INLEIDING TOT DE ORTHOPEDAGOGIEK
1
,Inhoudsopgave
DEEL 1: HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK ............................................................................................ 6
BENAMING VAN HET VAKGEBIED ........................................................................................................................ 6
Speciale Pedagogiek & Orthopedagogiek ....................................................................................................... 8
Orthopedagogiek ............................................................................................................................................ 9
Ortho-agogiek ................................................................................................................................................. 9
Speciale educatiewetenschappen................................................................................................................. 10
Huidige benamingen vakgebied .................................................................................................................... 10
Samengevat .................................................................................................................................................. 11
DE GRONDLEGGERS VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK............................................................................................ 11
Wortels Orthopedagogiek: drievoudige oorsprong ...................................................................................... 11
Ontwikkeling van de orthopedagogische theorie ......................................................................................... 14
opvoeding van het afwijkende kind .............................................................................................................. 15
Hanselmann (1885-1960) ......................................................................................................................... 16
Paul Moor (1899-1977)............................................................................................................................. 17
Kanttekeningen ......................................................................................................................................... 18
Hulp aan het kind in opvoedingsnood .......................................................................................................... 18
Vliegenthart (1904-1976) ......................................................................................................................... 18
Hulp in de problematische opvoedingssituatie (POS) ................................................................................... 20
Ter Horst (1929 - ) ..................................................................................................................................... 21
J.F.W. Kok................................................................................................................................................... 23
De Fever .................................................................................................................................................... 28
Orthopedagogisch handelen......................................................................................................................... 31
Voorlopig samenvattend ............................................................................................................................... 33
Enkele kanttekeningen bij begrip ‘POS'......................................................................................................... 34
Begrip ‘opvoedingsprobleem’: 2 stromingen ................................................................................................ 35
postmodernisme en orthopedagogiek ......................................................................................................... 37
Opvoedingsdoelen en orthopedagogiek ....................................................................................................... 38
2
, Ratonaliteit ............................................................................................................................................... 38
Moraliteit .................................................................................................................................................. 39
Interne en externe opvoedingsimpasse ................................................................................................... 40
Methodologische integrate ........................................................................................................................... 42
Methodenstrijd, en de kloof tss praktijk-theorie: Empirisch-analystische vs Fenomenologische ............ 43
Wisselwerking tussen hermeneutisch-interpretatieve en empirisch-analytische .................................... 44
Tot besluit ..................................................................................................................................................... 46
Naschri bij dit eerste deel: de orthopedagogiek als kind van drie meesters ................................................ 46
DEEL 2: DIAGNOSTIEK EN CLASSIFISEREN ....................................................................................................... 48
INHOUDELIJK OVERZICHT.................................................................................................................................. 48
DIAGNOSTISCH PROCES .................................................................................................................................... 49
Probleemstelling ........................................................................................................................................... 49
Diagnotisch proces ........................................................................................................................................ 52
Het begrip ‘diagnostiek’ ............................................................................................................................ 54
Het begrip ‘diagnose’ ................................................................................................................................ 54
Het begrip ‘classificatie’ ............................................................................................................................ 59
Het begrip ‘Indicatiestelling’ ..................................................................................................................... 60
HET BEGRIP ‘CLASSIFICEREN’ ............................................................................................................................ 61
Geschiedenis van het classificeren ............................................................................................................... 63
Het medisch model ................................................................................................................................... 64
Het sociaal model ..................................................................................................................................... 67
Het ICF-model: Poging tot integratie ........................................................................................................ 69
Bezwaren bij het classificeren ....................................................................................................................... 75
Betrouwbaarheid classificatiesystemen ................................................................................................... 75
Kind drager van problemen ...................................................................................................................... 76
Etiketteren en stigmatisering .................................................................................................................... 77
Classificeren en behandelen ..................................................................................................................... 79
3
, Classificatiesystemen .................................................................................................................................... 82
Categoriale classificatiesystemen ............................................................................................................. 82
Non-categoriale classificatiesystemen ...................................................................................................... 83
Integratie beide modellen ........................................................................................................................ 86
Voorlopig besluit ........................................................................................................................................... 88
ORTHOPEDAGOGISCHE DIAGNOSTIEK .............................................................................................................. 89
DEDUCTIEVE EN POSITIVISTISCHE VS INDUCTIEVE EN HERMENEUTISCHE DIAGNOSTIEK ................................ 95
Deductieve versus inductieve werkwijze ...................................................................................................... 96
Positivistische en Hermeneutische benadering ............................................................................................ 97
Positivistische benadering ........................................................................................................................ 97
Hermeneutische werkwijze ...................................................................................................................... 99
Synthese...................................................................................................................................................... 103
........................................................................................................................................................................ 105
BESLUIT ........................................................................................................................................................... 105
DEEL 3: ORTHOPEDAGOGISCH HANDELEN: ORTHOPEDAGOGIEK ALS HANDELINGSGERICHTE WETENSCHAP 106
DEFINITIE ORTHOPEDAGOGIEK ....................................................................................................................... 106
BASISVRAGEN OVER ORTHOPEDAGOGISCH HANDELEN ................................................................................. 106
DOELEN VAN ORTHOPEDAGOGISCH HANDELEN ............................................................................................ 106
Wie maakt er gebruik van? ......................................................................................................................... 107
Optreden vanuit een bepaalde zekerheid .................................................................................................. 109
Handelen is een op een weloverwogen wijze doen en laten (intentioneel), en zichzelf ............................ 109
daarvan rekenschap geven ......................................................................................................................... 109
Handelen is persoonlijk ............................................................................................................................... 110
Handelen is regelgeleid ............................................................................................................................... 110
Kennis van de regels ............................................................................................................................... 111
Regelgeleid handelen en milieu .............................................................................................................. 112
4
, Regelgeleid handelen en vrijheid............................................................................................................ 112
Handelen vereist kennis van zaken ............................................................................................................. 114
Handelen kan een lastige opgave zijn ......................................................................................................... 115
Wetenschappelijk verantwoorde ondersteuning bij het handelen ........................................................ 116
Consequenties voor de orthopedagogische interventie......................................................................... 117
Het invoeren van technische of instrumentele verbeteringen ........................................................... 118
Het verbeteren van het interpretatiekader van de betrokkenen ....................................................... 118
Vergroten van het welbevinde ........................................................................................................... 119
SPECIFIEK OPVOEDEN ..................................................................................................................................... 120
Strategisch handelen .................................................................................................................................. 121
Eerstegraadsstrategisch handelen .......................................................................................................... 121
Opvoeder-prestatie ............................................................................................................................ 122
Klimaatcreatie ..................................................................................................................................... 129
Hanteren van de situatie .................................................................................................................... 131
Tweedegraadsstrategisch handelen ....................................................................................................... 137
Derdegraadsstrategisch handelen .......................................................................................................... 138
Wat levert orthopedagogisch handelen op? .............................................................................................. 139
5
,DEEL 1: HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK
BENAMING VAN HET VAKGEBIED
• Is de term ‘orthopedagogiek’ of ‘orthopedagogy’ een internationaal gebruikte en aanvaarde
term?
• Verschillende namen zijn in omloop:
- Heilpedagogiek
- Speciale pedagogiek
- Special education/remedial teaching
- Education spéciale
- Ortho-agogiek
- Orthopedagogiek
• Meerdere benamingen hebben nadelen en/of doelen op iets anders
• In Vlaanderen werd gekozen voor Orthopedagogiek
Heilpedagogiek
In dit deel leer je hoe de orthopedagogiek is ontstaan. Vroeger noemden ze het
vakgebied Heilpedagogiek.
Heilpedagogiek: De historische benaming voor orthopedagogiek, sterk beïnvloed door de geneeskunde,
gericht op het "helen" of genezen van opvoedingsproblemen en beperkingen.
• De betekenis van "Heil", het woord "Heil" heeft een dubbele betekenis die destijds erg belangrijk
was:
- Genezen: Het medische aspect. Men dacht dat men beperkingen of gedragsproblemen kon
"repareren" of genezen.
- Heel maken/Moreel: Het zorgende aspect. In religieuze (pastorale) kringen zag men het als
een "heilsboodschap": zorgen voor de zwaksten in de samenleving.
6
,• Eerste aanzetten…
- Georgens & Deinhart (1861 en 1863) legden met “Die heilpadagogik mit besonderer
berucksichtigung der idiotie und der idiotenanstalten” de basis van de wetenschappelijke
orthopedagogiek
- Heilpedagogiek was volgens hen
Enerzijds ‘echte pedagogiek’
Anderzijds een tussengebied tussen geneeskunde en pedagogiek
Object = helen (genezen maar ook morele betekenis) van beperkingen,
gedragsproblemen, leerproblemen, …
• Internationaal termen die verwijzen naar genezen: remedial teaching, ...
• Zo ook ‘Heilpedagogiek’ (Georgens & Deinhardt (1861): term komt uit Duitsland: 'de bakermat
van de orthopedagogiek’, maar ook in Nederland werd term ‘heilpedagogiek’ gebruikt
- verwijst naar genezen: beperkingen genezen met opvoedkundige maatregelen.
- In pastorale kringen verwees het naar de heilsboodschap voor de minstbedeelden
- pedagogiek voor abnormale (beperkte) kinderen (cfr. genezing) naast therapeutische
pedagogiek voor misdadige kdn (cfr. behandeling) (Gunning, 1909)
- Is zeker het gevolg van de rol die medici hebben gespeeld in de opvoeding van kdn met een
beperking
• Kritieken
- Heilpedagogiek lijkt zo slechts een toegepaste wetenschap, gebaseerd op psychopathologie,
en geen autonome wetenschap
- Vele beperkingen zijn niet te genezen
- Orthopedagogiek is een opvoedkundige wetenschap, geen paramedische
- Opvoeden beoogt niet te genezen of gezond maken maar is gericht op groeien en
ontwikkelen als mens
• Maar ondanks deze kritieken wordt term Heilpedagogiek in Duitsland nog steeds gebruikt
7
, - Heil-erziehung blijft voor de te helen/genezen kdn (bv. gedragsmoeilijkheden)
- Sonder-erziehung voor kdn met een blijvende beperking (waarbij genezing dus niet het doel
is)
- Förder-erziehung voor bijgestuurde gewone ontwikkeling (aanpassingsproblemen, crisissen,
….)
Speciale Pedagogiek & Orthopedagogiek
• Naast de term ‘Heilpedagogiek’ werd in Nederland gebruik gemaakt van de termen
‘Orthopedagogiek’ (1949) en ‘Speciale pedagogiek’ (Waterink, 1955) : pedagogiek voor kdn die
anders zijn, opvallende kdn of kdn met een beperking
• Speciale pedagogiek (Waterink): Vond dat kinderen met een beperking "anders" waren. Hij zag
speciale opvoeding als een manier om hen te helpen een menswaardig leven te leiden.
- Kritieken
Zijn kdn met een beperking anders (bv. kdn met een leerstoornis)?
Zijn ‘kdn met beperking’ het object van Orthopedagogiek?
Veel nadruk op het speciale i.p.v. op analogie met gewone (opvoeding van kind met
beperking is misschien niet zo anders)
Andere kdn (zonder beperking) behoeven misschien ook speciale opvoeding
(woonwagenkdn, depressieve kdn, …)
• Orthopedagogiek (Moor): Moor gaf er een nieuwe draai aan. Voor hem betekent 'ortho' niet
"rechtmaken wat krom is", maar "aangepast aan" of "naar de maat van".
- Voordeel dat er geen verwijzing is naar 'genezen’
• "opvoeding in een hogedrukcabine": een soort geconcentreerde, kunstmatige vorm van
opvoeden
8
,Orthopedagogiek
• Het voorvoegsel ‘Ortho’:
- verwijst niét naar rechtzetten wat krom is (zoals in de geneeskunde meestal het geval is) want
kan niet (cfr niet alles is herstelbaar/geneesbaar)
- verwijst wèl naar ‘aangepast aan’ (maw. een aangepaste vorm van opvoeding)
• Sinds 1949 in alle talen geïntroduceerd, maar is internationaal niet ingeburgerd geraakt
Ortho-agogiek
• Het verschil in 'wie' we helpen
• De termen zijn gebaseerd op de leeftijd van de persoon die begeleiding krijgt:
- Pedagogiek: Gericht op kinderen (begeleiden naar volwassenheid).
- Andragogiek: Gericht op volwassenen (ondersteunen van volwassenen).
- Agogiek: De verzamelnaam voor beide (het veranderen of begeleiden van mensen, ongeacht
leeftijd).
• Waarom de term 'Ortho-agogiek'?
- Sommige mensen gebruiken de term orthoagogiek omdat de term pedagogiek letterlijk naar
kinderen verwijst. Aangezien orthopedagogen ook volwassenen met een beperking helpen,
zou orthoagogiek een logischere naam zijn
• De relatie is anders:
- Bij een kind is de relatie asymmetrisch: het kind is afhankelijk en heeft geborgenheid en
absolute sturing nodig. Er is sprake van lotsverbondenheid.
- Bij een volwassene hoort de relatie evenwaardig te zijn. Een volwassene hoort niet
"opgevoed" te worden, maar getraind of gevormd. De afhankelijkheid is hier anders van aard.
• De term ‘Orthopedagogiek' voor context kdn en de term ‘Ortho-agogiek' voor context
volwassenen?
- Enerzijds … te verrechtvaardigen daar agogiek = begeleiding/vorming van kdn en volwassenen
- Anderzijds … begeleiding van kdn is kwalitatief verschillend van die van volw.
9
, opvoeden noodzakelijk voor kdn, niet gewenst voor volwassenen
andere disciplines maken ook het onderscheid
• echter:
- In Nederland zelfs ‘Orthopedagogiek' ook als het begeleiding van volwassenen betreft
- Ook in Vlaanderen werken orthopedagogen in begeleiding van bvb ‘volwassen personen met
een handicap'
- Aan de UGent en VUB hoor je docenten vaker de term orthoagogiek gebruiken als ze het
specifiek over volwassenen hebben.
Speciale educatiewetenschappen
• Dit laatste stukje tekst bespreekt een moderne poging om de discussie over "kind" (pedagogiek)
versus "volwassene" (agogiek) op te lossen door een neutralere term te
gebruiken: Educatiewetenschappen
• Wetenschappers zoals Van Daele (1995) en Broekaert (1997) stelden voor om ook in het
Nederlands over te stappen op de term Speciale Educatiewetenschappen
Huidige benamingen vakgebied
• Nederland, Vlaanderen en Zuid-Afrika: orthopedagogiek
• Engelstalige landen: special education (verwijst echter naar 'school en onderwijs', en niet naar
opvoeding (parenting, …)).
10
1
,Inhoudsopgave
DEEL 1: HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK ............................................................................................ 6
BENAMING VAN HET VAKGEBIED ........................................................................................................................ 6
Speciale Pedagogiek & Orthopedagogiek ....................................................................................................... 8
Orthopedagogiek ............................................................................................................................................ 9
Ortho-agogiek ................................................................................................................................................. 9
Speciale educatiewetenschappen................................................................................................................. 10
Huidige benamingen vakgebied .................................................................................................................... 10
Samengevat .................................................................................................................................................. 11
DE GRONDLEGGERS VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK............................................................................................ 11
Wortels Orthopedagogiek: drievoudige oorsprong ...................................................................................... 11
Ontwikkeling van de orthopedagogische theorie ......................................................................................... 14
opvoeding van het afwijkende kind .............................................................................................................. 15
Hanselmann (1885-1960) ......................................................................................................................... 16
Paul Moor (1899-1977)............................................................................................................................. 17
Kanttekeningen ......................................................................................................................................... 18
Hulp aan het kind in opvoedingsnood .......................................................................................................... 18
Vliegenthart (1904-1976) ......................................................................................................................... 18
Hulp in de problematische opvoedingssituatie (POS) ................................................................................... 20
Ter Horst (1929 - ) ..................................................................................................................................... 21
J.F.W. Kok................................................................................................................................................... 23
De Fever .................................................................................................................................................... 28
Orthopedagogisch handelen......................................................................................................................... 31
Voorlopig samenvattend ............................................................................................................................... 33
Enkele kanttekeningen bij begrip ‘POS'......................................................................................................... 34
Begrip ‘opvoedingsprobleem’: 2 stromingen ................................................................................................ 35
postmodernisme en orthopedagogiek ......................................................................................................... 37
Opvoedingsdoelen en orthopedagogiek ....................................................................................................... 38
2
, Ratonaliteit ............................................................................................................................................... 38
Moraliteit .................................................................................................................................................. 39
Interne en externe opvoedingsimpasse ................................................................................................... 40
Methodologische integrate ........................................................................................................................... 42
Methodenstrijd, en de kloof tss praktijk-theorie: Empirisch-analystische vs Fenomenologische ............ 43
Wisselwerking tussen hermeneutisch-interpretatieve en empirisch-analytische .................................... 44
Tot besluit ..................................................................................................................................................... 46
Naschri bij dit eerste deel: de orthopedagogiek als kind van drie meesters ................................................ 46
DEEL 2: DIAGNOSTIEK EN CLASSIFISEREN ....................................................................................................... 48
INHOUDELIJK OVERZICHT.................................................................................................................................. 48
DIAGNOSTISCH PROCES .................................................................................................................................... 49
Probleemstelling ........................................................................................................................................... 49
Diagnotisch proces ........................................................................................................................................ 52
Het begrip ‘diagnostiek’ ............................................................................................................................ 54
Het begrip ‘diagnose’ ................................................................................................................................ 54
Het begrip ‘classificatie’ ............................................................................................................................ 59
Het begrip ‘Indicatiestelling’ ..................................................................................................................... 60
HET BEGRIP ‘CLASSIFICEREN’ ............................................................................................................................ 61
Geschiedenis van het classificeren ............................................................................................................... 63
Het medisch model ................................................................................................................................... 64
Het sociaal model ..................................................................................................................................... 67
Het ICF-model: Poging tot integratie ........................................................................................................ 69
Bezwaren bij het classificeren ....................................................................................................................... 75
Betrouwbaarheid classificatiesystemen ................................................................................................... 75
Kind drager van problemen ...................................................................................................................... 76
Etiketteren en stigmatisering .................................................................................................................... 77
Classificeren en behandelen ..................................................................................................................... 79
3
, Classificatiesystemen .................................................................................................................................... 82
Categoriale classificatiesystemen ............................................................................................................. 82
Non-categoriale classificatiesystemen ...................................................................................................... 83
Integratie beide modellen ........................................................................................................................ 86
Voorlopig besluit ........................................................................................................................................... 88
ORTHOPEDAGOGISCHE DIAGNOSTIEK .............................................................................................................. 89
DEDUCTIEVE EN POSITIVISTISCHE VS INDUCTIEVE EN HERMENEUTISCHE DIAGNOSTIEK ................................ 95
Deductieve versus inductieve werkwijze ...................................................................................................... 96
Positivistische en Hermeneutische benadering ............................................................................................ 97
Positivistische benadering ........................................................................................................................ 97
Hermeneutische werkwijze ...................................................................................................................... 99
Synthese...................................................................................................................................................... 103
........................................................................................................................................................................ 105
BESLUIT ........................................................................................................................................................... 105
DEEL 3: ORTHOPEDAGOGISCH HANDELEN: ORTHOPEDAGOGIEK ALS HANDELINGSGERICHTE WETENSCHAP 106
DEFINITIE ORTHOPEDAGOGIEK ....................................................................................................................... 106
BASISVRAGEN OVER ORTHOPEDAGOGISCH HANDELEN ................................................................................. 106
DOELEN VAN ORTHOPEDAGOGISCH HANDELEN ............................................................................................ 106
Wie maakt er gebruik van? ......................................................................................................................... 107
Optreden vanuit een bepaalde zekerheid .................................................................................................. 109
Handelen is een op een weloverwogen wijze doen en laten (intentioneel), en zichzelf ............................ 109
daarvan rekenschap geven ......................................................................................................................... 109
Handelen is persoonlijk ............................................................................................................................... 110
Handelen is regelgeleid ............................................................................................................................... 110
Kennis van de regels ............................................................................................................................... 111
Regelgeleid handelen en milieu .............................................................................................................. 112
4
, Regelgeleid handelen en vrijheid............................................................................................................ 112
Handelen vereist kennis van zaken ............................................................................................................. 114
Handelen kan een lastige opgave zijn ......................................................................................................... 115
Wetenschappelijk verantwoorde ondersteuning bij het handelen ........................................................ 116
Consequenties voor de orthopedagogische interventie......................................................................... 117
Het invoeren van technische of instrumentele verbeteringen ........................................................... 118
Het verbeteren van het interpretatiekader van de betrokkenen ....................................................... 118
Vergroten van het welbevinde ........................................................................................................... 119
SPECIFIEK OPVOEDEN ..................................................................................................................................... 120
Strategisch handelen .................................................................................................................................. 121
Eerstegraadsstrategisch handelen .......................................................................................................... 121
Opvoeder-prestatie ............................................................................................................................ 122
Klimaatcreatie ..................................................................................................................................... 129
Hanteren van de situatie .................................................................................................................... 131
Tweedegraadsstrategisch handelen ....................................................................................................... 137
Derdegraadsstrategisch handelen .......................................................................................................... 138
Wat levert orthopedagogisch handelen op? .............................................................................................. 139
5
,DEEL 1: HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK
BENAMING VAN HET VAKGEBIED
• Is de term ‘orthopedagogiek’ of ‘orthopedagogy’ een internationaal gebruikte en aanvaarde
term?
• Verschillende namen zijn in omloop:
- Heilpedagogiek
- Speciale pedagogiek
- Special education/remedial teaching
- Education spéciale
- Ortho-agogiek
- Orthopedagogiek
• Meerdere benamingen hebben nadelen en/of doelen op iets anders
• In Vlaanderen werd gekozen voor Orthopedagogiek
Heilpedagogiek
In dit deel leer je hoe de orthopedagogiek is ontstaan. Vroeger noemden ze het
vakgebied Heilpedagogiek.
Heilpedagogiek: De historische benaming voor orthopedagogiek, sterk beïnvloed door de geneeskunde,
gericht op het "helen" of genezen van opvoedingsproblemen en beperkingen.
• De betekenis van "Heil", het woord "Heil" heeft een dubbele betekenis die destijds erg belangrijk
was:
- Genezen: Het medische aspect. Men dacht dat men beperkingen of gedragsproblemen kon
"repareren" of genezen.
- Heel maken/Moreel: Het zorgende aspect. In religieuze (pastorale) kringen zag men het als
een "heilsboodschap": zorgen voor de zwaksten in de samenleving.
6
,• Eerste aanzetten…
- Georgens & Deinhart (1861 en 1863) legden met “Die heilpadagogik mit besonderer
berucksichtigung der idiotie und der idiotenanstalten” de basis van de wetenschappelijke
orthopedagogiek
- Heilpedagogiek was volgens hen
Enerzijds ‘echte pedagogiek’
Anderzijds een tussengebied tussen geneeskunde en pedagogiek
Object = helen (genezen maar ook morele betekenis) van beperkingen,
gedragsproblemen, leerproblemen, …
• Internationaal termen die verwijzen naar genezen: remedial teaching, ...
• Zo ook ‘Heilpedagogiek’ (Georgens & Deinhardt (1861): term komt uit Duitsland: 'de bakermat
van de orthopedagogiek’, maar ook in Nederland werd term ‘heilpedagogiek’ gebruikt
- verwijst naar genezen: beperkingen genezen met opvoedkundige maatregelen.
- In pastorale kringen verwees het naar de heilsboodschap voor de minstbedeelden
- pedagogiek voor abnormale (beperkte) kinderen (cfr. genezing) naast therapeutische
pedagogiek voor misdadige kdn (cfr. behandeling) (Gunning, 1909)
- Is zeker het gevolg van de rol die medici hebben gespeeld in de opvoeding van kdn met een
beperking
• Kritieken
- Heilpedagogiek lijkt zo slechts een toegepaste wetenschap, gebaseerd op psychopathologie,
en geen autonome wetenschap
- Vele beperkingen zijn niet te genezen
- Orthopedagogiek is een opvoedkundige wetenschap, geen paramedische
- Opvoeden beoogt niet te genezen of gezond maken maar is gericht op groeien en
ontwikkelen als mens
• Maar ondanks deze kritieken wordt term Heilpedagogiek in Duitsland nog steeds gebruikt
7
, - Heil-erziehung blijft voor de te helen/genezen kdn (bv. gedragsmoeilijkheden)
- Sonder-erziehung voor kdn met een blijvende beperking (waarbij genezing dus niet het doel
is)
- Förder-erziehung voor bijgestuurde gewone ontwikkeling (aanpassingsproblemen, crisissen,
….)
Speciale Pedagogiek & Orthopedagogiek
• Naast de term ‘Heilpedagogiek’ werd in Nederland gebruik gemaakt van de termen
‘Orthopedagogiek’ (1949) en ‘Speciale pedagogiek’ (Waterink, 1955) : pedagogiek voor kdn die
anders zijn, opvallende kdn of kdn met een beperking
• Speciale pedagogiek (Waterink): Vond dat kinderen met een beperking "anders" waren. Hij zag
speciale opvoeding als een manier om hen te helpen een menswaardig leven te leiden.
- Kritieken
Zijn kdn met een beperking anders (bv. kdn met een leerstoornis)?
Zijn ‘kdn met beperking’ het object van Orthopedagogiek?
Veel nadruk op het speciale i.p.v. op analogie met gewone (opvoeding van kind met
beperking is misschien niet zo anders)
Andere kdn (zonder beperking) behoeven misschien ook speciale opvoeding
(woonwagenkdn, depressieve kdn, …)
• Orthopedagogiek (Moor): Moor gaf er een nieuwe draai aan. Voor hem betekent 'ortho' niet
"rechtmaken wat krom is", maar "aangepast aan" of "naar de maat van".
- Voordeel dat er geen verwijzing is naar 'genezen’
• "opvoeding in een hogedrukcabine": een soort geconcentreerde, kunstmatige vorm van
opvoeden
8
,Orthopedagogiek
• Het voorvoegsel ‘Ortho’:
- verwijst niét naar rechtzetten wat krom is (zoals in de geneeskunde meestal het geval is) want
kan niet (cfr niet alles is herstelbaar/geneesbaar)
- verwijst wèl naar ‘aangepast aan’ (maw. een aangepaste vorm van opvoeding)
• Sinds 1949 in alle talen geïntroduceerd, maar is internationaal niet ingeburgerd geraakt
Ortho-agogiek
• Het verschil in 'wie' we helpen
• De termen zijn gebaseerd op de leeftijd van de persoon die begeleiding krijgt:
- Pedagogiek: Gericht op kinderen (begeleiden naar volwassenheid).
- Andragogiek: Gericht op volwassenen (ondersteunen van volwassenen).
- Agogiek: De verzamelnaam voor beide (het veranderen of begeleiden van mensen, ongeacht
leeftijd).
• Waarom de term 'Ortho-agogiek'?
- Sommige mensen gebruiken de term orthoagogiek omdat de term pedagogiek letterlijk naar
kinderen verwijst. Aangezien orthopedagogen ook volwassenen met een beperking helpen,
zou orthoagogiek een logischere naam zijn
• De relatie is anders:
- Bij een kind is de relatie asymmetrisch: het kind is afhankelijk en heeft geborgenheid en
absolute sturing nodig. Er is sprake van lotsverbondenheid.
- Bij een volwassene hoort de relatie evenwaardig te zijn. Een volwassene hoort niet
"opgevoed" te worden, maar getraind of gevormd. De afhankelijkheid is hier anders van aard.
• De term ‘Orthopedagogiek' voor context kdn en de term ‘Ortho-agogiek' voor context
volwassenen?
- Enerzijds … te verrechtvaardigen daar agogiek = begeleiding/vorming van kdn en volwassenen
- Anderzijds … begeleiding van kdn is kwalitatief verschillend van die van volw.
9
, opvoeden noodzakelijk voor kdn, niet gewenst voor volwassenen
andere disciplines maken ook het onderscheid
• echter:
- In Nederland zelfs ‘Orthopedagogiek' ook als het begeleiding van volwassenen betreft
- Ook in Vlaanderen werken orthopedagogen in begeleiding van bvb ‘volwassen personen met
een handicap'
- Aan de UGent en VUB hoor je docenten vaker de term orthoagogiek gebruiken als ze het
specifiek over volwassenen hebben.
Speciale educatiewetenschappen
• Dit laatste stukje tekst bespreekt een moderne poging om de discussie over "kind" (pedagogiek)
versus "volwassene" (agogiek) op te lossen door een neutralere term te
gebruiken: Educatiewetenschappen
• Wetenschappers zoals Van Daele (1995) en Broekaert (1997) stelden voor om ook in het
Nederlands over te stappen op de term Speciale Educatiewetenschappen
Huidige benamingen vakgebied
• Nederland, Vlaanderen en Zuid-Afrika: orthopedagogiek
• Engelstalige landen: special education (verwijst echter naar 'school en onderwijs', en niet naar
opvoeding (parenting, …)).
10
