COGNITIEVE GEDRAGSTHERAPIE
DEEL 1 HANDBOEK: UITGANGSPOSITIE EN THEORETISCHE ACHTERGROND ..................................12
HOOFDSTUK 1 - OVER COGNITIEVE GEDRAGSTHERAPIE, OUDE WIJN ÉN NIEUWE ZAKKEN ....................................... 12
1. Cognitieve gedragstherapie: een historisch perspectief ....................................................... 12
1st Wave CBT ...................................................................................................................................12
2nd Wave CBT ..................................................................................................................................12
3rd Wave CBT...................................................................................................................................12
4th Wave CBT...................................................................................................................................13
2. Naar een geïntegreerde definitie van CGT ............................................................................ 13
Wat is gedragstherapie? ........................................................................................................................13
Nood aan handvaten Gedragstherapie: het leertheoretisch kader......................................................13
Basisaxioma ....................................................................................................................................13
Wat is gedrag? .................................................................................................................................13
Kenmerken van gedragstherapie: ..........................................................................................................14
1. Gedrag is het centrale aangrijpingspunt voor behandeling .......................................................14
2. Gedragstherapeuten zijn directief ...........................................................................................14
3. Gedragstherapie is doorgaans kortdurend ...............................................................................14
4. Gebaseerd op de leerpsychologie en de wetenschap (= evidence-based) ................................15
o Gedragstherapie is toegepaste leerpsychologie (~leermodel) ...........................................15
o Leermodel:......................................................................................................................15
o Gedragstherapie en psychopathologie .............................................................................15
o Sterke verankering in de wetenschap ...............................................................................16
CBT versus CGT ....................................................................................................................................17
3. Recente evoluties.............................................................................................................. 17
HOOFDSTUK 2 – SAMENWERKING EN THERAPEUTISCHE RELATIE ..................................................................... 18
1. Wat wordt er bedoeld met therapeutische relatie? ............................................................... 18
2. Het belang van de therapeutische relatie ............................................................................ 18
Belang van de therapeutische relatie ................................................................................................18
Interpersoonlijke dynamieken ..........................................................................................................19
o Basisassumptie ...............................................................................................................19
o Rogeriaans perspectief ....................................................................................................19
3. Hoe rekening houden met de therapeutische relatie ............................................................ 20
Wetenschappelijk onderbouwde elementen voor een goede therapeutische relatie ..........................20
Tabel ...............................................................................................................................................20
Interpersoonlijke dynamieken ..........................................................................................................21
o De roos van Leary ............................................................................................................21
o Interpersoonlijke dynamieken ..........................................................................................21
Belang van een goede casusconceptualisatie ..................................................................................21
Therapie aan te passen aan … ..........................................................................................................22
Begrijpen v/d motivatie tot veranderen ..............................................................................................22
De veranderingscirkel ......................................................................................................................23
Volgen versus sturen ........................................................................................................................24
Weerstand en ambivalentie..............................................................................................................24
Overdracht en tegenoverdracht ........................................................................................................25
Wat bij moeilijkheden in de therapeutische relatie? ..........................................................................25
Bevraging therapeutische relatie ......................................................................................................26
1
,DEEL 2 HANDBOEK: CASUSFORMULERING ...................................................................................27
HOOFDSTUK 4 – WAAROM HEBBEN WE CASUSCONCEPTUALISATIE NODIG? ....................................................... 27
1. Inleiding............................................................................................................................ 27
Figuur: Het kernproces .....................................................................................................................27
Het belang van casusconceptualisatie .............................................................................................27
o Wat? ...............................................................................................................................27
o Essentieel om..................................................................................................................27
2. Essentiële modellen van casusconceptualisatie ................................................................. 28
Voorbeelden van modellen ..............................................................................................................28
Gemeenschappelijke kenmerken v/d gedragstherapeutische modellen (3): .......................................29
Moeilijkheden in de match van het gedragstherapeutisch proces en de klinische realiteit: .................29
Centraal in de colleges .....................................................................................................................29
HOOFDSTUK 5: HET DYNAMISCHE DIAGNOSTISCHE PROCESMODEL................................................................. 31
FIGUUR: Dynamische diagnostische procesmodel ...........................................................................31
HOOFDSTUK 6: EXPLORATIE ................................................................................................................. 33
1. Inleiding............................................................................................................................ 33
Doel intakegesprek ..........................................................................................................................33
Wat bespreken in het 1ste contact?....................................................................................................33
2. De cliënt en zijn context ..................................................................................................... 34
o Wie is de cliënt? .............................................................................................................34
o Hoe ziet het cliëntsysteem er uit? .................................................................................34
o Algemeen functioneren v/d cliënt .................................................................................34
o Hulpverleningsgeschiedenis .........................................................................................34
o Positieve aspecten/krachtbronnen ...............................................................................34
3. Inventarisatie van klachten en problemen ........................................................................... 36
o Exploratie van de aanmeldingsklacht ............................................................................36
o Ruimere klachten- of probleeminventarisatie...............................................................37
4. De hulpvraag ..................................................................................................................... 39
Waarom meldt de cliënt zich net op dit moment aan? .......................................................................39
Belang v/h helder krijgen v/d hulpvraag .............................................................................................39
Valkuilen..........................................................................................................................................39
Mandaat ..........................................................................................................................................40
Opgelet! ..........................................................................................................................................40
5. Acuut gevaar of dreiging ..................................................................................................... 41
6. Ontwikkelingsgeschiedenis v/d cliënt en de klachten ........................................................... 41
Leergeschiedenis v/d cliënt ..............................................................................................................41
Tijdslijn ............................................................................................................................................41
HOOFDSTUK 7: TAXATIE....................................................................................................................... 43
1. Inleiding............................................................................................................................ 43
FIGUUR: Het dynamische diagnostische procesmodel .....................................................................43
Werken in versnellingen.................................................................................................................43
2. Essentiële factoren binnen de taxatie ................................................................................. 44
2.1. Urgentie ......................................................................................................................................44
o Escalatie of crisis...........................................................................................................44
o Escalerende psychische of psychosociale klachten .....................................................44
o Tijdsgerelateerde factoren.............................................................................................44
o Samenvattend................................................................................................................45
2.2. Complexiteit ...............................................................................................................................45
Rekening houden met complexiteit ..................................................................................................45
Tabel urgentie - complexiteit ............................................................................................................46
2.3. Chroniciteit .................................................................................................................................46
2.4. Eerdere ervaringen met therapie en therapieresistentie................................................................47
2
, 3. Selectie v/h eerste te behandelen probleem ....................................................................... 47
o Relevante criteria om in overweging te nemen ..............................................................47
o Volgorde behandeldoelen..............................................................................................48
4. Globaal procesmodel ........................................................................................................ 49
Wat? ................................................................................................................................................49
Brede visie .......................................................................................................................................49
FIGUUR: Het globaal procesmodel ...................................................................................................50
Elementen v/h globaal procesmodel ................................................................................................50
Drie vicieuze cirkels .........................................................................................................................51
HOOFDSTUK 8: ANALYSE: DE ONDERKENNENDE DIAGNOSTIEK ....................................................................... 54
FIGUUR: Het dynamische diagnostische procesmodel .....................................................................54
1. Inleiding............................................................................................................................ 54
o Analyse op 2 niveaus .......................................................................................................54
o Operationaliseren van onderzoeksvragen & hypothesen ...................................................55
o Manieren om aan onderkennende diagnostiek te doen .....................................................55
2. Semigestructureerde interviews en vragenlijsten ................................................................. 55
Wat? ................................................................................................................................................55
Hoe?................................................................................................................................................56
o Zelfrapportagevragenlijsten ..........................................................................................56
o Gestructureerde klinische interviews ...........................................................................61
3. Gepersonaliseerde huiswerkopdrachten en observaties ...................................................... 62
Gepersonaliseerde registratieopdrachten.........................................................................................62
o Wat? ...............................................................................................................................62
o Voordelen .......................................................................................................................62
o Complexiteit ...................................................................................................................63
o 5G-schema’s ...................................................................................................................64
o Aandachtspunten bij het meegeven van huiswerkopdrachten: .........................................64
o Aandachtspunten bij het verwerken van huiswerkopdrachten ..........................................65
o Valkuilen bij huiswerkopdrachten ....................................................................................65
Observaties .....................................................................................................................................66
Topografische analyse......................................................................................................................66
o Wat? ...............................................................................................................................66
o Hoe? ...............................................................................................................................66
o Doel ................................................................................................................................66
o Schakels .........................................................................................................................66
o SRS-keten .......................................................................................................................67
o Gesprekstechnische aangelegenheid ..............................................................................67
4. Blended mogelijkheden ..................................................................................................... 69
HOOFSTUK 9: ANALYSE: DE VERKLARENDE DIAGNOSTIEK .............................................................................. 70
1. Inleiding............................................................................................................................ 70
Essentie...........................................................................................................................................70
Gedrag begrijpen .............................................................................................................................70
Basiswet ..........................................................................................................................................70
Adaptief/maladaptief gedrag ............................................................................................................70
Gedrag ............................................................................................................................................71
2 basale leerprocessen: ...................................................................................................................71
3
,2. Theoretische basis van klassieke conditionering ................................................................. 72
2.1. Verschillende vormen van klassieke conditionering .....................................................................72
Appetitieve conditionering ...............................................................................................................72
Aversieve conditionering ..................................................................................................................74
2.2. Wat wordt er geleerd tijdens klassieke conditionering? ................................................................75
2.3. Drie paden naar het aanleren van een verband ............................................................................75
Directe ervaring ...............................................................................................................................75
Modelling of observationeel leren .....................................................................................................76
Informatie ........................................................................................................................................76
2.4. Belangrijke begrippen..................................................................................................................77
Acquisitie ........................................................................................................................................77
Extinctie ..........................................................................................................................................77
Inhibitorische conditionering ...........................................................................................................78
Summatie ........................................................................................................................................78
Differentiatie....................................................................................................................................79
Generalisatie ...................................................................................................................................79
Hogere-ordeconditionering ..............................................................................................................80
De rol van context ............................................................................................................................81
Contiguïteit en contingentie .............................................................................................................82
3. Betekenisanalyse: de klinische toepassing van klassieke conditionering ............................... 83
3.1. CS ..............................................................................................................................................84
3.2. UCS/UCR ....................................................................................................................................85
Wat? ................................................................................................................................................85
Dreiging ...........................................................................................................................................85
Cognitieve model van Beck ..............................................................................................................86
o Wat? ...............................................................................................................................86
o Automatische gedachten.................................................................................................86
o Intermediaire assumpties ................................................................................................86
o Kernschema’s .................................................................................................................86
Een andere visie: Young: basisnoden van het kind .............................................................................87
o Basisnoden .....................................................................................................................87
o UNMET BASIC CORE NEEDS: ...........................................................................................87
o Leergeschiedenis: ...........................................................................................................88
3.3. Het verband tussen CS & UCS/UCR .............................................................................................88
o Sequentieel verband .......................................................................................................88
o Referentieel verband .......................................................................................................88
o Relevant voor behandelplan ............................................................................................89
o Opgelet ...........................................................................................................................89
3.4. CR: respondent gedrag ................................................................................................................90
4. De theoretische basis van operante conditionering ............................................................. 93
4.1. Enkele begrippen om mee te starten ............................................................................................93
Wat is operante conditionering? .......................................................................................................93
Twee centrale leerwetten .................................................................................................................93
Thorndike & Skinner .........................................................................................................................94
De leerwet: formele omschrijving van operante conditionering .........................................................94
o Tabel ...............................................................................................................................94
o Consequenten ................................................................................................................95
o De operante leerprincipes ...............................................................................................95
o Tabel: De 6 procedures van operante conditionering .......................................................95
o Tabel: 3 bestraffende scenario’s versus 3 bekrachtigende scenario’s ................................96
4.2. Bekrachtiging ..............................................................................................................................97
o +S+ .................................................................................................................................97
o –S- ..................................................................................................................................98
o °SNEG OF °S-.....................................................................................................................99
4
, 4.3. Bestraffing ................................................................................................................................ 100
o +S- ................................................................................................................................ 100
o -S+ ................................................................................................................................ 101
o °S+ ................................................................................................................................ 102
4.4. De rol van context: discriminatief leren ...................................................................................... 104
Wat?................................................................................................................................................... 104
Bijkomende principes van operante conditionering ............................................................................. 105
Contiguïteit en contingentie ........................................................................................................... 105
Primaire en secundaire bekrachtigers............................................................................................. 105
Veralgemeende secundaire bekrachtigers ...................................................................................... 106
Sociale bekrachtigers .................................................................................................................... 106
Selecteren van bekrachtigers ......................................................................................................... 107
Extrinsieke versus intrinsieke bekrachtiging .................................................................................... 107
The motivation continuum (Deci & Ryan): ....................................................................................... 108
Schema’s van bekrachtiging ................................................................................................................ 109
o Continu ......................................................................................................................... 109
o Onderbroken/partieel .................................................................................................... 109
o Tabel: Bekrachtigingsschema’s ...................................................................................... 109
5. De functieanalyse de klinische toepassing van operante conditionering ............................. 110
Leerwet ......................................................................................................................................... 110
5.1. Selectie van operant copinggedrag: adaptief versus maladaptief gedrag .................................... 110
5.2. Persoonsgerichte analyse van relevante consequenties ............................................................. 111
Wat? .............................................................................................................................................. 111
Positief verwachte gevolgen versus reële negatieve gevolgen .......................................................... 112
Korte versus langetermijngevolgen ................................................................................................. 114
Leergeschiedenis en culturele/maatschappelijke context van de cliënt........................................... 115
Rekening houdend met het zelfbeeld van de cliënt.......................................................................... 116
Zelfondermijnend gedrag ............................................................................................................... 117
6. Het kernproces: de integratie van de betekenis- en operante analyse ................................. 119
Wat? .............................................................................................................................................. 119
Theoretische achtergrond .............................................................................................................. 119
HOOFDSTUK 10 – INTERVENTIE: HET BEHANDELPLAN EN DE IMPLEMENTATIE VAN INTERVENTIES ............................ 123
1. Het opstellen van een behandelplan ................................................................................ 123
Belang v/h kernproces.................................................................................................................... 123
1.1. Doelen formuleren .................................................................................................................... 124
Behandeldoelen formuleren........................................................................................................... 124
SMART formuleren van doelen........................................................................................................ 125
1.2. Interventies koppelen aan doelen .............................................................................................. 126
o Op elk niveau van het kernproces .................................................................................. 126
o Selectie van interventies op basis van ............................................................................ 126
2. Interventies implementeren ............................................................................................. 128
2.1. Psycho-educatie ....................................................................................................................... 128
2.2. Implementatie .......................................................................................................................... 128
2.3. Transfer naar de persoonlijke situatie van de cliënt .................................................................... 128
2.4. Structuur aanhouden over de behandelsessies heen ................................................................. 129
3. Overzicht (basis) interventies in de (cognitieve) gedragstherapie (figuur) ............................. 129
5
,DEEL 3 HANDBOEK: BEHANDELPLAN EN INTERVENTIES .............................................................. 130
HOOFDSTUK 12 – INTERVENTIES OP BASIS VAN DE BETEKENISANALYSE ........................................................... 130
1. CS & CR .......................................................................................................................... 130
1.1. Interventies ten aanzien van de CS: stimuluscontrole en stimulusdifferentiatie .......................... 130
Stimuluscontrole ........................................................................................................................... 130
o Wat? ............................................................................................................................. 130
o Zinvol? .......................................................................................................................... 131
o Vermijding? ................................................................................................................... 131
Stimuluscontrole bij gewoontegedrag ............................................................................................ 131
Stimulusdifferentiatie .................................................................................................................... 131
Metingen als interventie ................................................................................................................. 132
o 2 doelen (Korrelboom & ten broeke, 2004): ..................................................................... 132
o Registratie opdrachten .................................................................................................. 132
o Bezinning ...................................................................................................................... 132
o Effect van registratie op klachten ................................................................................... 133
Psycho-educatie ............................................................................................................................ 133
o Wat? ............................................................................................................................. 133
o Mensentaal ................................................................................................................... 133
o Toegankelijk maken ....................................................................................................... 134
1.2. Interventies op het niveau v/d CR ............................................................................................... 134
Relaxatie ....................................................................................................................................... 135
Activatierespons versus relaxatierespons ....................................................................................... 135
Relaxatie: doel ............................................................................................................................... 135
Relaxatie: 4 basiselementen .......................................................................................................... 135
Vormen van relaxatie...................................................................................................................... 136
o Buikademhaling ............................................................................................................ 136
o Progressieve relaxatie .................................................................................................... 136
o Autogene relaxatie ......................................................................................................... 137
Keuze ............................................................................................................................................ 137
De evidentie? ................................................................................................................................. 137
Hartcoherentietraining ................................................................................................................... 138
o Wat? ............................................................................................................................. 138
o De technologie .............................................................................................................. 139
En verder ....................................................................................................................................... 139
2. UCS/UCR........................................................................................................................ 140
FIGUUR: Het kernproces ................................................................................................................ 140
Doel? ............................................................................................................................................. 140
2.1. Deel 1: Theoretische achtergrond .............................................................................................. 141
Cognitieve psychologie .................................................................................................................. 141
o De mens is een informatieverwerkend wezen ................................................................. 141
o Centrale aanname ......................................................................................................... 141
o Gedachten versus gevoelens ......................................................................................... 141
o Doel van cognitieve therapie .......................................................................................... 142
o Gedachten zijn af te leiden uit een cognitief schema: ..................................................... 142
o Relatie tussen cognitieve schema’s en psychopathologie ............................................... 142
Verschillende lagen in cognities ..................................................................................................... 143
o Kerngedachten/schema’s: ............................................................................................. 143
o Intermediaire assumpties .............................................................................................. 143
o Automatische gedachten............................................................................................... 143
Cognitief model van depressie ....................................................................................................... 144
6
, Cognitieve therapie: basisaanname ............................................................................................... 145
o Basisaanname van cognitieve therapie .......................................................................... 145
o Hot & cold cognitions .................................................................................................... 146
Cognitieve therapie: retrieval competition (Brewin, 2006) ............................................................... 146
2.2. Deel 2: Denkfouten ................................................................................................................... 147
Rigiditeit & extreme kenmerken ...................................................................................................... 147
Soorten denkfouten ....................................................................................................................... 147
o Alles of niets denken/zwart-wit denken .......................................................................... 147
o Catastrofaal denken, catastroferen ................................................................................ 147
o Selectieve waarneming ................................................................................................. 147
o Negatief denken: ........................................................................................................... 148
o Emotioneel redeneren: .................................................................................................. 148
o Gedachten lezen: .......................................................................................................... 148
o Moeten/niet mogen ....................................................................................................... 148
o De neiging tot zelfveroordeling: ...................................................................................... 148
2.3. Deel 3: Uitdagen van automatische gedachten, assumpties en kerngedachten .......................... 149
Automatische gedachten .................................................................................................................... 149
Wat? .............................................................................................................................................. 149
Evaluatie automatische gedachten ................................................................................................ 149
Het opsporen van Automatische gedachten ........................................................................................ 150
Wat? .............................................................................................................................................. 150
Hoe?.............................................................................................................................................. 150
Neerwaartse pijltechniek ............................................................................................................... 152
Evalueren van automatische gedachten, assumpties en kernschema’s ............................................... 153
De attitude: socratische dialoog ..................................................................................................... 153
Colombo-techniek ......................................................................................................................... 153
Bewijzen voor en tegen ................................................................................................................... 153
Advocaat van de duivel .................................................................................................................. 154
Meten met 2 maten ........................................................................................................................ 154
Informatie opzoeken, navragen ...................................................................................................... 154
Kansberekening ............................................................................................................................. 155
Taartpunttechniek .......................................................................................................................... 156
Kosten/baten-analyse .................................................................................................................... 156
Meer geavanceerde technieken: ......................................................................................................... 157
Rechtbanktechniek ........................................................................................................................ 157
Meerdimensionaal evalueren ......................................................................................................... 158
2.4. Deel 4: Schema’s als handvat voor UCS/UCR-thema’s – Introductie in schematherapie.............. 159
Schemagerichte benadering Jeffrey Young (1996) ................................................................................ 159
Vroege onaangepaste schema’s ..................................................................................................... 159
FIGUUR: temperament x disfunctionele ervaringen ........................................................................ 159
Basale behoeften ........................................................................................................................... 160
UNMET BASIC CORE NEEDS .......................................................................................................... 160
o 7 basale behoeften ........................................................................................................ 160
o Manieren van niet vervullen van behoeften v/e kind ........................................................ 160
5 schemadomeinen – 16 schema’s ..................................................................................................... 161
Tabel ............................................................................................................................................. 161
Onverbondenheid en afwijzing ....................................................................................................... 162
o Verlating & instabiliteit ................................................................................................... 162
o Wantrouwen & misbruik ................................................................................................ 162
o Emotionele verwaarlozing/deprivatie ............................................................................. 163
o Minderwaardigjheid & schaamte.................................................................................... 163
o Sociaal isolement/vervreemding .................................................................................... 164
7
, Verzwakte autonomie en prestaties ................................................................................................ 164
o Afhankelijkheid/onbekwaamheid ................................................................................... 164
o Kwetsbaarheid voor ziekte en gevaar .............................................................................. 165
o Verstrengeling/kluwen ................................................................................................... 165
o Mislukking ..................................................................................................................... 165
Verzwakte grenzen ......................................................................................................................... 166
o Rechten toe-eigenen/entitlement .................................................................................. 166
o Gebrek aan zelfbeheersing/discipline ............................................................................ 166
Gerichtheid op de ander ................................................................................................................ 167
o Onderwerping ............................................................................................................... 167
o Zelfopoffering ................................................................................................................ 167
Overmatige waakzaamheid en inhibitie .......................................................................................... 168
o Emotionele geremdheid/inhibitie ................................................................................... 168
o Meedogenloze normen/overdreven kritisch .................................................................... 168
o Bestraffende houding .................................................................................................... 168
Identificeren van schema’s ................................................................................................................. 172
Young Schema Questionnaire (YSQ; 16 schema’s) .......................................................................... 172
Patiëntenvoorlichting: psycho-educatie ......................................................................................... 172
Schema’s oproepen in therapie ...................................................................................................... 172
o Verbeeldingsoefeningen ................................................................................................ 172
o Actuele verontrustende gebeurtenissen ......................................................................... 172
o Vroege herinneringen..................................................................................................... 172
o Therapeutische relatie ................................................................................................... 172
o Boeken en films ............................................................................................................. 173
o Huiswerk ....................................................................................................................... 173
Copingstijlen en schemamodi............................................................................................................. 174
Copingstijlen ................................................................................................................................. 174
Copingstijlen uitgeschreven per schema ........................................................................................ 175
Het modusmodel ........................................................................................................................... 175
o 3 verschillende groepen disfunctionele schemamodi ..................................................... 175
o Functionele modi .......................................................................................................... 175
Uitgewerkt voorbeeld ..................................................................................................................... 177
Link met het kernproces ................................................................................................................. 178
Schema modi inventory (SMI) ......................................................................................................... 178
In therapie ..................................................................................................................................... 179
o Hoe aanpakken? ........................................................................................................... 179
o Cognitieve technieken ................................................................................................... 179
o Experiëntiële technieken ............................................................................................... 180
o Interpersoonlijke technieken ......................................................................................... 180
o Gedragstechnieken ....................................................................................................... 180
o Protocol ‘lichtere’ persoonlijkheidsstoornissen .............................................................. 180
o Protocol BPS ................................................................................................................. 180
3. Exposure ........................................................................................................................ 181
3.1. Theoretische achtergrond ......................................................................................................... 181
(1) EXPOSURE = Habituatie (?)........................................................................................................ 181
(2) EXPOSURE = Extinctie (?) .......................................................................................................... 182
(3) EXPOSURE = verandering van betekenisverlening: cognitieve visie (?) ......................................... 182
(4) EXPOSURE = Inhibitoir leren ...................................................................................................... 184
Wat? .............................................................................................................................................. 184
Maximaliseren van inhibitoir leren .................................................................................................. 185
1) Disconfirmeren van verwachtingen .................................................................................. 185
2) Deepened extinction (Rescorla, 2006) .............................................................................. 186
3) Occasionele bekrachtiging van extinctie .......................................................................... 187
4) Wegnemen van veiligheidssignalen/gedragingen .............................................................. 187
8
, 5) Variabiliteit ...................................................................................................................... 188
6) Retrieval cues.................................................................................................................. 188
7) Multipele contexten ......................................................................................................... 188
8) Affectlabeling .................................................................................................................. 189
Uitdagingen voor het inhibitorisch leermodel .................................................................................. 189
3.2. Klinische toepassing ................................................................................................................. 189
Voorbereidingswerk exposure: ....................................................................................................... 189
Tijdens exposure ............................................................................................................................ 190
3.3. Vormen van exposure ................................................................................................................ 191
Contraconditionering ..................................................................................................................... 191
Systematische Desensitisatie ........................................................................................................ 192
Exposure ....................................................................................................................................... 192
In vivo versus in vitro ...................................................................................................................... 192
IN VIRTUAL REALITY ....................................................................................................................... 193
(Cue-)exposure met responspreventie............................................................................................ 193
Graduele exposure versus flooding ................................................................................................. 193
Oefenen, oefenen, oefenen… ......................................................................................................... 194
Sequentieel versus referentieel ...................................................................................................... 194
3.4. Evidentie ................................................................................................................................... 194
HOOFDSTUK 13: INTERVENTIES O.B.V. DE FUNCTIEANALYSE ........................................................................ 195
1. Inleiding.......................................................................................................................... 195
Figuur (leidraad) ............................................................................................................................. 195
Operante technieken ..................................................................................................................... 195
Afname ongewenst gedrag: in functie van functieanalyse ............................................................... 196
2. Toename gewenst gedrag (aanleren adaptief gedrag): bekrachtiging ................................... 197
2.1. Bekrachtiging ............................................................................................................................ 197
Welk gedrag ga je bekrachtigen? ..................................................................................................... 197
Soorten bekrachtigers .................................................................................................................... 197
Waarde van de bekrachtiger ........................................................................................................... 198
Bekrachtigingsschema’s ................................................................................................................ 198
Shaping versus chaining................................................................................................................. 199
o Shaping: ketens van gedragsunits .................................................................................. 199
o Chaining: combineren van bestaand gedrag in complexere ketens van gedrag ................ 199
Modelling....................................................................................................................................... 199
2.2. Vaardigheidstrainingen: sociale vaardigheden en emotieregulatie .............................................. 199
2.3. Gedragsactivatie ....................................................................................................................... 199
3. Afname ongewenst gedrag (reduceren maladaptief gedrag): bestraffing .............................. 199
3.1. Extinctie.................................................................................................................................... 199
3.2. Bestraffing ................................................................................................................................ 200
o Positieve bestraffing: ..................................................................................................... 200
o Negatieve bestraffing: .................................................................................................... 200
Overcorrectie................................................................................................................................. 200
Voor- en nadelen van bestraffing .................................................................................................... 200
Hoe goed te straffen? ..................................................................................................................... 200
Habit reversal ................................................................................................................................ 201
3.3. Piekertraining ............................................................................................................................ 201
3.4. Zelfcontroletechnieken ............................................................................................................. 201
4. Gedragsactivatie ............................................................................................................. 202
Bij depressie .................................................................................................................................. 202
Activatie ........................................................................................................................................ 203
Registratieformulier ....................................................................................................................... 204
9
, 5. Vaardigheidstraining ........................................................................................................ 205
Aanleren gewenst gedrag ............................................................................................................... 205
o Coping vaardigheden ..................................................................................................... 205
o Algemene vaardigheden ................................................................................................ 205
Emotieregulerende vaardigheden: CR of R? .................................................................................... 205
o Wat? ............................................................................................................................. 205
o Transdiagnostisch concept: ........................................................................................... 205
Emotionele respons ....................................................................................................................... 205
o Belang van subjectieve factoren: ................................................................................... 205
o Coping: ......................................................................................................................... 205
Emotieregulatiestrategieën (Aldao, NolenHoeksema & Schweizer, 2010) ........................................ 206
Nuancering .................................................................................................................................... 206
Modale model van emoties (Gross, 2007) ....................................................................................... 207
Procesmodel van emotieregulatie (Gross & Thompson, 2007) ......................................................... 207
EXTRA HOOFDSTUK: ACT ................................................................................................................... 208
ACT in het handboek ...................................................................................................................... 208
1. Inleiding.......................................................................................................................... 208
Een opwarmertje: .......................................................................................................................... 208
Pijn versus lijden ............................................................................................................................ 209
Experiëntiële vermijding ................................................................................................................. 209
2. Situering ACT binnen de contextuele gedragswetenschappen ............................................ 210
Functioneel contextualisme ........................................................................................................... 210
What’s the function? ...................................................................................................................... 210
Gedrag in context ........................................................................................................................... 211
3. De magie van taal: relational frame theory ........................................................................ 212
Inleiding (handboek) ...................................................................................................................... 212
Taal als gedrag ............................................................................................................................... 213
Relational framing.......................................................................................................................... 213
Relational responding .................................................................................................................... 214
Functional coherence .................................................................................................................... 215
Het zelf binnen RFT ........................................................................................................................ 216
o Zelf-als-inhoud .............................................................................................................. 216
o Zelf-als-proces .............................................................................................................. 216
o Zelf-als-proces (2) ......................................................................................................... 217
o Zelf-als-proces (3) ......................................................................................................... 217
o Zelf-als-perspectief (1) .................................................................................................. 217
o Zelf-als-perspectief (2) .................................................................................................. 218
o Zelf-als-perspectief (3) .................................................................................................. 218
Kracht van taal ............................................................................................................................... 219
Valkuilen van taal ........................................................................................................................... 219
4. Gevolgen voor therapie .................................................................................................... 220
Metaforen en experiëntiële oefeningen ........................................................................................... 220
≠ CGT & ACT .................................................................................................................................. 221
Waarden als richtinggevers ............................................................................................................ 221
Acceptance & commitment ........................................................................................................... 221
Hexaflex ........................................................................................................................................ 222
Defusie als tool .............................................................................................................................. 223
Mindfullness als tool ...................................................................................................................... 224
MBCT (handboek) .......................................................................................................................... 225
Compassie als tool ........................................................................................................................ 226
Last but not least → Actie! ............................................................................................................. 227
5. ACT = Transdiagnostisch model ........................................................................................ 228
ACT-model..................................................................................................................................... 228
DNA-model: .................................................................................................................................. 229
10
DEEL 1 HANDBOEK: UITGANGSPOSITIE EN THEORETISCHE ACHTERGROND ..................................12
HOOFDSTUK 1 - OVER COGNITIEVE GEDRAGSTHERAPIE, OUDE WIJN ÉN NIEUWE ZAKKEN ....................................... 12
1. Cognitieve gedragstherapie: een historisch perspectief ....................................................... 12
1st Wave CBT ...................................................................................................................................12
2nd Wave CBT ..................................................................................................................................12
3rd Wave CBT...................................................................................................................................12
4th Wave CBT...................................................................................................................................13
2. Naar een geïntegreerde definitie van CGT ............................................................................ 13
Wat is gedragstherapie? ........................................................................................................................13
Nood aan handvaten Gedragstherapie: het leertheoretisch kader......................................................13
Basisaxioma ....................................................................................................................................13
Wat is gedrag? .................................................................................................................................13
Kenmerken van gedragstherapie: ..........................................................................................................14
1. Gedrag is het centrale aangrijpingspunt voor behandeling .......................................................14
2. Gedragstherapeuten zijn directief ...........................................................................................14
3. Gedragstherapie is doorgaans kortdurend ...............................................................................14
4. Gebaseerd op de leerpsychologie en de wetenschap (= evidence-based) ................................15
o Gedragstherapie is toegepaste leerpsychologie (~leermodel) ...........................................15
o Leermodel:......................................................................................................................15
o Gedragstherapie en psychopathologie .............................................................................15
o Sterke verankering in de wetenschap ...............................................................................16
CBT versus CGT ....................................................................................................................................17
3. Recente evoluties.............................................................................................................. 17
HOOFDSTUK 2 – SAMENWERKING EN THERAPEUTISCHE RELATIE ..................................................................... 18
1. Wat wordt er bedoeld met therapeutische relatie? ............................................................... 18
2. Het belang van de therapeutische relatie ............................................................................ 18
Belang van de therapeutische relatie ................................................................................................18
Interpersoonlijke dynamieken ..........................................................................................................19
o Basisassumptie ...............................................................................................................19
o Rogeriaans perspectief ....................................................................................................19
3. Hoe rekening houden met de therapeutische relatie ............................................................ 20
Wetenschappelijk onderbouwde elementen voor een goede therapeutische relatie ..........................20
Tabel ...............................................................................................................................................20
Interpersoonlijke dynamieken ..........................................................................................................21
o De roos van Leary ............................................................................................................21
o Interpersoonlijke dynamieken ..........................................................................................21
Belang van een goede casusconceptualisatie ..................................................................................21
Therapie aan te passen aan … ..........................................................................................................22
Begrijpen v/d motivatie tot veranderen ..............................................................................................22
De veranderingscirkel ......................................................................................................................23
Volgen versus sturen ........................................................................................................................24
Weerstand en ambivalentie..............................................................................................................24
Overdracht en tegenoverdracht ........................................................................................................25
Wat bij moeilijkheden in de therapeutische relatie? ..........................................................................25
Bevraging therapeutische relatie ......................................................................................................26
1
,DEEL 2 HANDBOEK: CASUSFORMULERING ...................................................................................27
HOOFDSTUK 4 – WAAROM HEBBEN WE CASUSCONCEPTUALISATIE NODIG? ....................................................... 27
1. Inleiding............................................................................................................................ 27
Figuur: Het kernproces .....................................................................................................................27
Het belang van casusconceptualisatie .............................................................................................27
o Wat? ...............................................................................................................................27
o Essentieel om..................................................................................................................27
2. Essentiële modellen van casusconceptualisatie ................................................................. 28
Voorbeelden van modellen ..............................................................................................................28
Gemeenschappelijke kenmerken v/d gedragstherapeutische modellen (3): .......................................29
Moeilijkheden in de match van het gedragstherapeutisch proces en de klinische realiteit: .................29
Centraal in de colleges .....................................................................................................................29
HOOFDSTUK 5: HET DYNAMISCHE DIAGNOSTISCHE PROCESMODEL................................................................. 31
FIGUUR: Dynamische diagnostische procesmodel ...........................................................................31
HOOFDSTUK 6: EXPLORATIE ................................................................................................................. 33
1. Inleiding............................................................................................................................ 33
Doel intakegesprek ..........................................................................................................................33
Wat bespreken in het 1ste contact?....................................................................................................33
2. De cliënt en zijn context ..................................................................................................... 34
o Wie is de cliënt? .............................................................................................................34
o Hoe ziet het cliëntsysteem er uit? .................................................................................34
o Algemeen functioneren v/d cliënt .................................................................................34
o Hulpverleningsgeschiedenis .........................................................................................34
o Positieve aspecten/krachtbronnen ...............................................................................34
3. Inventarisatie van klachten en problemen ........................................................................... 36
o Exploratie van de aanmeldingsklacht ............................................................................36
o Ruimere klachten- of probleeminventarisatie...............................................................37
4. De hulpvraag ..................................................................................................................... 39
Waarom meldt de cliënt zich net op dit moment aan? .......................................................................39
Belang v/h helder krijgen v/d hulpvraag .............................................................................................39
Valkuilen..........................................................................................................................................39
Mandaat ..........................................................................................................................................40
Opgelet! ..........................................................................................................................................40
5. Acuut gevaar of dreiging ..................................................................................................... 41
6. Ontwikkelingsgeschiedenis v/d cliënt en de klachten ........................................................... 41
Leergeschiedenis v/d cliënt ..............................................................................................................41
Tijdslijn ............................................................................................................................................41
HOOFDSTUK 7: TAXATIE....................................................................................................................... 43
1. Inleiding............................................................................................................................ 43
FIGUUR: Het dynamische diagnostische procesmodel .....................................................................43
Werken in versnellingen.................................................................................................................43
2. Essentiële factoren binnen de taxatie ................................................................................. 44
2.1. Urgentie ......................................................................................................................................44
o Escalatie of crisis...........................................................................................................44
o Escalerende psychische of psychosociale klachten .....................................................44
o Tijdsgerelateerde factoren.............................................................................................44
o Samenvattend................................................................................................................45
2.2. Complexiteit ...............................................................................................................................45
Rekening houden met complexiteit ..................................................................................................45
Tabel urgentie - complexiteit ............................................................................................................46
2.3. Chroniciteit .................................................................................................................................46
2.4. Eerdere ervaringen met therapie en therapieresistentie................................................................47
2
, 3. Selectie v/h eerste te behandelen probleem ....................................................................... 47
o Relevante criteria om in overweging te nemen ..............................................................47
o Volgorde behandeldoelen..............................................................................................48
4. Globaal procesmodel ........................................................................................................ 49
Wat? ................................................................................................................................................49
Brede visie .......................................................................................................................................49
FIGUUR: Het globaal procesmodel ...................................................................................................50
Elementen v/h globaal procesmodel ................................................................................................50
Drie vicieuze cirkels .........................................................................................................................51
HOOFDSTUK 8: ANALYSE: DE ONDERKENNENDE DIAGNOSTIEK ....................................................................... 54
FIGUUR: Het dynamische diagnostische procesmodel .....................................................................54
1. Inleiding............................................................................................................................ 54
o Analyse op 2 niveaus .......................................................................................................54
o Operationaliseren van onderzoeksvragen & hypothesen ...................................................55
o Manieren om aan onderkennende diagnostiek te doen .....................................................55
2. Semigestructureerde interviews en vragenlijsten ................................................................. 55
Wat? ................................................................................................................................................55
Hoe?................................................................................................................................................56
o Zelfrapportagevragenlijsten ..........................................................................................56
o Gestructureerde klinische interviews ...........................................................................61
3. Gepersonaliseerde huiswerkopdrachten en observaties ...................................................... 62
Gepersonaliseerde registratieopdrachten.........................................................................................62
o Wat? ...............................................................................................................................62
o Voordelen .......................................................................................................................62
o Complexiteit ...................................................................................................................63
o 5G-schema’s ...................................................................................................................64
o Aandachtspunten bij het meegeven van huiswerkopdrachten: .........................................64
o Aandachtspunten bij het verwerken van huiswerkopdrachten ..........................................65
o Valkuilen bij huiswerkopdrachten ....................................................................................65
Observaties .....................................................................................................................................66
Topografische analyse......................................................................................................................66
o Wat? ...............................................................................................................................66
o Hoe? ...............................................................................................................................66
o Doel ................................................................................................................................66
o Schakels .........................................................................................................................66
o SRS-keten .......................................................................................................................67
o Gesprekstechnische aangelegenheid ..............................................................................67
4. Blended mogelijkheden ..................................................................................................... 69
HOOFSTUK 9: ANALYSE: DE VERKLARENDE DIAGNOSTIEK .............................................................................. 70
1. Inleiding............................................................................................................................ 70
Essentie...........................................................................................................................................70
Gedrag begrijpen .............................................................................................................................70
Basiswet ..........................................................................................................................................70
Adaptief/maladaptief gedrag ............................................................................................................70
Gedrag ............................................................................................................................................71
2 basale leerprocessen: ...................................................................................................................71
3
,2. Theoretische basis van klassieke conditionering ................................................................. 72
2.1. Verschillende vormen van klassieke conditionering .....................................................................72
Appetitieve conditionering ...............................................................................................................72
Aversieve conditionering ..................................................................................................................74
2.2. Wat wordt er geleerd tijdens klassieke conditionering? ................................................................75
2.3. Drie paden naar het aanleren van een verband ............................................................................75
Directe ervaring ...............................................................................................................................75
Modelling of observationeel leren .....................................................................................................76
Informatie ........................................................................................................................................76
2.4. Belangrijke begrippen..................................................................................................................77
Acquisitie ........................................................................................................................................77
Extinctie ..........................................................................................................................................77
Inhibitorische conditionering ...........................................................................................................78
Summatie ........................................................................................................................................78
Differentiatie....................................................................................................................................79
Generalisatie ...................................................................................................................................79
Hogere-ordeconditionering ..............................................................................................................80
De rol van context ............................................................................................................................81
Contiguïteit en contingentie .............................................................................................................82
3. Betekenisanalyse: de klinische toepassing van klassieke conditionering ............................... 83
3.1. CS ..............................................................................................................................................84
3.2. UCS/UCR ....................................................................................................................................85
Wat? ................................................................................................................................................85
Dreiging ...........................................................................................................................................85
Cognitieve model van Beck ..............................................................................................................86
o Wat? ...............................................................................................................................86
o Automatische gedachten.................................................................................................86
o Intermediaire assumpties ................................................................................................86
o Kernschema’s .................................................................................................................86
Een andere visie: Young: basisnoden van het kind .............................................................................87
o Basisnoden .....................................................................................................................87
o UNMET BASIC CORE NEEDS: ...........................................................................................87
o Leergeschiedenis: ...........................................................................................................88
3.3. Het verband tussen CS & UCS/UCR .............................................................................................88
o Sequentieel verband .......................................................................................................88
o Referentieel verband .......................................................................................................88
o Relevant voor behandelplan ............................................................................................89
o Opgelet ...........................................................................................................................89
3.4. CR: respondent gedrag ................................................................................................................90
4. De theoretische basis van operante conditionering ............................................................. 93
4.1. Enkele begrippen om mee te starten ............................................................................................93
Wat is operante conditionering? .......................................................................................................93
Twee centrale leerwetten .................................................................................................................93
Thorndike & Skinner .........................................................................................................................94
De leerwet: formele omschrijving van operante conditionering .........................................................94
o Tabel ...............................................................................................................................94
o Consequenten ................................................................................................................95
o De operante leerprincipes ...............................................................................................95
o Tabel: De 6 procedures van operante conditionering .......................................................95
o Tabel: 3 bestraffende scenario’s versus 3 bekrachtigende scenario’s ................................96
4.2. Bekrachtiging ..............................................................................................................................97
o +S+ .................................................................................................................................97
o –S- ..................................................................................................................................98
o °SNEG OF °S-.....................................................................................................................99
4
, 4.3. Bestraffing ................................................................................................................................ 100
o +S- ................................................................................................................................ 100
o -S+ ................................................................................................................................ 101
o °S+ ................................................................................................................................ 102
4.4. De rol van context: discriminatief leren ...................................................................................... 104
Wat?................................................................................................................................................... 104
Bijkomende principes van operante conditionering ............................................................................. 105
Contiguïteit en contingentie ........................................................................................................... 105
Primaire en secundaire bekrachtigers............................................................................................. 105
Veralgemeende secundaire bekrachtigers ...................................................................................... 106
Sociale bekrachtigers .................................................................................................................... 106
Selecteren van bekrachtigers ......................................................................................................... 107
Extrinsieke versus intrinsieke bekrachtiging .................................................................................... 107
The motivation continuum (Deci & Ryan): ....................................................................................... 108
Schema’s van bekrachtiging ................................................................................................................ 109
o Continu ......................................................................................................................... 109
o Onderbroken/partieel .................................................................................................... 109
o Tabel: Bekrachtigingsschema’s ...................................................................................... 109
5. De functieanalyse de klinische toepassing van operante conditionering ............................. 110
Leerwet ......................................................................................................................................... 110
5.1. Selectie van operant copinggedrag: adaptief versus maladaptief gedrag .................................... 110
5.2. Persoonsgerichte analyse van relevante consequenties ............................................................. 111
Wat? .............................................................................................................................................. 111
Positief verwachte gevolgen versus reële negatieve gevolgen .......................................................... 112
Korte versus langetermijngevolgen ................................................................................................. 114
Leergeschiedenis en culturele/maatschappelijke context van de cliënt........................................... 115
Rekening houdend met het zelfbeeld van de cliënt.......................................................................... 116
Zelfondermijnend gedrag ............................................................................................................... 117
6. Het kernproces: de integratie van de betekenis- en operante analyse ................................. 119
Wat? .............................................................................................................................................. 119
Theoretische achtergrond .............................................................................................................. 119
HOOFDSTUK 10 – INTERVENTIE: HET BEHANDELPLAN EN DE IMPLEMENTATIE VAN INTERVENTIES ............................ 123
1. Het opstellen van een behandelplan ................................................................................ 123
Belang v/h kernproces.................................................................................................................... 123
1.1. Doelen formuleren .................................................................................................................... 124
Behandeldoelen formuleren........................................................................................................... 124
SMART formuleren van doelen........................................................................................................ 125
1.2. Interventies koppelen aan doelen .............................................................................................. 126
o Op elk niveau van het kernproces .................................................................................. 126
o Selectie van interventies op basis van ............................................................................ 126
2. Interventies implementeren ............................................................................................. 128
2.1. Psycho-educatie ....................................................................................................................... 128
2.2. Implementatie .......................................................................................................................... 128
2.3. Transfer naar de persoonlijke situatie van de cliënt .................................................................... 128
2.4. Structuur aanhouden over de behandelsessies heen ................................................................. 129
3. Overzicht (basis) interventies in de (cognitieve) gedragstherapie (figuur) ............................. 129
5
,DEEL 3 HANDBOEK: BEHANDELPLAN EN INTERVENTIES .............................................................. 130
HOOFDSTUK 12 – INTERVENTIES OP BASIS VAN DE BETEKENISANALYSE ........................................................... 130
1. CS & CR .......................................................................................................................... 130
1.1. Interventies ten aanzien van de CS: stimuluscontrole en stimulusdifferentiatie .......................... 130
Stimuluscontrole ........................................................................................................................... 130
o Wat? ............................................................................................................................. 130
o Zinvol? .......................................................................................................................... 131
o Vermijding? ................................................................................................................... 131
Stimuluscontrole bij gewoontegedrag ............................................................................................ 131
Stimulusdifferentiatie .................................................................................................................... 131
Metingen als interventie ................................................................................................................. 132
o 2 doelen (Korrelboom & ten broeke, 2004): ..................................................................... 132
o Registratie opdrachten .................................................................................................. 132
o Bezinning ...................................................................................................................... 132
o Effect van registratie op klachten ................................................................................... 133
Psycho-educatie ............................................................................................................................ 133
o Wat? ............................................................................................................................. 133
o Mensentaal ................................................................................................................... 133
o Toegankelijk maken ....................................................................................................... 134
1.2. Interventies op het niveau v/d CR ............................................................................................... 134
Relaxatie ....................................................................................................................................... 135
Activatierespons versus relaxatierespons ....................................................................................... 135
Relaxatie: doel ............................................................................................................................... 135
Relaxatie: 4 basiselementen .......................................................................................................... 135
Vormen van relaxatie...................................................................................................................... 136
o Buikademhaling ............................................................................................................ 136
o Progressieve relaxatie .................................................................................................... 136
o Autogene relaxatie ......................................................................................................... 137
Keuze ............................................................................................................................................ 137
De evidentie? ................................................................................................................................. 137
Hartcoherentietraining ................................................................................................................... 138
o Wat? ............................................................................................................................. 138
o De technologie .............................................................................................................. 139
En verder ....................................................................................................................................... 139
2. UCS/UCR........................................................................................................................ 140
FIGUUR: Het kernproces ................................................................................................................ 140
Doel? ............................................................................................................................................. 140
2.1. Deel 1: Theoretische achtergrond .............................................................................................. 141
Cognitieve psychologie .................................................................................................................. 141
o De mens is een informatieverwerkend wezen ................................................................. 141
o Centrale aanname ......................................................................................................... 141
o Gedachten versus gevoelens ......................................................................................... 141
o Doel van cognitieve therapie .......................................................................................... 142
o Gedachten zijn af te leiden uit een cognitief schema: ..................................................... 142
o Relatie tussen cognitieve schema’s en psychopathologie ............................................... 142
Verschillende lagen in cognities ..................................................................................................... 143
o Kerngedachten/schema’s: ............................................................................................. 143
o Intermediaire assumpties .............................................................................................. 143
o Automatische gedachten............................................................................................... 143
Cognitief model van depressie ....................................................................................................... 144
6
, Cognitieve therapie: basisaanname ............................................................................................... 145
o Basisaanname van cognitieve therapie .......................................................................... 145
o Hot & cold cognitions .................................................................................................... 146
Cognitieve therapie: retrieval competition (Brewin, 2006) ............................................................... 146
2.2. Deel 2: Denkfouten ................................................................................................................... 147
Rigiditeit & extreme kenmerken ...................................................................................................... 147
Soorten denkfouten ....................................................................................................................... 147
o Alles of niets denken/zwart-wit denken .......................................................................... 147
o Catastrofaal denken, catastroferen ................................................................................ 147
o Selectieve waarneming ................................................................................................. 147
o Negatief denken: ........................................................................................................... 148
o Emotioneel redeneren: .................................................................................................. 148
o Gedachten lezen: .......................................................................................................... 148
o Moeten/niet mogen ....................................................................................................... 148
o De neiging tot zelfveroordeling: ...................................................................................... 148
2.3. Deel 3: Uitdagen van automatische gedachten, assumpties en kerngedachten .......................... 149
Automatische gedachten .................................................................................................................... 149
Wat? .............................................................................................................................................. 149
Evaluatie automatische gedachten ................................................................................................ 149
Het opsporen van Automatische gedachten ........................................................................................ 150
Wat? .............................................................................................................................................. 150
Hoe?.............................................................................................................................................. 150
Neerwaartse pijltechniek ............................................................................................................... 152
Evalueren van automatische gedachten, assumpties en kernschema’s ............................................... 153
De attitude: socratische dialoog ..................................................................................................... 153
Colombo-techniek ......................................................................................................................... 153
Bewijzen voor en tegen ................................................................................................................... 153
Advocaat van de duivel .................................................................................................................. 154
Meten met 2 maten ........................................................................................................................ 154
Informatie opzoeken, navragen ...................................................................................................... 154
Kansberekening ............................................................................................................................. 155
Taartpunttechniek .......................................................................................................................... 156
Kosten/baten-analyse .................................................................................................................... 156
Meer geavanceerde technieken: ......................................................................................................... 157
Rechtbanktechniek ........................................................................................................................ 157
Meerdimensionaal evalueren ......................................................................................................... 158
2.4. Deel 4: Schema’s als handvat voor UCS/UCR-thema’s – Introductie in schematherapie.............. 159
Schemagerichte benadering Jeffrey Young (1996) ................................................................................ 159
Vroege onaangepaste schema’s ..................................................................................................... 159
FIGUUR: temperament x disfunctionele ervaringen ........................................................................ 159
Basale behoeften ........................................................................................................................... 160
UNMET BASIC CORE NEEDS .......................................................................................................... 160
o 7 basale behoeften ........................................................................................................ 160
o Manieren van niet vervullen van behoeften v/e kind ........................................................ 160
5 schemadomeinen – 16 schema’s ..................................................................................................... 161
Tabel ............................................................................................................................................. 161
Onverbondenheid en afwijzing ....................................................................................................... 162
o Verlating & instabiliteit ................................................................................................... 162
o Wantrouwen & misbruik ................................................................................................ 162
o Emotionele verwaarlozing/deprivatie ............................................................................. 163
o Minderwaardigjheid & schaamte.................................................................................... 163
o Sociaal isolement/vervreemding .................................................................................... 164
7
, Verzwakte autonomie en prestaties ................................................................................................ 164
o Afhankelijkheid/onbekwaamheid ................................................................................... 164
o Kwetsbaarheid voor ziekte en gevaar .............................................................................. 165
o Verstrengeling/kluwen ................................................................................................... 165
o Mislukking ..................................................................................................................... 165
Verzwakte grenzen ......................................................................................................................... 166
o Rechten toe-eigenen/entitlement .................................................................................. 166
o Gebrek aan zelfbeheersing/discipline ............................................................................ 166
Gerichtheid op de ander ................................................................................................................ 167
o Onderwerping ............................................................................................................... 167
o Zelfopoffering ................................................................................................................ 167
Overmatige waakzaamheid en inhibitie .......................................................................................... 168
o Emotionele geremdheid/inhibitie ................................................................................... 168
o Meedogenloze normen/overdreven kritisch .................................................................... 168
o Bestraffende houding .................................................................................................... 168
Identificeren van schema’s ................................................................................................................. 172
Young Schema Questionnaire (YSQ; 16 schema’s) .......................................................................... 172
Patiëntenvoorlichting: psycho-educatie ......................................................................................... 172
Schema’s oproepen in therapie ...................................................................................................... 172
o Verbeeldingsoefeningen ................................................................................................ 172
o Actuele verontrustende gebeurtenissen ......................................................................... 172
o Vroege herinneringen..................................................................................................... 172
o Therapeutische relatie ................................................................................................... 172
o Boeken en films ............................................................................................................. 173
o Huiswerk ....................................................................................................................... 173
Copingstijlen en schemamodi............................................................................................................. 174
Copingstijlen ................................................................................................................................. 174
Copingstijlen uitgeschreven per schema ........................................................................................ 175
Het modusmodel ........................................................................................................................... 175
o 3 verschillende groepen disfunctionele schemamodi ..................................................... 175
o Functionele modi .......................................................................................................... 175
Uitgewerkt voorbeeld ..................................................................................................................... 177
Link met het kernproces ................................................................................................................. 178
Schema modi inventory (SMI) ......................................................................................................... 178
In therapie ..................................................................................................................................... 179
o Hoe aanpakken? ........................................................................................................... 179
o Cognitieve technieken ................................................................................................... 179
o Experiëntiële technieken ............................................................................................... 180
o Interpersoonlijke technieken ......................................................................................... 180
o Gedragstechnieken ....................................................................................................... 180
o Protocol ‘lichtere’ persoonlijkheidsstoornissen .............................................................. 180
o Protocol BPS ................................................................................................................. 180
3. Exposure ........................................................................................................................ 181
3.1. Theoretische achtergrond ......................................................................................................... 181
(1) EXPOSURE = Habituatie (?)........................................................................................................ 181
(2) EXPOSURE = Extinctie (?) .......................................................................................................... 182
(3) EXPOSURE = verandering van betekenisverlening: cognitieve visie (?) ......................................... 182
(4) EXPOSURE = Inhibitoir leren ...................................................................................................... 184
Wat? .............................................................................................................................................. 184
Maximaliseren van inhibitoir leren .................................................................................................. 185
1) Disconfirmeren van verwachtingen .................................................................................. 185
2) Deepened extinction (Rescorla, 2006) .............................................................................. 186
3) Occasionele bekrachtiging van extinctie .......................................................................... 187
4) Wegnemen van veiligheidssignalen/gedragingen .............................................................. 187
8
, 5) Variabiliteit ...................................................................................................................... 188
6) Retrieval cues.................................................................................................................. 188
7) Multipele contexten ......................................................................................................... 188
8) Affectlabeling .................................................................................................................. 189
Uitdagingen voor het inhibitorisch leermodel .................................................................................. 189
3.2. Klinische toepassing ................................................................................................................. 189
Voorbereidingswerk exposure: ....................................................................................................... 189
Tijdens exposure ............................................................................................................................ 190
3.3. Vormen van exposure ................................................................................................................ 191
Contraconditionering ..................................................................................................................... 191
Systematische Desensitisatie ........................................................................................................ 192
Exposure ....................................................................................................................................... 192
In vivo versus in vitro ...................................................................................................................... 192
IN VIRTUAL REALITY ....................................................................................................................... 193
(Cue-)exposure met responspreventie............................................................................................ 193
Graduele exposure versus flooding ................................................................................................. 193
Oefenen, oefenen, oefenen… ......................................................................................................... 194
Sequentieel versus referentieel ...................................................................................................... 194
3.4. Evidentie ................................................................................................................................... 194
HOOFDSTUK 13: INTERVENTIES O.B.V. DE FUNCTIEANALYSE ........................................................................ 195
1. Inleiding.......................................................................................................................... 195
Figuur (leidraad) ............................................................................................................................. 195
Operante technieken ..................................................................................................................... 195
Afname ongewenst gedrag: in functie van functieanalyse ............................................................... 196
2. Toename gewenst gedrag (aanleren adaptief gedrag): bekrachtiging ................................... 197
2.1. Bekrachtiging ............................................................................................................................ 197
Welk gedrag ga je bekrachtigen? ..................................................................................................... 197
Soorten bekrachtigers .................................................................................................................... 197
Waarde van de bekrachtiger ........................................................................................................... 198
Bekrachtigingsschema’s ................................................................................................................ 198
Shaping versus chaining................................................................................................................. 199
o Shaping: ketens van gedragsunits .................................................................................. 199
o Chaining: combineren van bestaand gedrag in complexere ketens van gedrag ................ 199
Modelling....................................................................................................................................... 199
2.2. Vaardigheidstrainingen: sociale vaardigheden en emotieregulatie .............................................. 199
2.3. Gedragsactivatie ....................................................................................................................... 199
3. Afname ongewenst gedrag (reduceren maladaptief gedrag): bestraffing .............................. 199
3.1. Extinctie.................................................................................................................................... 199
3.2. Bestraffing ................................................................................................................................ 200
o Positieve bestraffing: ..................................................................................................... 200
o Negatieve bestraffing: .................................................................................................... 200
Overcorrectie................................................................................................................................. 200
Voor- en nadelen van bestraffing .................................................................................................... 200
Hoe goed te straffen? ..................................................................................................................... 200
Habit reversal ................................................................................................................................ 201
3.3. Piekertraining ............................................................................................................................ 201
3.4. Zelfcontroletechnieken ............................................................................................................. 201
4. Gedragsactivatie ............................................................................................................. 202
Bij depressie .................................................................................................................................. 202
Activatie ........................................................................................................................................ 203
Registratieformulier ....................................................................................................................... 204
9
, 5. Vaardigheidstraining ........................................................................................................ 205
Aanleren gewenst gedrag ............................................................................................................... 205
o Coping vaardigheden ..................................................................................................... 205
o Algemene vaardigheden ................................................................................................ 205
Emotieregulerende vaardigheden: CR of R? .................................................................................... 205
o Wat? ............................................................................................................................. 205
o Transdiagnostisch concept: ........................................................................................... 205
Emotionele respons ....................................................................................................................... 205
o Belang van subjectieve factoren: ................................................................................... 205
o Coping: ......................................................................................................................... 205
Emotieregulatiestrategieën (Aldao, NolenHoeksema & Schweizer, 2010) ........................................ 206
Nuancering .................................................................................................................................... 206
Modale model van emoties (Gross, 2007) ....................................................................................... 207
Procesmodel van emotieregulatie (Gross & Thompson, 2007) ......................................................... 207
EXTRA HOOFDSTUK: ACT ................................................................................................................... 208
ACT in het handboek ...................................................................................................................... 208
1. Inleiding.......................................................................................................................... 208
Een opwarmertje: .......................................................................................................................... 208
Pijn versus lijden ............................................................................................................................ 209
Experiëntiële vermijding ................................................................................................................. 209
2. Situering ACT binnen de contextuele gedragswetenschappen ............................................ 210
Functioneel contextualisme ........................................................................................................... 210
What’s the function? ...................................................................................................................... 210
Gedrag in context ........................................................................................................................... 211
3. De magie van taal: relational frame theory ........................................................................ 212
Inleiding (handboek) ...................................................................................................................... 212
Taal als gedrag ............................................................................................................................... 213
Relational framing.......................................................................................................................... 213
Relational responding .................................................................................................................... 214
Functional coherence .................................................................................................................... 215
Het zelf binnen RFT ........................................................................................................................ 216
o Zelf-als-inhoud .............................................................................................................. 216
o Zelf-als-proces .............................................................................................................. 216
o Zelf-als-proces (2) ......................................................................................................... 217
o Zelf-als-proces (3) ......................................................................................................... 217
o Zelf-als-perspectief (1) .................................................................................................. 217
o Zelf-als-perspectief (2) .................................................................................................. 218
o Zelf-als-perspectief (3) .................................................................................................. 218
Kracht van taal ............................................................................................................................... 219
Valkuilen van taal ........................................................................................................................... 219
4. Gevolgen voor therapie .................................................................................................... 220
Metaforen en experiëntiële oefeningen ........................................................................................... 220
≠ CGT & ACT .................................................................................................................................. 221
Waarden als richtinggevers ............................................................................................................ 221
Acceptance & commitment ........................................................................................................... 221
Hexaflex ........................................................................................................................................ 222
Defusie als tool .............................................................................................................................. 223
Mindfullness als tool ...................................................................................................................... 224
MBCT (handboek) .......................................................................................................................... 225
Compassie als tool ........................................................................................................................ 226
Last but not least → Actie! ............................................................................................................. 227
5. ACT = Transdiagnostisch model ........................................................................................ 228
ACT-model..................................................................................................................................... 228
DNA-model: .................................................................................................................................. 229
10