Geschiedenis van het sociologisch denken
Hoofdstuk 1 Voorwaarden voor het ontstaan van de sociologie
1. Opkomst van de wetenschap:
2. Opkomst van het individu en het individualisme:
3. Politieke revoluties
4. Industriële revolutie
5. Protestantisme (vanaf 1500, Katholieke kerk (vanaf 500 en Axiale godsdiensten en filosofie 800200 v.Chr)
6. De opkomst van de soevereine staat
7. Opkomst van markten en Kapitalisme:
8. Europa “ontdektˮ de wereld:
Hoofdstuk 2 Voorouders van de sociologie
Thomas Hobbes 15881679, Engeland)
Jean Jacques Rousseau 17121778, Zwitserland en Frankrijk)
Adam Smith 17231790, Schotland)
Auguste Comte 17981857, Frankrijk)
Herbert Spencer 18201903, Engeland)
In a nut shell: Waarom zijn de voorgangers belangrijk voor de sociologie?
Hoofdstuk 3 Karl Marx
Karl Marx interpreteren
Marx: biografie & studiejaren)
Belangrijke teksten
Invloed op Marx: Georg Wilhelm Friedrich Hegel 17701831
Invloed van Feuerbach
Dialectiek bij Marx: historisch materialisme
Wat is kapitalisme?
De “meerwaarde-theorieˮ
Hoofdstuk 4 Emile Durkheim
Wie was Émile Durkheim?
Belangrijkste werken van Durkheim
Sociologie als wetenschap
Wat is sociologie volgens Durkheim?
Wat zijn sociale feiten?
Eigenschappen van sociale feiten
Materiële sociale feiten
Niet-materiële sociale feiten
De samenleving als realiteit sui generis
Durkheim over het verschil tussen psychologie en sociologie
Durkheims theorie van de moderne samenleving
Hoe ontstaat sociale arbeidsdeling?
Durkheims onderzoeksmethode
Solidariteit: het verschil tussen vroeger en nu
Waarom Durkheim het recht bestudeerde
Durkheims onderscheid: twee types van recht
Repressief recht (traditionele samenlevingen)
Restitutief recht (moderne samenlevingen)
Misdaad en het collectieve bewustzijn
Twee vormen van solidariteit
Het collectieve bewustzijn in moderne samenlevingen
Wat wil Durkheim doen? Sociologie als wetenschap
Arbeidsdeling en solidariteit
Zelfmoord als sociaal feit Le Suicide, 1897
Integratie en regulatie (kernidee)
Vier types zelfmoord
De omslag: religie wordt centraal bij Durkheim
Geschiedenis van het sociologisch denken 1
, Wat is religie volgens Durkheim?
Waarom geen animisme of naturalisme?
Totemisme = oudste vorm van religie
Rituelen en collectieve effervescentie
Resultaat van rituelen
Religie als “batterijˮ van sociale energie
Religie als oorsprong van kennis
Eindconclusie
Hoofdstuk 5 Max Weber
Weber: wie en wat is zijn “grote vraagˮ?
Sociologie vs geschiedenis (wat doet sociologie anders?
Ideaaltypen: Webers belangrijkste instrument
Weber: sociologie = begrijpen én verklaren
Sociale handeling: basis van Webers sociologie
Vier ideaaltypen van sociale handeling (heel belangrijk)
Methodologisch individualisme (verschil met Durkheim/Marx)
Protestantse Ethiek: hoe religie kapitalisme “helpt ontstaanˮ
Rationalisering, (ver)gemeenschappelijking en onttovering
Macht, gezag en bureaucratie
Stratificatie: klasse – stand – partij (tegen Marx in)
Hoofdstuk 7 George Simmel
Wie is Georg Simmel en wat is zijn “stijlˮ?
Simmels drie probleemgebieden van sociologie
Vergesellschaftung (sociatie/socialisatie): wat betekent dat?
Formele sociologie: vormen & typen (waarom is dat belangrijk?
Dyade vs triade: waarom maakt een “derde persoonˮ alles anders?
Simmel over geld: waarom is geld sociologisch zo belangrijk?
Simmel over de grootstad: “De grote stad en het geestelijke levenˮ
De blasé-attitude: wat is dat precies?
Sociale kringen en individualisering
Hoofdstuk 1: Voorwaarden voor het ontstaan van de sociologie
1. Opkomst van de wetenschap:
Wetenschappelijke revolutie & wetenschappelijke methode (grote impact)
Verzet tegen traditioneel gezag (religie/theologie) en monopolie van waarheid (kerk)
Ontstaan van wetenschap kunnen we situeren vanaf het moment dat individuen en gemeenschappen zelf naar kennis zijn
beginnen te zoeken ipv de kerk/Vaticaan te gehoorzamen!
Kennis verzamelen door directe observatie van de natuur
(empirisme) zou leiden tot de creatie van algemene wetten over Dezelfde wetenschappelijke methode werd
natuursverschijnsels, hiervan moeten dan voorspellingen worden later toegepast op de menselijke
afgeleid en deze moeten getest worden samenleving. Sociologen wilden de
Wetenschappers observeerden de natuur, stelden hypotheses maatschappij observeren, verklaren en
op, testten die, en trokken conclusies. voorspellen zoals natuurwetenschappers dat
met de natuur deden.
Objectiviteit boven subjectiviteit (logica, evidentie, bewijsvoering
boven bijgeloof, gezag en gevoelens, ect…)
2. Opkomst van het individu en het individualisme:
Vanaf de wetenschappelijke revolutie 16e–17e eeuw) begonnen mensen de wereld te verklaren met behulp van observatie,
experimenten en logica, in plaats van door wat de kerk of religie zei.
Verlichting & contractfilosofie (vanaf 1650
Geschiedenis van het sociologisch denken 2
, Vrije individuen sluiten vrijwillig een contact met elkaar (ideeën van Hobbes, Rousseau, Locke, ect…) door het tekenen van
zo een contract zou een samenleving ontstaan/worden gecreëerd!
Zelfstandig denken en menselijke waardigheid Kant), eigen rede boven de kerk/vaticaan plaatsen
Intellectuele stromingen & radicale transformatie van meta-overtuigingen (van een statische wereld gecreëerd door god
naar een veranderbare wereld & van god dienen naar de mensheid dienen)
Klemtoon op individu, vrije wil, kritisch denken en individuele perceptie Klemtoon op rede en rationaliteit; afwijzen
Descartes; “Je pense, donc je suisˮ & Kant; “Denk zelfstandigˮ) van traditionalistische denken
De verlichting haar invloed op de sociologie:
Positief invloed: focus op het bevrijdende autonome en rationele individu
Negatief en indirect invloed: sociologie als een antwoord/recatie op de verlichting
3. Politieke revoluties
Voorbeelden:
De Amerikaanse Revolutie 1776 en de Franse Revolutie 1789.
Gevolgen:
Positief: bevrijding van het volk, gelijkheid, burgerrechten.
Negatief: politieke chaos, oorlogen, onzekerheid.
Mensen begonnen te beseffen dat maatschappelijke verandering mogelijk was, maar ook gevaarlijk.
Sociologen gingen nadenken over hoe samenlevingen stabiliteit en orde kunnen bewaren tijdens zulke veranderingen.
4. Industriële revolutie
De Industriële Revolutie 18e–19e eeuw) veranderde alles:
Nieuwe technologieën (stoommachine, spoorwegen, elektriciteit, autoʼs)
Opkomst van kapitalisme (productie gericht op winst)
Groei van bureaucratieën (grote organisaties en bedrijven)
Transformatie van landbouwsysteem naar industriële samenleving
Urbanisatie:
Mensen verlaten boerderijen en zoeken werk in fabrieken
Massieve migratie van het platteland naar de grote steden
Aanpassingsproblemen, ontwikkeling van nieuwe sociale en gedragsvormen
Grote meerderheid werkt lange uren voor laag loon, veel armoede
Geschiedenis van het sociologisch denken 3
, Begrip van overgang van traditionele naar moderne samenlevingen
De (moderne) samenleving begint zichzelf op een kritisch manier te observeren
Interesse voor sociale toestanden en sociale problemen opstaat in het moderne tijdsperk
Idee dat samenleving kan veranderd/bestuurd worden
Maar hoe? Met welke doeleinden? Door wie?
5. Protestantisme (vanaf 1500), Katholieke kerk (vanaf 500) en Axiale godsdiensten en filosofie (800-
200 v.Chr)
Protestantisme (vanaf 1500
Maakte een einde aan het idee dat je een priester nodig hebt om contact met God te hebben.
Legde nadruk op individuele verantwoordelijkheid en arbeidsethos.
Had een sterke invloed op het kapitalisme Max Weberʼs idee van de protestantse arbeidsethiek).
Katholieke kerk (vanaf 500
Brak oude familieclans op en erfde bezittingen (rijkdom Deze religieuze veranderingen vormden de basis
voor de kerk). voor individualisme, rationaliteit en secularisering,
drie pijlers van de moderne samenleving.
De kerk had lang een centrale sociale en economische rol,
deze kwam stilletjes aan tot een einde!
Axiale godsdiensten en filosofie
Confusianisme, Boeddhisme, Zoroastrisme, Judaisme; Griekse filosofie
Ideeën van egalitarisme, algemeen belang, gerechtigheid
6. De opkomst van de soevereine staat
Vrede van Westfalen 1648 Internationaal systeem
Kwestie van “wie heeft de macht om wat te bepalen? De kerk of de staat?ˮ
Legitieme geweldsmonopolie; Belgische politie heeft het Positief recht (af te scheiden van het natuurrecht); recht
recht om geweld te gebruiken omdat deze onder de staat dat door mensen of sociale instituties gemaakt worden, niet
staan, wij als burgers mogen dat niet door God of de Paus!
Bureaucratie, bestuur, ambtenaren met loyaliteit voor de staat die de regels respecteren Hoe functioneert een staat? Hoe
bestuur je een staat?
Nationalisme (nationale, culturele, ethische identiteit; belangrijk voor natievorming)
Nationaaleconomie en begroting (bv: mercantilisme); hoeveel geld gaat Bevolkingsstatistiek; hoeveel granen
naar buiten en hoeveel geld komt naar binnen (positieve balans) hebben we nodig zodat iedereen te eten
heeft?
Geschiedenis van het sociologisch denken 4
, Eisen voor legitimiteit van de overheid; vroeger was de heerser de heerser en dat moest geaccepteerd worden, vandaag in
onze democratie moet een minister verkozen worden en genoeg stemmen halen om legitiem te mogen regeren over een
volk
Voor het eerst ontstond een georganiseerde, bestuurbare samenleving die wetmatig functioneerde — iets wat
sociologen later konden bestuderen.
7. Opkomst van markten en Kapitalisme:
Geldeconomie, intrest en samengesteld intrest; concepten die ontstaan zijn in de Italiaanse renaissance 1600
Kapitalisme & haar opkomst; het kapitaal om te investeren en nog meer kapitaal te maken
Industriële revolutie; versnelling Arbeidsdeling, organisatie en logistiek; hoe Rationeel gedrag (kosten &
van productie productief en goedkoop zijn baten)
Dit alles veranderde de sociale relaties:
In kleine gemeenschappen (Gemeinschaft) kende iedereen elkaar.
In moderne samenlevingen (Gesellschaft) zijn relaties anoniem, zakelijk en gebaseerd op functies (je kent de bakker, maar
niet persoonlijk).
8. Europa “ontdektˮ de wereld:
Europese landen koloniseerden andere gebieden en zagen zichzelf als beschaafd tegenover de “primitieveˮ
samenlevingen.
Dit leidde tot:
ideeën van vooruitgang en evolutie (de maatschappij ontwikkelt zich in stadia);
imperialisme en racistische pseudowetenschappen;
het contrast tussen “het Westen en de restˮ (oriëntalisme).
Dit versterkte het Europese idee van moderniteit, wat de sociologie beïnvloedde bij haar zoektocht naar universele
sociale wetten.
Hoofdstuk 2: Voorouders van de sociologie
Thomas Hobbes (1588-1679, Engeland)
Hobbes was een filosoof, wiskundige en politiek denker die leefde in een tijd van burgeroorlogen in Engeland. Zijn
belangrijkste werk is Leviathan 1651.
Hij probeerde te begrijpen:
“Hoe kan er vrede en orde bestaan in een samenleving van vrije, egoïstische mensen?ˮ
Had een negatief mensbeeld
De mens is 1 egoïstisch 2 competitief 3 gewelddadig en mensen zijn altijd in strijd met elkaar
Waarom strijden mensen? 3 redenen:
Competitie (winst: gebruik van geweld om iets te nemen)
Geschiedenis van het sociologisch denken 5
, Angst (veiligheid: gebruik van geweld om iets te verdedigen)
Glorie (reputatie: gebruik van geweld voor respect en waardering, of tegen gebrek hieraan)
Hobbes zijn visie ten opzichte van het “natuurtoestandˮ:
Natuurtoestand verwijst naar de periode voor de uitvinding van ‘bezitʼ oftewel de primitieve samenlevingen en hoe deze
zich gedroegen tegenover elkaar
Van nature: “iedereen is gelijk en vrijˮ
Hij is van mening dat iedereen gelijk en vrij is maar hij benadrukt wel het belang dat we moeten hechten aan het feit dat
de zwakste van een samenleving genoeg macht heeft om de sterkste uit te schakelen (door corruptie of geweld…)
Gevolg: een oorlog van allen tegen allen (“bellum omnium contra omnesˮ).
Hobbes zijn visie ten opzichte van het “natuurrechtˮ
Het natuurrecht betekent bij Hobbes: Iedereen heeft het recht om alles te doen wat hij wil om te overleven.
Er is geen goed of kwaad, geen recht of onrecht, geen wetten.
Iedereen mag alles doen.
Is absoluut tegen die natuurrecht want:
Natuurlijke gelijkheid en vrijheid leidt tot constant conflict en competitie, oorlog van alles tegen allen zal hiervan het
resultaat zijn!
Er is geen samenleving in de natuurstand (zou niet mogelijk zijn door die natuurrechtelijke en het menselijk misbruik
ervan)
Hobbes zijn visie ten opzichte van het “contractˮ
Om uit de gevaarlijke natuurtoestand te ontsnappen, moeten mensen een oplossing vinden.
Die oplossing is het sociaal contract.
Wat houdt het contract in?
Iedereen sluit een overeenkomst met elkaar om orde en veiligheid te creëren.
Mensen geven een deel van hun individuele macht op aan een soevereine macht (de staat).
Die macht kan een persoon (koning) of een groep (regering) zijn.
Die soeverein (de “Leviathanˮ) heeft het recht om wetten te maken en geweld te gebruiken om de orde te bewaren.
Belangrijke details:
Burgers sluiten het contract onderling, niet met de soeverein.
De soeverein staat boven de wet.
De soeverein beslist wat goed is voor de vrede.
Burgers moeten gehoorzamen, want alleen dan is er veiligheid.
De “Leviathanˮ (titel van zijn boek) is een symbool voor een sterke staat die orde oplegt en zo de mens
beschermt tegen zijn eigen agressieve natuur.
Hobbes zijn relevantie in de sociologie:
Hobbes was nog geen socioloog, maar zijn ideeën waren fundamenteel voor het ontstaan van de sociologie. Hij stelde
namelijk de centrale sociologische vraag:
“Hoe is sociale orde mogelijk als iedereen vrij en egoïstisch is?ˮ
Geschiedenis van het sociologisch denken 6
, In latere sociologie:
Comte, Durkheim, Weber en Parsons namen dit “probleem van ordeˮ over.
Ze vroegen zich ook af: hoe houden we samenlevingen stabiel?
Hobbes gaf een politieke oplossing (een sterke staat of contract),
maar sociologen probeerden empirisch en sociaal te verklaren hoe samenwerking en orde ontstaan (bv. door normen,
waarden, solidariteit, enz.).
In politieke wetenschappen:
Hobbes legde de basis voor het realisme in internationale relaties:
staten zijn als mensen in de natuurtoestand — er is anarchie op wereldniveau, en staten strijden om macht, veiligheid
en invloe
Jean Jacques Rousseau (1712-1778, Zwitserland en Frankrijk)
Rousseau neemt drie basisideeën van Hobbes over:
Er bestaat een natuurtoestand — een toestand vóórdat er samenlevingen, wetten en bezit waren.
Mensen waren in die toestand vrij.
Een sociaal contract is nodig om samen te kunnen leven.
Maar… hij interpreteert die drie punten totaal anders dan Hobbes:
Thema Hobbes Rousseau
Negatief: egoistisch, Positief: van nature goed
Mensbeeld
gewelddadig en vredig
Ideaal, vreedzaam,
Natuur-toestand Gevaarlijk, chaos, oorlog
harmonie met natuur
Beschaving maakt mensen
Probleem Gebrek aan orde en macht
slecht
Gemeenschappelijke wil
Oplossing Sterke staat Leviathan)
van het volk
Jean Jacques Rousseau zijn visie op ‘de mensʼ:
Mensen zijn oorspronkelijk vrij en gelijk en in de natuurtoestand leven mensen in vrede
Maar: “De mens wordt vrij geboren, maar hij lift overal in ketenenˮ
Risico van natuurgeweld dwingt mensen om samen te leven en te organiseren
Samenleving en cultuur brengen het “slechteˮ voor de mensen
Mensen worden onvrij en afhankelijk
Belangrijkste oorzaak: privé-eigendom, streven naar winst en, als gevolg, ongelijkheid (vooral door landbouw)
Jean Jacques Rousseau zijn visie op het ʼcontractʼ:
Probleem:
Een vorm van associatie vinden die:
De leden verdedigt en beschermt door de kracht en goederen
…maar tegelijkertijd individuele vrijheid mogelijk maakt
Hoe vrijheid behouden in een samenleving?
Geschiedenis van het sociologisch denken 7
, Oplossing: het sociale contract
Jean Jacques Rousseau zijn visie op ʼvrijheidʼ:
Bij het sociaal contract:
Je verliest je natuurlijke vrijheid (alles mogen doen).
Maar je krijgt civiele vrijheid (leven volgens wetten die je zelf, als deel van het volk, hebt helpen maken).
Dus:
In de natuurtoestand: ik doe wat ik wil, maar er is onveiligheid.
In de samenleving: ik leef volgens regels, maar ik blijf vrij omdat ik zelf meebeslis over die regels.
De civiele gemeenschap levert rechten en plichten op basis van gelijkheid en moraliteit. Fysieke verschillen (kracht,
intelligentie) mogen niet leiden tot ongelijke rechten.
→ De “volonté du tousˮ vs. “volonté généraleˮ
Dit is een kernpunt van Rousseau:
Begrip Betekenis
De optelsom van ieders individuele
Volonté du tous (“wil van allenˮ) belangen → wat mensen persoonlijk
willen.
De gemeenschappelijke wil die gericht is
Volonté générale (“algemene wilˮ)
op het algemeen belang.
In het sociaal contract:
Iedereen onderwerpt zijn individuele wil aan de algemene volkswil.
De samenleving wordt dan één ondeelbaar geheel (zoals een lichaam met vele leden).
Gevolg:
Als één iemand schade lijdt, lijdt de gemeenschap mee.
Individueel belang en gemeenschappelijk belang moeten samenvallen.
Mensen hebben dus een morele plicht om elkaar te helpen.
Vrijheid bij Rousseau = gehoorzamen aan wetten die we zelf samen hebben vastgesteld.
De invloed en receptie van Rousseauʼs ideeën
In de pedagogiek
Zijn boek Émile had een enorme invloed op het onderwijs.
Kinderen moesten “natuurlijkˮ opgevoed worden, zonder onderdrukking of dwang.
In de politiek
Zijn ideeën over vrijheid, gelijkheid en broederschap inspireerden de Franse Revolutie 1789.
Ook latere sociale hervormingsbewegingen en democratische of emancipatoire stromingen steunden op zijn ideeën.
Maar ook risicoʼs:
Geschiedenis van het sociologisch denken 8
, Zijn idee van de “volonté généraleˮ (algemene wil) kan leiden tot totalitarisme:
Als het collectief altijd gelijk heeft, mag het individu worden opgeofferd.
Voorbeelden: de Terreur tijdens de Franse Revolutie, de Sovjet-Unie, de Chinese Cultuurrevolutie.
Kritiek door moderne wetenschappen:
De mens is niet echt vrij geboren — vrijheid en onvrijheid zijn sociale constructies.
Mensen zijn niet “goed in de natuurˮ en “slecht in de beschavingˮ:
Dat is een romantische illusie.
Rousseau idealiseerde niet-westerse culturen (de “edele wildeˮ).
Kort gezegd Rousseau ziet de samenleving niet als redder (zoals Hobbes), maar als de oorzaak van ongelijkheid en
vervreemding. Zijn sociaal contract probeert vrijheid en gemeenschap te verzoenen — een idee dat de basis vormt
voor veel moderne politieke en sociale theorieën.
Adam Smith (1723-1790, Schotland)
Adam Smith was een moraalfilosoof en één van de belangrijkste denkers van de Schotse Verlichting, samen met David Hume
en Adam Ferguson. Hij wordt beschouwd als de grondlegger van de moderne (klassieke) economie, maar zijn ideeën zijn ook
cruciaal voor de sociologie.
→ Interessant voor sociologen wegens:
Analyse van arbeidsdeling (hoe taken verdelen?
Differentiatie tussen markt en staat
Micro-macro: individueel gedrag met effecten op systeem-niveau
Adam Smith: Arbeidsdeling
Smith legt het principe van arbeidsdeling uit aan de hand van een bekend voorbeeld: het naaldmakerij
De naaldmaker:
In plaats van dat één persoon een volledige naald maakt, verdeelt men het werk in verschillende kleine handelingen
(één persoon snijdt, één scherpt, één verpakt, enz.).
Zo kan men veel sneller en efficiënter produceren.
Smith trekt dit door naar de hele samenleving: Arbeidsdeling geldt niet enkel in fabrieken, maar in alle maatschappelijke
activiteiten.
Voordelen van arbeidsdeling:
Mensen met verschillende talenten kunnen meewerken aan een gemeenschappelijk systeem.
Productie en handel nemen enorm toe.
Dit leidt tot economische groei.
En uiteindelijk tot meer welvaart voor iedereen (althans in theorie).
Arbeidsdeling → efficiëntie → groei → welvaart.
Adam Smith: Eigenbelang en arbeidsdeling
Geschiedenis van het sociologisch denken 9
, Smith stelt dat samenwerking in de samenleving niet gebaseerd is op liefdadigheid of altruïsme, maar op wederzijds
eigenbelang.
Zijn redenering:
Mensen helpen elkaar omdat ze daar zelf voordeel uit halen.
Bijvoorbeeld: de bakker bakt brood niet uit goedheid, maar omdat hij er geld mee verdient.)
Door ruil en samenwerking krijgen beide partijen iets wat ze willen.
Zo ontstaat wederzijdse afhankelijkheid en sociale orde.
Dus: egoïsme is niet per se slecht — het kan leiden tot samenwerking en wederzijds voordeel.
Adam Smith: Onzichtbare hand
De “onzichtbare handˮ is het beroemdste concept van Adam Smith.
Betekenis:
Wanneer iedereen zijn eigenbelang nastreeft, leidt dat onbedoeld tot voordelen voor de hele samenleving.
“Door zijn eigenbelang na te streven, bevordert hij vaak het belang van de samenleving meer dan wanneer hij dit
bewust zou proberen te doen.ˮ The Wealth of Nations, 1776
Gevolg:
De markt reguleert zichzelf via vraag en aanbod.
Er is geen sterke overheid nodig om alles te sturen.
Overheidsinmenging kan zelfs natuurlijke marktmechanismen verstoren.
Individueel egoïsme → collectieve welvaart, dankzij de “onzichtbare handˮ die de markt ordent.
De markt volgens Smith
Smith zag de markt als een zelfregulerend systeem:
Concurrentie zorgt ervoor dat prijzen eerlijk blijven.
Mensen handelen rationeel uit eigenbelang.
De overheid moet zich beperken tot basisfuncties:
veiligheid, rechtspraak en infrastructuur.
Hieruit ontstaat de klassieke liberale gedachte:
“Meer markt, minder staat.ˮ
Deze ideeën vormden later de basis voor het neoliberalisme 20e eeuw).
Adam Smith en de receptie van zijn ideeën
In de economie en filosofie:
Smith is de referentie voor (neo)liberale economen:
Milton Friedman, Friedrich von Hayek Chicago School):
→ pleiten voor vrije markt, minimale staatsinmenging.
Geschiedenis van het sociologisch denken 10
Hoofdstuk 1 Voorwaarden voor het ontstaan van de sociologie
1. Opkomst van de wetenschap:
2. Opkomst van het individu en het individualisme:
3. Politieke revoluties
4. Industriële revolutie
5. Protestantisme (vanaf 1500, Katholieke kerk (vanaf 500 en Axiale godsdiensten en filosofie 800200 v.Chr)
6. De opkomst van de soevereine staat
7. Opkomst van markten en Kapitalisme:
8. Europa “ontdektˮ de wereld:
Hoofdstuk 2 Voorouders van de sociologie
Thomas Hobbes 15881679, Engeland)
Jean Jacques Rousseau 17121778, Zwitserland en Frankrijk)
Adam Smith 17231790, Schotland)
Auguste Comte 17981857, Frankrijk)
Herbert Spencer 18201903, Engeland)
In a nut shell: Waarom zijn de voorgangers belangrijk voor de sociologie?
Hoofdstuk 3 Karl Marx
Karl Marx interpreteren
Marx: biografie & studiejaren)
Belangrijke teksten
Invloed op Marx: Georg Wilhelm Friedrich Hegel 17701831
Invloed van Feuerbach
Dialectiek bij Marx: historisch materialisme
Wat is kapitalisme?
De “meerwaarde-theorieˮ
Hoofdstuk 4 Emile Durkheim
Wie was Émile Durkheim?
Belangrijkste werken van Durkheim
Sociologie als wetenschap
Wat is sociologie volgens Durkheim?
Wat zijn sociale feiten?
Eigenschappen van sociale feiten
Materiële sociale feiten
Niet-materiële sociale feiten
De samenleving als realiteit sui generis
Durkheim over het verschil tussen psychologie en sociologie
Durkheims theorie van de moderne samenleving
Hoe ontstaat sociale arbeidsdeling?
Durkheims onderzoeksmethode
Solidariteit: het verschil tussen vroeger en nu
Waarom Durkheim het recht bestudeerde
Durkheims onderscheid: twee types van recht
Repressief recht (traditionele samenlevingen)
Restitutief recht (moderne samenlevingen)
Misdaad en het collectieve bewustzijn
Twee vormen van solidariteit
Het collectieve bewustzijn in moderne samenlevingen
Wat wil Durkheim doen? Sociologie als wetenschap
Arbeidsdeling en solidariteit
Zelfmoord als sociaal feit Le Suicide, 1897
Integratie en regulatie (kernidee)
Vier types zelfmoord
De omslag: religie wordt centraal bij Durkheim
Geschiedenis van het sociologisch denken 1
, Wat is religie volgens Durkheim?
Waarom geen animisme of naturalisme?
Totemisme = oudste vorm van religie
Rituelen en collectieve effervescentie
Resultaat van rituelen
Religie als “batterijˮ van sociale energie
Religie als oorsprong van kennis
Eindconclusie
Hoofdstuk 5 Max Weber
Weber: wie en wat is zijn “grote vraagˮ?
Sociologie vs geschiedenis (wat doet sociologie anders?
Ideaaltypen: Webers belangrijkste instrument
Weber: sociologie = begrijpen én verklaren
Sociale handeling: basis van Webers sociologie
Vier ideaaltypen van sociale handeling (heel belangrijk)
Methodologisch individualisme (verschil met Durkheim/Marx)
Protestantse Ethiek: hoe religie kapitalisme “helpt ontstaanˮ
Rationalisering, (ver)gemeenschappelijking en onttovering
Macht, gezag en bureaucratie
Stratificatie: klasse – stand – partij (tegen Marx in)
Hoofdstuk 7 George Simmel
Wie is Georg Simmel en wat is zijn “stijlˮ?
Simmels drie probleemgebieden van sociologie
Vergesellschaftung (sociatie/socialisatie): wat betekent dat?
Formele sociologie: vormen & typen (waarom is dat belangrijk?
Dyade vs triade: waarom maakt een “derde persoonˮ alles anders?
Simmel over geld: waarom is geld sociologisch zo belangrijk?
Simmel over de grootstad: “De grote stad en het geestelijke levenˮ
De blasé-attitude: wat is dat precies?
Sociale kringen en individualisering
Hoofdstuk 1: Voorwaarden voor het ontstaan van de sociologie
1. Opkomst van de wetenschap:
Wetenschappelijke revolutie & wetenschappelijke methode (grote impact)
Verzet tegen traditioneel gezag (religie/theologie) en monopolie van waarheid (kerk)
Ontstaan van wetenschap kunnen we situeren vanaf het moment dat individuen en gemeenschappen zelf naar kennis zijn
beginnen te zoeken ipv de kerk/Vaticaan te gehoorzamen!
Kennis verzamelen door directe observatie van de natuur
(empirisme) zou leiden tot de creatie van algemene wetten over Dezelfde wetenschappelijke methode werd
natuursverschijnsels, hiervan moeten dan voorspellingen worden later toegepast op de menselijke
afgeleid en deze moeten getest worden samenleving. Sociologen wilden de
Wetenschappers observeerden de natuur, stelden hypotheses maatschappij observeren, verklaren en
op, testten die, en trokken conclusies. voorspellen zoals natuurwetenschappers dat
met de natuur deden.
Objectiviteit boven subjectiviteit (logica, evidentie, bewijsvoering
boven bijgeloof, gezag en gevoelens, ect…)
2. Opkomst van het individu en het individualisme:
Vanaf de wetenschappelijke revolutie 16e–17e eeuw) begonnen mensen de wereld te verklaren met behulp van observatie,
experimenten en logica, in plaats van door wat de kerk of religie zei.
Verlichting & contractfilosofie (vanaf 1650
Geschiedenis van het sociologisch denken 2
, Vrije individuen sluiten vrijwillig een contact met elkaar (ideeën van Hobbes, Rousseau, Locke, ect…) door het tekenen van
zo een contract zou een samenleving ontstaan/worden gecreëerd!
Zelfstandig denken en menselijke waardigheid Kant), eigen rede boven de kerk/vaticaan plaatsen
Intellectuele stromingen & radicale transformatie van meta-overtuigingen (van een statische wereld gecreëerd door god
naar een veranderbare wereld & van god dienen naar de mensheid dienen)
Klemtoon op individu, vrije wil, kritisch denken en individuele perceptie Klemtoon op rede en rationaliteit; afwijzen
Descartes; “Je pense, donc je suisˮ & Kant; “Denk zelfstandigˮ) van traditionalistische denken
De verlichting haar invloed op de sociologie:
Positief invloed: focus op het bevrijdende autonome en rationele individu
Negatief en indirect invloed: sociologie als een antwoord/recatie op de verlichting
3. Politieke revoluties
Voorbeelden:
De Amerikaanse Revolutie 1776 en de Franse Revolutie 1789.
Gevolgen:
Positief: bevrijding van het volk, gelijkheid, burgerrechten.
Negatief: politieke chaos, oorlogen, onzekerheid.
Mensen begonnen te beseffen dat maatschappelijke verandering mogelijk was, maar ook gevaarlijk.
Sociologen gingen nadenken over hoe samenlevingen stabiliteit en orde kunnen bewaren tijdens zulke veranderingen.
4. Industriële revolutie
De Industriële Revolutie 18e–19e eeuw) veranderde alles:
Nieuwe technologieën (stoommachine, spoorwegen, elektriciteit, autoʼs)
Opkomst van kapitalisme (productie gericht op winst)
Groei van bureaucratieën (grote organisaties en bedrijven)
Transformatie van landbouwsysteem naar industriële samenleving
Urbanisatie:
Mensen verlaten boerderijen en zoeken werk in fabrieken
Massieve migratie van het platteland naar de grote steden
Aanpassingsproblemen, ontwikkeling van nieuwe sociale en gedragsvormen
Grote meerderheid werkt lange uren voor laag loon, veel armoede
Geschiedenis van het sociologisch denken 3
, Begrip van overgang van traditionele naar moderne samenlevingen
De (moderne) samenleving begint zichzelf op een kritisch manier te observeren
Interesse voor sociale toestanden en sociale problemen opstaat in het moderne tijdsperk
Idee dat samenleving kan veranderd/bestuurd worden
Maar hoe? Met welke doeleinden? Door wie?
5. Protestantisme (vanaf 1500), Katholieke kerk (vanaf 500) en Axiale godsdiensten en filosofie (800-
200 v.Chr)
Protestantisme (vanaf 1500
Maakte een einde aan het idee dat je een priester nodig hebt om contact met God te hebben.
Legde nadruk op individuele verantwoordelijkheid en arbeidsethos.
Had een sterke invloed op het kapitalisme Max Weberʼs idee van de protestantse arbeidsethiek).
Katholieke kerk (vanaf 500
Brak oude familieclans op en erfde bezittingen (rijkdom Deze religieuze veranderingen vormden de basis
voor de kerk). voor individualisme, rationaliteit en secularisering,
drie pijlers van de moderne samenleving.
De kerk had lang een centrale sociale en economische rol,
deze kwam stilletjes aan tot een einde!
Axiale godsdiensten en filosofie
Confusianisme, Boeddhisme, Zoroastrisme, Judaisme; Griekse filosofie
Ideeën van egalitarisme, algemeen belang, gerechtigheid
6. De opkomst van de soevereine staat
Vrede van Westfalen 1648 Internationaal systeem
Kwestie van “wie heeft de macht om wat te bepalen? De kerk of de staat?ˮ
Legitieme geweldsmonopolie; Belgische politie heeft het Positief recht (af te scheiden van het natuurrecht); recht
recht om geweld te gebruiken omdat deze onder de staat dat door mensen of sociale instituties gemaakt worden, niet
staan, wij als burgers mogen dat niet door God of de Paus!
Bureaucratie, bestuur, ambtenaren met loyaliteit voor de staat die de regels respecteren Hoe functioneert een staat? Hoe
bestuur je een staat?
Nationalisme (nationale, culturele, ethische identiteit; belangrijk voor natievorming)
Nationaaleconomie en begroting (bv: mercantilisme); hoeveel geld gaat Bevolkingsstatistiek; hoeveel granen
naar buiten en hoeveel geld komt naar binnen (positieve balans) hebben we nodig zodat iedereen te eten
heeft?
Geschiedenis van het sociologisch denken 4
, Eisen voor legitimiteit van de overheid; vroeger was de heerser de heerser en dat moest geaccepteerd worden, vandaag in
onze democratie moet een minister verkozen worden en genoeg stemmen halen om legitiem te mogen regeren over een
volk
Voor het eerst ontstond een georganiseerde, bestuurbare samenleving die wetmatig functioneerde — iets wat
sociologen later konden bestuderen.
7. Opkomst van markten en Kapitalisme:
Geldeconomie, intrest en samengesteld intrest; concepten die ontstaan zijn in de Italiaanse renaissance 1600
Kapitalisme & haar opkomst; het kapitaal om te investeren en nog meer kapitaal te maken
Industriële revolutie; versnelling Arbeidsdeling, organisatie en logistiek; hoe Rationeel gedrag (kosten &
van productie productief en goedkoop zijn baten)
Dit alles veranderde de sociale relaties:
In kleine gemeenschappen (Gemeinschaft) kende iedereen elkaar.
In moderne samenlevingen (Gesellschaft) zijn relaties anoniem, zakelijk en gebaseerd op functies (je kent de bakker, maar
niet persoonlijk).
8. Europa “ontdektˮ de wereld:
Europese landen koloniseerden andere gebieden en zagen zichzelf als beschaafd tegenover de “primitieveˮ
samenlevingen.
Dit leidde tot:
ideeën van vooruitgang en evolutie (de maatschappij ontwikkelt zich in stadia);
imperialisme en racistische pseudowetenschappen;
het contrast tussen “het Westen en de restˮ (oriëntalisme).
Dit versterkte het Europese idee van moderniteit, wat de sociologie beïnvloedde bij haar zoektocht naar universele
sociale wetten.
Hoofdstuk 2: Voorouders van de sociologie
Thomas Hobbes (1588-1679, Engeland)
Hobbes was een filosoof, wiskundige en politiek denker die leefde in een tijd van burgeroorlogen in Engeland. Zijn
belangrijkste werk is Leviathan 1651.
Hij probeerde te begrijpen:
“Hoe kan er vrede en orde bestaan in een samenleving van vrije, egoïstische mensen?ˮ
Had een negatief mensbeeld
De mens is 1 egoïstisch 2 competitief 3 gewelddadig en mensen zijn altijd in strijd met elkaar
Waarom strijden mensen? 3 redenen:
Competitie (winst: gebruik van geweld om iets te nemen)
Geschiedenis van het sociologisch denken 5
, Angst (veiligheid: gebruik van geweld om iets te verdedigen)
Glorie (reputatie: gebruik van geweld voor respect en waardering, of tegen gebrek hieraan)
Hobbes zijn visie ten opzichte van het “natuurtoestandˮ:
Natuurtoestand verwijst naar de periode voor de uitvinding van ‘bezitʼ oftewel de primitieve samenlevingen en hoe deze
zich gedroegen tegenover elkaar
Van nature: “iedereen is gelijk en vrijˮ
Hij is van mening dat iedereen gelijk en vrij is maar hij benadrukt wel het belang dat we moeten hechten aan het feit dat
de zwakste van een samenleving genoeg macht heeft om de sterkste uit te schakelen (door corruptie of geweld…)
Gevolg: een oorlog van allen tegen allen (“bellum omnium contra omnesˮ).
Hobbes zijn visie ten opzichte van het “natuurrechtˮ
Het natuurrecht betekent bij Hobbes: Iedereen heeft het recht om alles te doen wat hij wil om te overleven.
Er is geen goed of kwaad, geen recht of onrecht, geen wetten.
Iedereen mag alles doen.
Is absoluut tegen die natuurrecht want:
Natuurlijke gelijkheid en vrijheid leidt tot constant conflict en competitie, oorlog van alles tegen allen zal hiervan het
resultaat zijn!
Er is geen samenleving in de natuurstand (zou niet mogelijk zijn door die natuurrechtelijke en het menselijk misbruik
ervan)
Hobbes zijn visie ten opzichte van het “contractˮ
Om uit de gevaarlijke natuurtoestand te ontsnappen, moeten mensen een oplossing vinden.
Die oplossing is het sociaal contract.
Wat houdt het contract in?
Iedereen sluit een overeenkomst met elkaar om orde en veiligheid te creëren.
Mensen geven een deel van hun individuele macht op aan een soevereine macht (de staat).
Die macht kan een persoon (koning) of een groep (regering) zijn.
Die soeverein (de “Leviathanˮ) heeft het recht om wetten te maken en geweld te gebruiken om de orde te bewaren.
Belangrijke details:
Burgers sluiten het contract onderling, niet met de soeverein.
De soeverein staat boven de wet.
De soeverein beslist wat goed is voor de vrede.
Burgers moeten gehoorzamen, want alleen dan is er veiligheid.
De “Leviathanˮ (titel van zijn boek) is een symbool voor een sterke staat die orde oplegt en zo de mens
beschermt tegen zijn eigen agressieve natuur.
Hobbes zijn relevantie in de sociologie:
Hobbes was nog geen socioloog, maar zijn ideeën waren fundamenteel voor het ontstaan van de sociologie. Hij stelde
namelijk de centrale sociologische vraag:
“Hoe is sociale orde mogelijk als iedereen vrij en egoïstisch is?ˮ
Geschiedenis van het sociologisch denken 6
, In latere sociologie:
Comte, Durkheim, Weber en Parsons namen dit “probleem van ordeˮ over.
Ze vroegen zich ook af: hoe houden we samenlevingen stabiel?
Hobbes gaf een politieke oplossing (een sterke staat of contract),
maar sociologen probeerden empirisch en sociaal te verklaren hoe samenwerking en orde ontstaan (bv. door normen,
waarden, solidariteit, enz.).
In politieke wetenschappen:
Hobbes legde de basis voor het realisme in internationale relaties:
staten zijn als mensen in de natuurtoestand — er is anarchie op wereldniveau, en staten strijden om macht, veiligheid
en invloe
Jean Jacques Rousseau (1712-1778, Zwitserland en Frankrijk)
Rousseau neemt drie basisideeën van Hobbes over:
Er bestaat een natuurtoestand — een toestand vóórdat er samenlevingen, wetten en bezit waren.
Mensen waren in die toestand vrij.
Een sociaal contract is nodig om samen te kunnen leven.
Maar… hij interpreteert die drie punten totaal anders dan Hobbes:
Thema Hobbes Rousseau
Negatief: egoistisch, Positief: van nature goed
Mensbeeld
gewelddadig en vredig
Ideaal, vreedzaam,
Natuur-toestand Gevaarlijk, chaos, oorlog
harmonie met natuur
Beschaving maakt mensen
Probleem Gebrek aan orde en macht
slecht
Gemeenschappelijke wil
Oplossing Sterke staat Leviathan)
van het volk
Jean Jacques Rousseau zijn visie op ‘de mensʼ:
Mensen zijn oorspronkelijk vrij en gelijk en in de natuurtoestand leven mensen in vrede
Maar: “De mens wordt vrij geboren, maar hij lift overal in ketenenˮ
Risico van natuurgeweld dwingt mensen om samen te leven en te organiseren
Samenleving en cultuur brengen het “slechteˮ voor de mensen
Mensen worden onvrij en afhankelijk
Belangrijkste oorzaak: privé-eigendom, streven naar winst en, als gevolg, ongelijkheid (vooral door landbouw)
Jean Jacques Rousseau zijn visie op het ʼcontractʼ:
Probleem:
Een vorm van associatie vinden die:
De leden verdedigt en beschermt door de kracht en goederen
…maar tegelijkertijd individuele vrijheid mogelijk maakt
Hoe vrijheid behouden in een samenleving?
Geschiedenis van het sociologisch denken 7
, Oplossing: het sociale contract
Jean Jacques Rousseau zijn visie op ʼvrijheidʼ:
Bij het sociaal contract:
Je verliest je natuurlijke vrijheid (alles mogen doen).
Maar je krijgt civiele vrijheid (leven volgens wetten die je zelf, als deel van het volk, hebt helpen maken).
Dus:
In de natuurtoestand: ik doe wat ik wil, maar er is onveiligheid.
In de samenleving: ik leef volgens regels, maar ik blijf vrij omdat ik zelf meebeslis over die regels.
De civiele gemeenschap levert rechten en plichten op basis van gelijkheid en moraliteit. Fysieke verschillen (kracht,
intelligentie) mogen niet leiden tot ongelijke rechten.
→ De “volonté du tousˮ vs. “volonté généraleˮ
Dit is een kernpunt van Rousseau:
Begrip Betekenis
De optelsom van ieders individuele
Volonté du tous (“wil van allenˮ) belangen → wat mensen persoonlijk
willen.
De gemeenschappelijke wil die gericht is
Volonté générale (“algemene wilˮ)
op het algemeen belang.
In het sociaal contract:
Iedereen onderwerpt zijn individuele wil aan de algemene volkswil.
De samenleving wordt dan één ondeelbaar geheel (zoals een lichaam met vele leden).
Gevolg:
Als één iemand schade lijdt, lijdt de gemeenschap mee.
Individueel belang en gemeenschappelijk belang moeten samenvallen.
Mensen hebben dus een morele plicht om elkaar te helpen.
Vrijheid bij Rousseau = gehoorzamen aan wetten die we zelf samen hebben vastgesteld.
De invloed en receptie van Rousseauʼs ideeën
In de pedagogiek
Zijn boek Émile had een enorme invloed op het onderwijs.
Kinderen moesten “natuurlijkˮ opgevoed worden, zonder onderdrukking of dwang.
In de politiek
Zijn ideeën over vrijheid, gelijkheid en broederschap inspireerden de Franse Revolutie 1789.
Ook latere sociale hervormingsbewegingen en democratische of emancipatoire stromingen steunden op zijn ideeën.
Maar ook risicoʼs:
Geschiedenis van het sociologisch denken 8
, Zijn idee van de “volonté généraleˮ (algemene wil) kan leiden tot totalitarisme:
Als het collectief altijd gelijk heeft, mag het individu worden opgeofferd.
Voorbeelden: de Terreur tijdens de Franse Revolutie, de Sovjet-Unie, de Chinese Cultuurrevolutie.
Kritiek door moderne wetenschappen:
De mens is niet echt vrij geboren — vrijheid en onvrijheid zijn sociale constructies.
Mensen zijn niet “goed in de natuurˮ en “slecht in de beschavingˮ:
Dat is een romantische illusie.
Rousseau idealiseerde niet-westerse culturen (de “edele wildeˮ).
Kort gezegd Rousseau ziet de samenleving niet als redder (zoals Hobbes), maar als de oorzaak van ongelijkheid en
vervreemding. Zijn sociaal contract probeert vrijheid en gemeenschap te verzoenen — een idee dat de basis vormt
voor veel moderne politieke en sociale theorieën.
Adam Smith (1723-1790, Schotland)
Adam Smith was een moraalfilosoof en één van de belangrijkste denkers van de Schotse Verlichting, samen met David Hume
en Adam Ferguson. Hij wordt beschouwd als de grondlegger van de moderne (klassieke) economie, maar zijn ideeën zijn ook
cruciaal voor de sociologie.
→ Interessant voor sociologen wegens:
Analyse van arbeidsdeling (hoe taken verdelen?
Differentiatie tussen markt en staat
Micro-macro: individueel gedrag met effecten op systeem-niveau
Adam Smith: Arbeidsdeling
Smith legt het principe van arbeidsdeling uit aan de hand van een bekend voorbeeld: het naaldmakerij
De naaldmaker:
In plaats van dat één persoon een volledige naald maakt, verdeelt men het werk in verschillende kleine handelingen
(één persoon snijdt, één scherpt, één verpakt, enz.).
Zo kan men veel sneller en efficiënter produceren.
Smith trekt dit door naar de hele samenleving: Arbeidsdeling geldt niet enkel in fabrieken, maar in alle maatschappelijke
activiteiten.
Voordelen van arbeidsdeling:
Mensen met verschillende talenten kunnen meewerken aan een gemeenschappelijk systeem.
Productie en handel nemen enorm toe.
Dit leidt tot economische groei.
En uiteindelijk tot meer welvaart voor iedereen (althans in theorie).
Arbeidsdeling → efficiëntie → groei → welvaart.
Adam Smith: Eigenbelang en arbeidsdeling
Geschiedenis van het sociologisch denken 9
, Smith stelt dat samenwerking in de samenleving niet gebaseerd is op liefdadigheid of altruïsme, maar op wederzijds
eigenbelang.
Zijn redenering:
Mensen helpen elkaar omdat ze daar zelf voordeel uit halen.
Bijvoorbeeld: de bakker bakt brood niet uit goedheid, maar omdat hij er geld mee verdient.)
Door ruil en samenwerking krijgen beide partijen iets wat ze willen.
Zo ontstaat wederzijdse afhankelijkheid en sociale orde.
Dus: egoïsme is niet per se slecht — het kan leiden tot samenwerking en wederzijds voordeel.
Adam Smith: Onzichtbare hand
De “onzichtbare handˮ is het beroemdste concept van Adam Smith.
Betekenis:
Wanneer iedereen zijn eigenbelang nastreeft, leidt dat onbedoeld tot voordelen voor de hele samenleving.
“Door zijn eigenbelang na te streven, bevordert hij vaak het belang van de samenleving meer dan wanneer hij dit
bewust zou proberen te doen.ˮ The Wealth of Nations, 1776
Gevolg:
De markt reguleert zichzelf via vraag en aanbod.
Er is geen sterke overheid nodig om alles te sturen.
Overheidsinmenging kan zelfs natuurlijke marktmechanismen verstoren.
Individueel egoïsme → collectieve welvaart, dankzij de “onzichtbare handˮ die de markt ordent.
De markt volgens Smith
Smith zag de markt als een zelfregulerend systeem:
Concurrentie zorgt ervoor dat prijzen eerlijk blijven.
Mensen handelen rationeel uit eigenbelang.
De overheid moet zich beperken tot basisfuncties:
veiligheid, rechtspraak en infrastructuur.
Hieruit ontstaat de klassieke liberale gedachte:
“Meer markt, minder staat.ˮ
Deze ideeën vormden later de basis voor het neoliberalisme 20e eeuw).
Adam Smith en de receptie van zijn ideeën
In de economie en filosofie:
Smith is de referentie voor (neo)liberale economen:
Milton Friedman, Friedrich von Hayek Chicago School):
→ pleiten voor vrije markt, minimale staatsinmenging.
Geschiedenis van het sociologisch denken 10
