedocumenteerd vb. grootouders
vertellen over jeugd
Collectieve geheugen bewaart sommige gebeurtenissen, erfgoed doet hetzelfde
Neergeschreven kennis = geschiedschrijving / histografie
→ alle geschreven verwijzingen naar het verleden zijn gescheidschrijving
1.3. Herodotos
In die tijd dingen proberen te duidden: regelmatig adhv goden
Herodotos (5e E vC): historiën
--> vader van de geschiedschrijving
Wilde wat er gebeurd was voor het nageslacht bewaren en schreef over het ontstaan en verloop van
de Perzische oorlogen.
Schreef HISTORIAE
- Kritische beoordeling van bronnen
- Mensen idpv goden centraal stellen om een correct beeld te krijgen --> reisde zelf rond om te
spreken met mensen en vragen te stellen maar ook naar objecten bv huizen kijken
- Literaire ambities
Toch context nodig in de tijd want heeft het ook over dingen die ongeloofwaardig zijn
Dus ook vader van de leugen, Cicero, genoemd
1.4. What is history?
Edward Hallet Carr stelde voor het eerst de vraag What is history? 1961
Lezingen in cambridge, Bbc-reeks
Carr --> atypische achtergrond: geen geschiedenis diploma noch een doctorstitel TOCH hoogleraar
aan Cambridge
Debatteerde over:
- POSITIE historici en hun 'feiten'
- VERHOUDING tussen maatschappij en individu
- RELATIE tussen historisch onderzoek en wetenschap
- Oorzakelijkheid en vooruitgang in het verleden
=> visie v Carr doordrongen van zijn tijd en context
2. Is geschiedenis een wetenschap?
2.1. Epistemologisch antwoord
(epistemologie = kennis theorie : filosofische studie naar fundamenten van kennis en objectiviteit.
Houdt zich bezig met vragen naar kennis, weten, waarheid, objectiviteit, rationaliteit.)
Kunnen historici objectieve kennis/waarheid produceren?
2.2. Historisch antwoord
Tonen dat dingen veranderen, niet omdat iets vandaag is dat het zo zal blijven
--> historische analyse
Geschiedenis was lang vrijetijdsbesteding, stond lang niet op het programma op unief je leerde het
door zelf te lezen maar niet door te leren.
=> Pas in 19e E wetenschappelijke discipline maar vervolgens ook in twijfel getrokken door het
postmodernisme (kunnen historici iets weten als de geschiedenis niet bestaat of gedaan is)
• Rankeaanse revolutie
Von Ranke : filoloog en theoloog
→ door lectuur historische romans raakte hij geïnteresseerd in het verleden.
Verontwaardigd door vrijheid in historische romans. (niet geschied getrouw), wil weten wat er echt
gebeurde in het verleden.
--> opzoek naar objectiviteit voor historisch onderzoek.
=> nu erg normaal maar toen in spoort van Verlichting en Romantiek moest het verhaal vh verleden
College 1 inleiding Pagina 2
,=> nu erg normaal maar toen in spoort van Verlichting en Romantiek moest het verhaal vh verleden
een hoger doel hebben (lessen uit halen)
Wil dat er historici zijn die kunnen zeggen hoe het in essentie is geweest
- moet objectief zijn en de waarheid zijn
- vertrouwen in goede 'droge' bronnen zonder interpretatie
Waarheid vind je niet in romans wel in de bronteksten
=> stuurt historici naar archieven niet meer naar de bib : zeker van neutraliteit over de bronnen.
+ kritisch kunnen zijn (doel, bepaalde auteur,…) welke elementen kan je als waarheid zien,
welke niet (historische kritiek leveren)
Bepaalde periodes waren niet meer 'beter' of 'slechter' --> verleden niet langer in functie van een
moreel oordeel bestuderen.
Geschiedenisschrijving had geen nut of richting maar moet het verleden als voorbij verleden
bestuderen.
Geschiedenis niet als moraliserend doel, niet perse lessen uit trekken
→ gewoon verleden verleden laten zijn.
Verleden is niet om lessen uit te trekken maar wel ons eigen strandpunt relativeren (bv heksen
verbranding: heel erg maar kunnen begrijpen hoe je in die situatie terecht kwam en hoe de
maatschappij daartoe bijdroeg, beide zijden begrijpen)
Door Von Ranke werd geschiedenis een universitaire studie
Zei op het einde van zijn leven dat hij geen Rankeaan was (vond bv historische romans nog steeds
even belangrijk als geschiedboeken)
Werk: geschichte der romanischen und germanischen völker
• Neo-rankeanen
Wilden pure objectiviteit voor historische studies.
→ uitzuivering van de methode en regels om de waarheid over het verleden te bereiken.
'rankeaanse methode'
Ernst Bernheim (19e E) publiceert boek met daarin nauwkeurige regels historisch
bronnenonderzoek. => Wilde ervoor zorgen dat historici dezelfde praktijken en visies leren.
Werk: Lehrbuch der historischen Methode
Charles-Victor Langlois en Charles Seignobos (19e E)
→ schrijven ook werk en zeggen dat historici op de eerste plaats moeten zoeken naar alle bronnen
(regels vd heuristiek: leer van het vinden)
Na vinden v bronnen en archiefstukken deze classificeren en analyseren. Dankzij hen gingen historici
steeds in archieven zoeken archief = labo.
Alle documenten gekend, geordend, beoordeeld = verhaal van verleden geschreven.
• Historisme
Historisme (laat 19e E, vroeg 20e E) = zoektocht naar objectieve geschiedschrijving
Geschiedenis is wetenschap geworden maar ook afhankelijk van de taal die je gebruikt
Ned/duits --> scheppen van weten
=> wetenschap zoals ook de humane wetenschappen
Engels --> science voorbehouden voor de chemie,… niet voor humanities
• Postmoderne uitdaging
Zware kritiek op deze epistemologie
Postmodernisten stelden alle wetenschappen in vraag, ook de geschiedenis.
→ Hoe objectief is de reconstructie van het verleden? Bestaat er zoiets als objectiviteit,
zekerheid, waarheid,…?
=> Want het verleden is voorbij hoe weet je welke bronnen juist zijn.
Geschiedenis wordt gebruikt voor eigen ideologische projecten bv communisme
Ook grote verhalen in twijfel trekken (over religie, staat,…)
--> godsdiensten, staten en liberalisme hadden verhalen gemaakt om zin te geven aan
menselijk bestaan, maar geen van deze verhalen biedt de ultieme waarheid.
Je mag geschiedenis niet gebruiken voor zingeving want het verleden is iets dat niet meer bestaat en
dus onbereikbaar is.
Het verleden geeft geen richting aan de mensheid en kan de waarheid niet brengen.
College 1 inleiding Pagina 3
, Het verleden geeft geen richting aan de mensheid en kan de waarheid niet brengen.
Geen van de grote verhalen kan betekenis geven aan de zoektocht van de mens naar zingeving.
Was er wel objectiviteit? Was onderzoek naar iets dat niet bestaat mogelijk? Zijn er niet sowieso te
weinig bronnen om alles te bestuderen? Is geschiedenis niet gewoon subjectief?
Taal is belangrijk, alles van het verleden is obv taal.
→ Elke taal heeft eigen connotaties en is niet objectief of neutraal.
--> linguistic turn in alle menswetenschappen door postmodernisten
keith jenkins: buiten taal bestaat geen werkelijkheid. (linguistic turn, postmodernisme)
We moeten geschiedenis re-thinken want er zijn altijd verschillende verhalen en narratieven die
gebeurtenissen beïnvloeden, bv congo. Die vele verhalen hebben veel interpretaties vanuit het nu
waardoor het heden steeds opmerkbaar is in hoe we iets zien. Iedere spreker zorgt voor andere
connotaties. Historici zijn afhankelijk van talige bronnen en kunnen dus nooit de waarheid kennen
(lezen met eigen connotaties door eigen context)
=> Jenkins wil onderscheid tussen het verleden en geschiedschrijving
--> geschiedschrijving bestudeert het verleden en historici schrijven hun onderzoek naar het
verleden uit.
Historische bronnen konden op vele manieren worden gelezen en geïnterpreteerd. Deze teksten zijn
het verleden niet
Hayden White (20-21e E) onderzocht werk van von Ranke : Re-thinking history
--> ondanks dat Ranke opzoek was naar objectiviteit maakte hij er zelf een verhaal van.
De inhoud over het verleden was gevonden in bronnen maar tegelijk ook een literaire uitvinding.
HISTORISCHE VERBEELDING
Emplotment: poging van historici om het chaotische verleden te vatten in een plot met een
structuur, begin en einde.
Postmoderne uitdaging maakte historici veel kritischer:
- sceptisch zijn
- Relativisme
- Geen hyperrealisme
College 1 inleiding Pagina 4
