INHOUD
1. evolutie en gedragsgenetica ......................................................................................................................................... 3
1.1 Evolutie !Darwin! .......................................................................................................................................................... 3
1.1.1 definiëring perspectief ......................................................................................................................................... 3
1.1.2 primaten= .............................................................................................................................................................. 4
1.1.3 homo sapiens sapiens (zijn staart loos) .............................................................................................................. 5
1.1.4 evolutionaire psychologie ................................................................................................................................... 7
1.2 gedragsgenetica ........................................................................................................................................................ 7
1.2.1 erfelijkheidsfactoren ............................................................................................................................................. 7
1.2.2 Moleculaire genetica .......................................................................................................................................... 8
1.2.3 uitdagingen in interpretatie .............................................................................................................................. 10
1.2.4 Epigenetische mechanismes: Epigenetica ..................................................................................................... 11
1.3 conclusies ................................................................................................................................................................... 11
2. Macrostructuur van het zenuwstelsel ........................................................................................................................... 11
2.1 Het zenuwstelsel: de grote lijnen ............................................................................................................................. 11
2.1.1 Terminologie: richtingen .................................................................................................................................... 11
2.1.2 Macrostructuur zenuwstelsel en brein .............................................................................................................. 11
2.2 Ontwikkeling van het zenuwstelsel ......................................................................................................................... 13
2.2.1 Overzicht.............................................................................................................................................................. 13
2.2.2 prenatale ontwikkeling: focus op cortex ......................................................................................................... 14
2.3 structuur en functie van het centraal zenuwstelsel .............................................................................................. 15
2.3.1 Prosencephalon ................................................................................................................................................. 15
2.3.2 Diencephalon: .................................................................................................................................................... 22
2.3.3 MESENCEPHALON ............................................................................................................................................... 24
2.3.4. Rhombencephalon ........................................................................................................................................... 25
2.3.5 ruggenmerg ........................................................................................................................................................ 27
2.3.6 Neuromodulatoire systemen ............................................................................................................................. 28
2.4 structuur en functie van het Perifere zenuwstelsel ................................................................................................ 29
2.4.1. hersenzenuwen .................................................................................................................................................. 29
2.4.2. autonoom zenuwstelsel .................................................................................................................................... 30
3. Microstructuur van het zenuwstelsel ............................................................................................................................. 31
3.1 Cellen van het zenuwstelsel .................................................................................................................................... 31
3.1.1 Basisstructuur van een cel ................................................................................................................................. 31
3.1.2 Neuronen ............................................................................................................................................................. 32
3.1.3 Steuncellen .......................................................................................................................................................... 33
3.1.4 Bloed-breinbarrière ............................................................................................................................................ 35
1
, 3.2 Communicatie binnen neuronen ........................................................................................................................... 35
3.2.1 De membraanpotentiaal .................................................................................................................................. 35
3.2.2 actiepotentiaal= elektrisch impuls die langs membraan v zenuwcel/ neuron of spiercel loopt => geven
info door ....................................................................................................................................................................... 36
3.3 Communicatie tussen neuronen ............................................................................................................................. 37
3.3.1 Structuur van synapsen ...................................................................................................................................... 37
3.3.2 Vrijgave van neurotransmitters ......................................................................................................................... 38
3.3.3 Activatie van receptoren .................................................................................................................................. 38
3.3.4 Postsynaptische potentialen ............................................................................................................................. 39
3.3.5 Agonisten en antagonisten ............................................................................................................................... 39
3.3.6 Andere soorten synapsen ................................................................................................................................. 40
4. onderzoeksmethoden .................................................................................................................................................... 40
4.1 Beïnvloeden van functies ......................................................................................................................................... 40
4. 1.1. Laesie-studies .................................................................................................................................................... 40
4.1.2 experimentele ablatie ....................................................................................................................................... 41
4.1.3 tijdelijke beïnvloeding ........................................................................................................................................ 42
4.2. observeren van structuur ........................................................................................................................................ 43
4.2.1 Histologische methoden .................................................................................................................................... 43
4.2.2 Tracing ................................................................................................................................................................. 44
4.2.3 Structuur van levend (menselijk) weefsel ........................................................................................................ 44
4.3 Observeren van activiteit ......................................................................................................................................... 46
4.3.1 Elektrische en magnetische activiteit .............................................................................................................. 46
4.3.2 Metabole en synaptische activiteit ................................................................................................................. 47
4.4 Gedragsfysiologie ..................................................................................................................................................... 49
4.4.1 Electrodermale activiteit (dermaal= huid) ...................................................................................................... 49
4.4.2 Electromyografische activiteit .......................................................................................................................... 49
4.4.3 De ogen ............................................................................................................................................................... 49
4.4.4 Andere maten van AZS activiteit ..................................................................................................................... 49
2
,BIOLOGISCHE PSYCHOLOGIE 1
1. EVOLUTIE EN GEDRAGSGENETICA
▪ Juist of fout?
▪ Evolutie betekent: de wet van de sterkste. FOUT
▪ Mensen stammen af van apen. FOUT
▪ Homoseksualiteit is per definitie onnatuurlijk, want onverenigbaar met evolutie. FOUT
▪ Moderne mensen en neanderthalers zijn genetisch meer dan 99% identiek. JUIST
▪ Mensen hebben van alle dieren in verhouding tot hun lichaam het grootste brein. FOUT
1.1 EVOLUTIE !DARWIN!
1.1.1 DEFINIËRING PERSPECTIEF
▪ Grondvoorwaarden natuurlijke selectie:
▪ 1. Overerving: overerfbare eigenschappen
▪ 2. Variatie: variabiliteit in deze eigenschappen (o.a. via mutatie vb kopieerfouten)
▪ 3. Selectie: Sommige eigenschappen hangen samen met groter reproductief succes (=aantal
geslachtsrijpe nakomelingen)
▪ -> Genen die samenhangen met deze eigensch zullen in frequentie î in volgende generatie
▪ -> Ontstaan van genetische verschillen tussen vorige en volgende generaties =evolutie
▪ -> Natuurlijke selectie is een proces dat leidt tot evolutie
▪ Vb kevers: oranje z in minderh maar vogel eet vral d groene => vermindert/ verdwijnt groene mr î d oranje,
want oranje schildje is adaptief aangepast
1.1.1.1 SELECTIE
▪ “Survival of the fittest”
▪ Niet per se de sterkste / slimste / ...
▪ = Fit v/e individu in veranderlijke omgeving is cruciaal (hoe goed past deze in de omgeving/
adaptatie)
▪ vb. peper-en-zout vlinder (wit vs zwarte)
▪ = Vermogen om te overleven in een bepaalde omgeving → impact op reproductief succes=
aantal geslachtsrijpe nakomelingen dat je voortbrengt
▪ Dragen bij tot fitness/reproductief succes van een individu:
▪ Overleven (mortaliteitsselectie)
▪ Aantal nakomelingen (vruchtbaarheidsselectie= hvl nakomelingen kan je in 1 keer maken/
hoe vroeg)
▪ Gelegenheid tot voortplanten (seksuele selectie= partner kiezen door eigensch)
▪ Tot nu toe allemaal vormen van directe fitness (persoonlijk/ individueel reproductief succes)
▪ Inclusieve fitness= directe fitness + indirecte fitness
▪ Verwantenselectie: ook genen geassocieerd met het reproductief succes van verwanten
zullen meer voorkomen in volgende generaties (indirecte fitness)
▪ Selectie gebeurt niet op het niveau van individuen, maar van genen
▪ Kosten/baten= mate van verwantheid + kost voor het eigen reproductief succes
▪ “Ik zou met plezier het leven geven vr twee broers, twee kinderen of acht kozijnen”
▪ Vb v inclusieve fitness: steriele honingbij (werkers)
▪ !B! psychologische implicaties: hrkn v verwanten, psychologie v/h altruïsme, zorg, ...
3
, 1.1.1.2 PSYCHOLOGISCHE RELEVANTIE
▪ = Indien belangrijke psychische kenmerken ook geworteld zijn in ons lichaam: rechtstreekse erfelijke
invloed op deze kenmerken
▪ vb. grootte brein in belangrijke mate genetisch bepaald, correleert met IQ
▪ Erfelijke invloed kan ook lopen via “banale” fysieke eigenschappen
▪ vb. link extraversie met lichaamslengte en/of attractiviteit (Lukaszewski & Roney, 2015)
▪ Gedragsgenetica= Leer van de overerfbaarheid van gedrag
▪ Sterke negatieve connotaties via o.a. eugenetica en andere racistische th Vb castratie bij Nazi
1.1.2 PRIMATEN=
▪ Zoogdieren
▪ Generalisten: “kunnen (bijna) allemaal op 2 voeten lopen”
▪ Groot brein, slechte geur, goed zicht
▪ Aangepast aan leven in bomen:
▪ Grijphanden (/-voeten) (ook vb werktuigen)
▪ Schoudergewricht → slingeren
▪ Frontaal ingeplante ogen (dieptezicht)
▪ Typisch relatief goed zicht, relatief slechte geur vb
om bessen te zien in groene takken
Boom is een th zonder vb die het tegenspreekt indien
Lemuren
wel, passen we het aan
Halfapen
Primaten Spookdiertjes Gibbons Orang-oetan
Breedneusapen kleine
apen van de mensapen Gorilla’s
nieuwe wereld “small apes” Chimpa
Apen van nsees
Haplorhini
de oude
Apen wereld
Homininae
“monkey” Hominini
Hominidae Bonobo’s
Anthropoïden
Smalneusapen mensachtigen
Simiiformes Hominoïdae
apen van de grote mensapen
mensapen
oude wereld echte Homo
“ape” mensapen
“great apes”
▪ Stamt mens af van apen? Moeilijke vraag: we stammen af van zowel apen & vissen
▪ Zo zijn vogels ook v/d vertakking van dino’s
▪ Fylogenetische boom vertelt
▪ Welke soorten nauwer verwant zijn aan elkaar (door voorouder)
▪ Dat bij elke vertakking een voorouderlijke populatie spitste
▪ Dat alle levende soorten a/d uiteinden even lang geëvolueerd zijn sinds hun gemeenschappelijke
oorsprong
▪ Dat de mens & andere mensapen tot dezelfde groep behoren
▪ Een toetsbare hypothese obv empirisch bewijs
▪ Wat vertelt het NIET:
▪ Dat de ene levende soort, beter, verder of complexer is dan de ander
▪ Dat een levende soort de voorouder is van een andere levende soort
▪ Dat soorten die vroeg aftakken primitiever of minder geëvolueerd zijn
▪ Dat een chimpansee in een mens veranderd is
4
1. evolutie en gedragsgenetica ......................................................................................................................................... 3
1.1 Evolutie !Darwin! .......................................................................................................................................................... 3
1.1.1 definiëring perspectief ......................................................................................................................................... 3
1.1.2 primaten= .............................................................................................................................................................. 4
1.1.3 homo sapiens sapiens (zijn staart loos) .............................................................................................................. 5
1.1.4 evolutionaire psychologie ................................................................................................................................... 7
1.2 gedragsgenetica ........................................................................................................................................................ 7
1.2.1 erfelijkheidsfactoren ............................................................................................................................................. 7
1.2.2 Moleculaire genetica .......................................................................................................................................... 8
1.2.3 uitdagingen in interpretatie .............................................................................................................................. 10
1.2.4 Epigenetische mechanismes: Epigenetica ..................................................................................................... 11
1.3 conclusies ................................................................................................................................................................... 11
2. Macrostructuur van het zenuwstelsel ........................................................................................................................... 11
2.1 Het zenuwstelsel: de grote lijnen ............................................................................................................................. 11
2.1.1 Terminologie: richtingen .................................................................................................................................... 11
2.1.2 Macrostructuur zenuwstelsel en brein .............................................................................................................. 11
2.2 Ontwikkeling van het zenuwstelsel ......................................................................................................................... 13
2.2.1 Overzicht.............................................................................................................................................................. 13
2.2.2 prenatale ontwikkeling: focus op cortex ......................................................................................................... 14
2.3 structuur en functie van het centraal zenuwstelsel .............................................................................................. 15
2.3.1 Prosencephalon ................................................................................................................................................. 15
2.3.2 Diencephalon: .................................................................................................................................................... 22
2.3.3 MESENCEPHALON ............................................................................................................................................... 24
2.3.4. Rhombencephalon ........................................................................................................................................... 25
2.3.5 ruggenmerg ........................................................................................................................................................ 27
2.3.6 Neuromodulatoire systemen ............................................................................................................................. 28
2.4 structuur en functie van het Perifere zenuwstelsel ................................................................................................ 29
2.4.1. hersenzenuwen .................................................................................................................................................. 29
2.4.2. autonoom zenuwstelsel .................................................................................................................................... 30
3. Microstructuur van het zenuwstelsel ............................................................................................................................. 31
3.1 Cellen van het zenuwstelsel .................................................................................................................................... 31
3.1.1 Basisstructuur van een cel ................................................................................................................................. 31
3.1.2 Neuronen ............................................................................................................................................................. 32
3.1.3 Steuncellen .......................................................................................................................................................... 33
3.1.4 Bloed-breinbarrière ............................................................................................................................................ 35
1
, 3.2 Communicatie binnen neuronen ........................................................................................................................... 35
3.2.1 De membraanpotentiaal .................................................................................................................................. 35
3.2.2 actiepotentiaal= elektrisch impuls die langs membraan v zenuwcel/ neuron of spiercel loopt => geven
info door ....................................................................................................................................................................... 36
3.3 Communicatie tussen neuronen ............................................................................................................................. 37
3.3.1 Structuur van synapsen ...................................................................................................................................... 37
3.3.2 Vrijgave van neurotransmitters ......................................................................................................................... 38
3.3.3 Activatie van receptoren .................................................................................................................................. 38
3.3.4 Postsynaptische potentialen ............................................................................................................................. 39
3.3.5 Agonisten en antagonisten ............................................................................................................................... 39
3.3.6 Andere soorten synapsen ................................................................................................................................. 40
4. onderzoeksmethoden .................................................................................................................................................... 40
4.1 Beïnvloeden van functies ......................................................................................................................................... 40
4. 1.1. Laesie-studies .................................................................................................................................................... 40
4.1.2 experimentele ablatie ....................................................................................................................................... 41
4.1.3 tijdelijke beïnvloeding ........................................................................................................................................ 42
4.2. observeren van structuur ........................................................................................................................................ 43
4.2.1 Histologische methoden .................................................................................................................................... 43
4.2.2 Tracing ................................................................................................................................................................. 44
4.2.3 Structuur van levend (menselijk) weefsel ........................................................................................................ 44
4.3 Observeren van activiteit ......................................................................................................................................... 46
4.3.1 Elektrische en magnetische activiteit .............................................................................................................. 46
4.3.2 Metabole en synaptische activiteit ................................................................................................................. 47
4.4 Gedragsfysiologie ..................................................................................................................................................... 49
4.4.1 Electrodermale activiteit (dermaal= huid) ...................................................................................................... 49
4.4.2 Electromyografische activiteit .......................................................................................................................... 49
4.4.3 De ogen ............................................................................................................................................................... 49
4.4.4 Andere maten van AZS activiteit ..................................................................................................................... 49
2
,BIOLOGISCHE PSYCHOLOGIE 1
1. EVOLUTIE EN GEDRAGSGENETICA
▪ Juist of fout?
▪ Evolutie betekent: de wet van de sterkste. FOUT
▪ Mensen stammen af van apen. FOUT
▪ Homoseksualiteit is per definitie onnatuurlijk, want onverenigbaar met evolutie. FOUT
▪ Moderne mensen en neanderthalers zijn genetisch meer dan 99% identiek. JUIST
▪ Mensen hebben van alle dieren in verhouding tot hun lichaam het grootste brein. FOUT
1.1 EVOLUTIE !DARWIN!
1.1.1 DEFINIËRING PERSPECTIEF
▪ Grondvoorwaarden natuurlijke selectie:
▪ 1. Overerving: overerfbare eigenschappen
▪ 2. Variatie: variabiliteit in deze eigenschappen (o.a. via mutatie vb kopieerfouten)
▪ 3. Selectie: Sommige eigenschappen hangen samen met groter reproductief succes (=aantal
geslachtsrijpe nakomelingen)
▪ -> Genen die samenhangen met deze eigensch zullen in frequentie î in volgende generatie
▪ -> Ontstaan van genetische verschillen tussen vorige en volgende generaties =evolutie
▪ -> Natuurlijke selectie is een proces dat leidt tot evolutie
▪ Vb kevers: oranje z in minderh maar vogel eet vral d groene => vermindert/ verdwijnt groene mr î d oranje,
want oranje schildje is adaptief aangepast
1.1.1.1 SELECTIE
▪ “Survival of the fittest”
▪ Niet per se de sterkste / slimste / ...
▪ = Fit v/e individu in veranderlijke omgeving is cruciaal (hoe goed past deze in de omgeving/
adaptatie)
▪ vb. peper-en-zout vlinder (wit vs zwarte)
▪ = Vermogen om te overleven in een bepaalde omgeving → impact op reproductief succes=
aantal geslachtsrijpe nakomelingen dat je voortbrengt
▪ Dragen bij tot fitness/reproductief succes van een individu:
▪ Overleven (mortaliteitsselectie)
▪ Aantal nakomelingen (vruchtbaarheidsselectie= hvl nakomelingen kan je in 1 keer maken/
hoe vroeg)
▪ Gelegenheid tot voortplanten (seksuele selectie= partner kiezen door eigensch)
▪ Tot nu toe allemaal vormen van directe fitness (persoonlijk/ individueel reproductief succes)
▪ Inclusieve fitness= directe fitness + indirecte fitness
▪ Verwantenselectie: ook genen geassocieerd met het reproductief succes van verwanten
zullen meer voorkomen in volgende generaties (indirecte fitness)
▪ Selectie gebeurt niet op het niveau van individuen, maar van genen
▪ Kosten/baten= mate van verwantheid + kost voor het eigen reproductief succes
▪ “Ik zou met plezier het leven geven vr twee broers, twee kinderen of acht kozijnen”
▪ Vb v inclusieve fitness: steriele honingbij (werkers)
▪ !B! psychologische implicaties: hrkn v verwanten, psychologie v/h altruïsme, zorg, ...
3
, 1.1.1.2 PSYCHOLOGISCHE RELEVANTIE
▪ = Indien belangrijke psychische kenmerken ook geworteld zijn in ons lichaam: rechtstreekse erfelijke
invloed op deze kenmerken
▪ vb. grootte brein in belangrijke mate genetisch bepaald, correleert met IQ
▪ Erfelijke invloed kan ook lopen via “banale” fysieke eigenschappen
▪ vb. link extraversie met lichaamslengte en/of attractiviteit (Lukaszewski & Roney, 2015)
▪ Gedragsgenetica= Leer van de overerfbaarheid van gedrag
▪ Sterke negatieve connotaties via o.a. eugenetica en andere racistische th Vb castratie bij Nazi
1.1.2 PRIMATEN=
▪ Zoogdieren
▪ Generalisten: “kunnen (bijna) allemaal op 2 voeten lopen”
▪ Groot brein, slechte geur, goed zicht
▪ Aangepast aan leven in bomen:
▪ Grijphanden (/-voeten) (ook vb werktuigen)
▪ Schoudergewricht → slingeren
▪ Frontaal ingeplante ogen (dieptezicht)
▪ Typisch relatief goed zicht, relatief slechte geur vb
om bessen te zien in groene takken
Boom is een th zonder vb die het tegenspreekt indien
Lemuren
wel, passen we het aan
Halfapen
Primaten Spookdiertjes Gibbons Orang-oetan
Breedneusapen kleine
apen van de mensapen Gorilla’s
nieuwe wereld “small apes” Chimpa
Apen van nsees
Haplorhini
de oude
Apen wereld
Homininae
“monkey” Hominini
Hominidae Bonobo’s
Anthropoïden
Smalneusapen mensachtigen
Simiiformes Hominoïdae
apen van de grote mensapen
mensapen
oude wereld echte Homo
“ape” mensapen
“great apes”
▪ Stamt mens af van apen? Moeilijke vraag: we stammen af van zowel apen & vissen
▪ Zo zijn vogels ook v/d vertakking van dino’s
▪ Fylogenetische boom vertelt
▪ Welke soorten nauwer verwant zijn aan elkaar (door voorouder)
▪ Dat bij elke vertakking een voorouderlijke populatie spitste
▪ Dat alle levende soorten a/d uiteinden even lang geëvolueerd zijn sinds hun gemeenschappelijke
oorsprong
▪ Dat de mens & andere mensapen tot dezelfde groep behoren
▪ Een toetsbare hypothese obv empirisch bewijs
▪ Wat vertelt het NIET:
▪ Dat de ene levende soort, beter, verder of complexer is dan de ander
▪ Dat een levende soort de voorouder is van een andere levende soort
▪ Dat soorten die vroeg aftakken primitiever of minder geëvolueerd zijn
▪ Dat een chimpansee in een mens veranderd is
4
