Pedagogische wetenschappen
1
,Inhoudsopgave
INHOUD CURSUS .............................................................................................................................................. 8
MODULE 1: TERREINVERKENNING- PEDAGOGIEK ALS WETENSCHAPPELIJKE DISCIPLINE .................................. 8
ETYMOLOGIE ....................................................................................................................................................... 8
DE PLURALITEIT VAN DE PEDAGOGIEK ................................................................................................................ 9
De pedagogiek ................................................................................................................................................. 9
Pedagogiek als wetenschap .......................................................................................................................... 10
Casus ............................................................................................................................................................. 13
De meervoudigheid van de pedagogiek ........................................................................................................ 14
Meervoudigheid ........................................................................................................................................ 16
Integratie stromingen .................................................................................................................................... 16
Besluit............................................................................................................................................................ 16
OPVOEDINGSWETENSCHAP TUSSEN WAARHEID, BRUIKBAARHEID EN ZINVOLHEID........................................ 17
Dienstbare wetenschap ................................................................................................................................. 17
Empirisch-analytische pedagogiek ................................................................................................................ 18
Heurmeneutische pedagogiek (geesteswetenschappelijke PED) .................................................................. 21
Handelingsgerichte pedagogiek (kritisch-emancipatorische PED) ................................................................ 23
Meervoudigheid / pluraliteit ......................................................................................................................... 25
Integratie stromingen .................................................................................................................................... 25
MODULE 2: ONDERWIJS IN DE MAATSCHAPPELIJKE CONTEXT ....................................................................... 26
INLEIDING .......................................................................................................................................................... 26
ONDERWIJS EN ONGELIJKHEID / DIFFERENTIATIEFUNCTIE ............................................................................... 28
Het meritocratisch perspectief ...................................................................................................................... 28
Ongelijkheid als maatschappelijk fenomeen: ............................................................................................ 28
Meritocratie vs reproductie ...................................................................................................................... 28
Gelijke kansen: het probleem van verschillen tussen groepen ................................................................. 31
2
, Selectie en onderwijs (sponsored mobility + contest mobility) ................................................................ 32
Groepsgebonden ongelijkheid: de feiten ...................................................................................................... 34
sekse/gender ............................................................................................................................................. 34
Sociaa milieu / SES .................................................................................................................................... 35
Buitenlandse herkomst / allochtoon ......................................................................................................... 37
Schoolloopbanen naar sociaal milieu en/of buitenlandse herkomst ........................................................ 38
Verklaringen voor ongelijkheid in het onderwijs .......................................................................................... 39
Oorzaken van sekseverschillen .................................................................................................................. 39
Oorzaken van verschillen naar sociaal milieu en/of allochtone herkomst (SES) ....................................... 41
Beleid en maatregelen ................................................................................................................................. 42
Gender/sekse ............................................................................................................................................ 42
Milieu en herkomst ................................................................................................................................... 43
Samengevat ................................................................................................................................................... 44
ONDERWIJS EN ARBEIDSMARKT / KWALIFICATIEFUNCTIE ................................................................................ 45
Ontwikkelingen onderwijs en arbeidsmarkt ................................................................................................. 46
Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en neiuwe competenties ................................................................. 46
(Nieuwe) inrichting beroepsonderwijs ...................................................................................................... 47
Addendum: vroegtijdig schoolverlaten ......................................................................................................... 48
PUSH & PULL ............................................................................................................................................. 50
DE PEDAGOGISCHE FUNCTIE VAN HET ONDERWIJS / INTEGRATIEFUNCTIE ...................................................... 50
Visies op de pedagogische functie ................................................................................................................ 51
Geschiedenis van het denken over de pedagogische functie ................................................................... 51
Verschilende accenten .............................................................................................................................. 52
Legitimatie van de pedagogische functie van de school ............................................................................... 53
Omgaan met waarden ............................................................................................................................... 53
Welke waarden? ........................................................................................................................................ 53
Waarden toetsen ....................................................................................................................................... 55
Waardenpluralisme ................................................................................................................................... 56
3
, Rol van de schoolcultuur en de docent ......................................................................................................... 58
Rol van de schoolcultuur ........................................................................................................................... 58
Rol van de docent ...................................................................................................................................... 60
Knelpunten ten aanzien van de pedagogische functie van de school ........................................................... 60
SAMENVATTING EN PERSPECTIEVEN ................................................................................................................. 61
MODULE 3: LEERTHEORIEËN EN LEERPARADIGMA ......................................................................................... 62
MODULE 3A: VAN BEHAVIORISTISCHE VISIE OP LEREN NAAR HET ONTWERPEN VAN INSTRUCTIE ................. 62
INLEIDING .......................................................................................................................................................... 62
VAN LEREN NAAR INSTRUCTIES OBV HET BEHVAIORISME ................................................................................ 63
Gedrag, gedrag, gedrag, gedrag .................................................................................................................... 63
Het formuleren van leerdoelen in termen van observeerbaar gedrag ......................................................... 64
Leermachines en Geprogrammeerde Instructie (GI) ..................................................................................... 68
Leermachine .............................................................................................................................................. 70
Het belang van feedback ............................................................................................................................... 72
Mastery Learning .......................................................................................................................................... 75
Direct Instruction (DI) .................................................................................................................................... 81
Contingency Contracting (CC) ....................................................................................................................... 85
HET REFERENTIEKADER VOOR ONDERWIJSKUNDE EN HET BEHAVIORISME ..................................................... 88
KRITIEKEN OP BEHAVIORISME ........................................................................................................................... 91
MODULE 3B VAN EEN COGNITIVISTISCHE VISIE OP LEREN NAAR HET ONTWERPEN VAN INSTRUCTIE ............ 92
INLEIDING .......................................................................................................................................................... 92
Behaviorisme vs. Cognitivisme ...................................................................................................................... 93
Verdere inleiding ........................................................................................................................................... 93
Multi-store model ......................................................................................................................................... 94
Centrale/basis concepten .............................................................................................................................. 96
Metacognitie ................................................................................................................................................. 96
4
, PRINCIPES INSTRUCTIE ...................................................................................................................................... 97
EVIDENCE-BASED INSTRUCTIEAANPAKKEN ....................................................................................................... 98
Cognitieve strategieën aanleren - Cognitive Strategy Instruction (CSI) ....................................................... 100
Het gebruik van non-linguïstische representaties ....................................................................................... 102
Het aanduiden van verschillen en gelijkenissen .......................................................................................... 104
Mnemonics.................................................................................................................................................. 106
Zelf vragen uitwerken .................................................................................................................................. 107
Notities nemen ............................................................................................................................................ 110
SYSTEMATISCHE VERTALINGEN VAN COGNITIVISTISCHE VISIE OP LEREN NAAR INSTRUCTIE ......................... 112
Ausubel: advance organizers en het activeren van voorkennis ................................................................... 113
Advance organizers ................................................................................................................................. 114
Activeren voorkennis ............................................................................................................................... 114
Condition-based models (Gagné) ................................................................................................................ 116
Sociaal cognitivisme (Bandura) ................................................................................................................... 118
Concept maps (Novak) ................................................................................................................................ 121
Cognitieve theorie of multimedia leurning (Mayer).................................................................................... 123
IMPLICATIES ..................................................................................................................................................... 126
KRITIEK ............................................................................................................................................................ 127
MODULE 3C: VAN EEN CONSTRUCTIVISTISCHE VISIE OP LEREN NAAR HET ONTWERPEN VAN INSTRUCTIE .. 128
CONSTRICTIVISME: EEN ‘KENNIS’-BENADERING MET VEEL GEZICHTEN ......................................................... 128
Epistemologie, ontologie of een onderwijskundige theorie? ..................................................................... 129
Soorten constructivisme ............................................................................................................................. 132
Basisassumpties .......................................................................................................................................... 132
Epistemologische assumpties (Ernest) .................................................................................................... 133
Concrete kenmerken ............................................................................................................................... 133
CONSTRUCTIVISME: EEN NOG STEEDS GROEIEND VELD VAN VISISES, THEORIEËN EN OPVATTINGEN ........... 134
Overzicht ..................................................................................................................................................... 134
5
, Theoretische basis ....................................................................................................................................... 135
Piaget .......................................................................................................................................................... 136
Vygotksy ...................................................................................................................................................... 139
Sociale dimensie ...................................................................................................................................... 139
Psychological tools .................................................................................................................................. 140
zone / proximal development ................................................................................................................. 140
Visie op leren ........................................................................................................................................... 141
Bruner ......................................................................................................................................................... 143
Discovery learning ................................................................................................................................... 144
Visie op leren ........................................................................................................................................... 144
Bruner continued .................................................................................................................................... 145
Spiral curriculum ..................................................................................................................................... 145
Kolb: experiental learning theory ................................................................................................................ 146
Leerstijlen ................................................................................................................................................ 146
Leerstijlencyclus ...................................................................................................................................... 147
Jarvis ............................................................................................................................................................ 149
Lave & Wenger: situated learning ............................................................................................................... 150
DE CONSTRUCTIVISTISCHE OPVATTING OVER INSTRUCTIE: BASISPRINCIPE ................................................... 153
SYSTEMISCHE VERTALINGEN VAN DE CONSTRUCTIVISTISCHE VISIE OP INSTRUCTIE ...................................... 155
Toepassingen ............................................................................................................................................... 155
Competentiegericht onderwijs .................................................................................................................... 156
Klinische simulaties ..................................................................................................................................... 157
Skillslabs ...................................................................................................................................................... 158
Duaal leren .................................................................................................................................................. 159
Leerbedrijven, oefenbedrijf ......................................................................................................................... 161
Cognitive apprenticeship: leerling-gezel-meester ....................................................................................... 163
Probleem gestuurdonderwijs ...................................................................................................................... 166
Ontwerpprincipes PGO............................................................................................................................ 167
6
, INGREDIËNTEN VOOR EVIDENCE BASED CONSTRUCTIVISTISCHE AANPAKKEN .............................................. 168
Concreet - Iconisch - Symbolisch (CIS)......................................................................................................... 168
Samenwerkend leren .................................................................................................................................. 170
Voorwaarden ........................................................................................................................................... 171
Groepswerk ............................................................................................................................................. 171
CSCL ......................................................................................................................................................... 171
Peer tutoring ............................................................................................................................................... 173
Student tutoring .......................................................................................................................................... 175
HET ONDERWIJSKUNDIG REFERENTIEKADER EN HET CONSTRUCTIVISME ..................................................... 177
Implicaties ................................................................................................................................................... 177
Instructieactiviteiten: .............................................................................................................................. 178
CONNECTIVISME .......................................................................................................................................... 180
SAMENVATTEND .......................................................................................................................................... 181
7
,INHOUD CURSUS
• Module 1: Terreinverkenning - Pedagogiek als wetenschappelijke discipline
• Module 2: Onderwijs als maatschappelijk systeem
• Module 3: Leertheorieën en -paradigma’s
• Module 4: Fundamenten van leren in het basisonderwijs
MODULE 1: TERREINVERKENNING- PEDAGOGIEK ALS WETENSCHAPPELIJKE DISCIPLINE
ETYMOLOGIE
• Educatie [opvoeding] {1650} < frans éducation < latijn educationem, 4e nv. van educatio [idem], van
educare (verl. deelw. educatum) [grootbrengen, opvoeden], van educere [naar buiten brengen,
oprichten, opvoeden], van ex [uit, omhoog] + ducere [leiden].
• Pedagogie [opvoeding] {1495}. Grieks paidagōgíā ‘opvoeding’, afleiding van paidagōgós ‘opvoeder,
leraar’, eerder al ‘slaaf die toezicht houdt op de kinderen en ze naar school brengt’, gevormd uit paĩs
(genitief paidós) ‘kind’ en agōgós ‘gids, brenger, leider’.
• Agogie [optreden] {1490}, Latijn agere ‘handelen, doen, in beweging zetten’. Latijn agere is verwant
met Grieks ágein ‘drijven, leiden’.
Educatie:
8
,DE PLURALITEIT VAN DE PEDAGOGIEK
De pedagogiek
• Opvoedings- en onderwijsprocessen
• In 1779 werd de pedagogiek een academische discipline
• De geboorte als wetenschap:
- Pas in 1779 werd pedagogiek een academische discipline met Ernst Christian Trapp als eerste
hoogleraar (Halle).
- In Nederland volgde deze erkenning pas veel later, in 1918, met R. Casimir in Leiden.
• Historische denkers (vóór de wetenschap):
- Plato: Zag opvoeding als middel voor de politiek (het in stand houden van de drie standen in de
'polis').
- John Locke: Nadruk op de maakbaarheid van het kind (tabula rasa).
- Jean-Jacques Rousseau: Pleitte voor een natuurlijke opvoeding; de cultuur is de boosdoener die
het van nature goede kind kan bederven.
• Van incidenteel naar continu:
- Vóór de academisering werd er slechts incidenteel (af en toe) over opvoeding geschreven door
filosofen.
- De wetenschappelijke pedagogiek zorgde voor een continue en systematische aandacht voor het
onderwerp.
• Wisselwerking met de praktijk:
- De academische pedagogiek heeft als expliciet doel de pedagogische practici (opvoeders en
leraren) te ondersteunen en hun handelen te verbeteren.
- Door betere scholing zijn deze practici tegenwoordig zelf in staat om wetenschappelijke kennis te
consumeren en toe te passen.
9
, Pedagogiek als wetenschap
• Pedagogiek = integratieve wetenschap = Een discipline die inzichten en methoden uit verschillende
andere wetenschappen (zoals psychologie, sociologie en filosofie) samenbrengt en combineert tot één
samenhangend geheel.
• Object-theoretisch niveau: De laag van de wetenschap die zich direct bezighoudt met onderzoek naar
en theorievorming over de werkelijkheid van opvoeding en onderwijs.
• Metatheoretisch niveau: Het hoogste abstractieniveau, waarop men nadenkt over de wetenschap zelf
(theorie over de theorie).
• Wetenschapstheorie: Een stelsel van opvattingen over wat "goede" wetenschap is, welke methoden
geldig zijn en hoe theorie en praktijk zich tot elkaar verhouden.
• Handelingswetenschap: De opvatting dat de pedagogiek een "praktische" wetenschap is, wat betekent
dat de opgedane kennis nuttig moet zijn voor de dagelijkse opvoedingspraktijk.
• Drie niveaus van de pedagogiek: De pedagogiek onderscheidt drie lagen die onlosmakelijk met elkaar
verbonden zijn:
- Metatheoretisch niveau: De "spelregels" van de wetenschap / theorie over theorieën
(Wetenschapstheorie).
Relatie met praktijk? Moet wetenschap zich enkel bezighouden met feiten (empirische
discussie) of mag (moet?) ze ook uitspraken doen over wenselijkheden?
Moet pedagogiek de opvoedingswerkelijkheid verhelderen, verklaren, voorspellen,
veranderen? Welke methoden gebruiken?
- Object-theoretisch niveau: De inhoudelijke theorieën en onderzoeken (Pedagogische theorieën).
Verworven inzichten om pedagogische praktijk te veranderen; resulteert in pedagogische
theorieën die inzicht verschaffen in complexe relaties tussen handelingen en educatie-
effecten
- Niveau van de praktijk: De dagelijkse werkelijkheid in gezinnen en scholen (werkelijkheid van
opvoeding en onderwijs).
10
1
,Inhoudsopgave
INHOUD CURSUS .............................................................................................................................................. 8
MODULE 1: TERREINVERKENNING- PEDAGOGIEK ALS WETENSCHAPPELIJKE DISCIPLINE .................................. 8
ETYMOLOGIE ....................................................................................................................................................... 8
DE PLURALITEIT VAN DE PEDAGOGIEK ................................................................................................................ 9
De pedagogiek ................................................................................................................................................. 9
Pedagogiek als wetenschap .......................................................................................................................... 10
Casus ............................................................................................................................................................. 13
De meervoudigheid van de pedagogiek ........................................................................................................ 14
Meervoudigheid ........................................................................................................................................ 16
Integratie stromingen .................................................................................................................................... 16
Besluit............................................................................................................................................................ 16
OPVOEDINGSWETENSCHAP TUSSEN WAARHEID, BRUIKBAARHEID EN ZINVOLHEID........................................ 17
Dienstbare wetenschap ................................................................................................................................. 17
Empirisch-analytische pedagogiek ................................................................................................................ 18
Heurmeneutische pedagogiek (geesteswetenschappelijke PED) .................................................................. 21
Handelingsgerichte pedagogiek (kritisch-emancipatorische PED) ................................................................ 23
Meervoudigheid / pluraliteit ......................................................................................................................... 25
Integratie stromingen .................................................................................................................................... 25
MODULE 2: ONDERWIJS IN DE MAATSCHAPPELIJKE CONTEXT ....................................................................... 26
INLEIDING .......................................................................................................................................................... 26
ONDERWIJS EN ONGELIJKHEID / DIFFERENTIATIEFUNCTIE ............................................................................... 28
Het meritocratisch perspectief ...................................................................................................................... 28
Ongelijkheid als maatschappelijk fenomeen: ............................................................................................ 28
Meritocratie vs reproductie ...................................................................................................................... 28
Gelijke kansen: het probleem van verschillen tussen groepen ................................................................. 31
2
, Selectie en onderwijs (sponsored mobility + contest mobility) ................................................................ 32
Groepsgebonden ongelijkheid: de feiten ...................................................................................................... 34
sekse/gender ............................................................................................................................................. 34
Sociaa milieu / SES .................................................................................................................................... 35
Buitenlandse herkomst / allochtoon ......................................................................................................... 37
Schoolloopbanen naar sociaal milieu en/of buitenlandse herkomst ........................................................ 38
Verklaringen voor ongelijkheid in het onderwijs .......................................................................................... 39
Oorzaken van sekseverschillen .................................................................................................................. 39
Oorzaken van verschillen naar sociaal milieu en/of allochtone herkomst (SES) ....................................... 41
Beleid en maatregelen ................................................................................................................................. 42
Gender/sekse ............................................................................................................................................ 42
Milieu en herkomst ................................................................................................................................... 43
Samengevat ................................................................................................................................................... 44
ONDERWIJS EN ARBEIDSMARKT / KWALIFICATIEFUNCTIE ................................................................................ 45
Ontwikkelingen onderwijs en arbeidsmarkt ................................................................................................. 46
Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en neiuwe competenties ................................................................. 46
(Nieuwe) inrichting beroepsonderwijs ...................................................................................................... 47
Addendum: vroegtijdig schoolverlaten ......................................................................................................... 48
PUSH & PULL ............................................................................................................................................. 50
DE PEDAGOGISCHE FUNCTIE VAN HET ONDERWIJS / INTEGRATIEFUNCTIE ...................................................... 50
Visies op de pedagogische functie ................................................................................................................ 51
Geschiedenis van het denken over de pedagogische functie ................................................................... 51
Verschilende accenten .............................................................................................................................. 52
Legitimatie van de pedagogische functie van de school ............................................................................... 53
Omgaan met waarden ............................................................................................................................... 53
Welke waarden? ........................................................................................................................................ 53
Waarden toetsen ....................................................................................................................................... 55
Waardenpluralisme ................................................................................................................................... 56
3
, Rol van de schoolcultuur en de docent ......................................................................................................... 58
Rol van de schoolcultuur ........................................................................................................................... 58
Rol van de docent ...................................................................................................................................... 60
Knelpunten ten aanzien van de pedagogische functie van de school ........................................................... 60
SAMENVATTING EN PERSPECTIEVEN ................................................................................................................. 61
MODULE 3: LEERTHEORIEËN EN LEERPARADIGMA ......................................................................................... 62
MODULE 3A: VAN BEHAVIORISTISCHE VISIE OP LEREN NAAR HET ONTWERPEN VAN INSTRUCTIE ................. 62
INLEIDING .......................................................................................................................................................... 62
VAN LEREN NAAR INSTRUCTIES OBV HET BEHVAIORISME ................................................................................ 63
Gedrag, gedrag, gedrag, gedrag .................................................................................................................... 63
Het formuleren van leerdoelen in termen van observeerbaar gedrag ......................................................... 64
Leermachines en Geprogrammeerde Instructie (GI) ..................................................................................... 68
Leermachine .............................................................................................................................................. 70
Het belang van feedback ............................................................................................................................... 72
Mastery Learning .......................................................................................................................................... 75
Direct Instruction (DI) .................................................................................................................................... 81
Contingency Contracting (CC) ....................................................................................................................... 85
HET REFERENTIEKADER VOOR ONDERWIJSKUNDE EN HET BEHAVIORISME ..................................................... 88
KRITIEKEN OP BEHAVIORISME ........................................................................................................................... 91
MODULE 3B VAN EEN COGNITIVISTISCHE VISIE OP LEREN NAAR HET ONTWERPEN VAN INSTRUCTIE ............ 92
INLEIDING .......................................................................................................................................................... 92
Behaviorisme vs. Cognitivisme ...................................................................................................................... 93
Verdere inleiding ........................................................................................................................................... 93
Multi-store model ......................................................................................................................................... 94
Centrale/basis concepten .............................................................................................................................. 96
Metacognitie ................................................................................................................................................. 96
4
, PRINCIPES INSTRUCTIE ...................................................................................................................................... 97
EVIDENCE-BASED INSTRUCTIEAANPAKKEN ....................................................................................................... 98
Cognitieve strategieën aanleren - Cognitive Strategy Instruction (CSI) ....................................................... 100
Het gebruik van non-linguïstische representaties ....................................................................................... 102
Het aanduiden van verschillen en gelijkenissen .......................................................................................... 104
Mnemonics.................................................................................................................................................. 106
Zelf vragen uitwerken .................................................................................................................................. 107
Notities nemen ............................................................................................................................................ 110
SYSTEMATISCHE VERTALINGEN VAN COGNITIVISTISCHE VISIE OP LEREN NAAR INSTRUCTIE ......................... 112
Ausubel: advance organizers en het activeren van voorkennis ................................................................... 113
Advance organizers ................................................................................................................................. 114
Activeren voorkennis ............................................................................................................................... 114
Condition-based models (Gagné) ................................................................................................................ 116
Sociaal cognitivisme (Bandura) ................................................................................................................... 118
Concept maps (Novak) ................................................................................................................................ 121
Cognitieve theorie of multimedia leurning (Mayer).................................................................................... 123
IMPLICATIES ..................................................................................................................................................... 126
KRITIEK ............................................................................................................................................................ 127
MODULE 3C: VAN EEN CONSTRUCTIVISTISCHE VISIE OP LEREN NAAR HET ONTWERPEN VAN INSTRUCTIE .. 128
CONSTRICTIVISME: EEN ‘KENNIS’-BENADERING MET VEEL GEZICHTEN ......................................................... 128
Epistemologie, ontologie of een onderwijskundige theorie? ..................................................................... 129
Soorten constructivisme ............................................................................................................................. 132
Basisassumpties .......................................................................................................................................... 132
Epistemologische assumpties (Ernest) .................................................................................................... 133
Concrete kenmerken ............................................................................................................................... 133
CONSTRUCTIVISME: EEN NOG STEEDS GROEIEND VELD VAN VISISES, THEORIEËN EN OPVATTINGEN ........... 134
Overzicht ..................................................................................................................................................... 134
5
, Theoretische basis ....................................................................................................................................... 135
Piaget .......................................................................................................................................................... 136
Vygotksy ...................................................................................................................................................... 139
Sociale dimensie ...................................................................................................................................... 139
Psychological tools .................................................................................................................................. 140
zone / proximal development ................................................................................................................. 140
Visie op leren ........................................................................................................................................... 141
Bruner ......................................................................................................................................................... 143
Discovery learning ................................................................................................................................... 144
Visie op leren ........................................................................................................................................... 144
Bruner continued .................................................................................................................................... 145
Spiral curriculum ..................................................................................................................................... 145
Kolb: experiental learning theory ................................................................................................................ 146
Leerstijlen ................................................................................................................................................ 146
Leerstijlencyclus ...................................................................................................................................... 147
Jarvis ............................................................................................................................................................ 149
Lave & Wenger: situated learning ............................................................................................................... 150
DE CONSTRUCTIVISTISCHE OPVATTING OVER INSTRUCTIE: BASISPRINCIPE ................................................... 153
SYSTEMISCHE VERTALINGEN VAN DE CONSTRUCTIVISTISCHE VISIE OP INSTRUCTIE ...................................... 155
Toepassingen ............................................................................................................................................... 155
Competentiegericht onderwijs .................................................................................................................... 156
Klinische simulaties ..................................................................................................................................... 157
Skillslabs ...................................................................................................................................................... 158
Duaal leren .................................................................................................................................................. 159
Leerbedrijven, oefenbedrijf ......................................................................................................................... 161
Cognitive apprenticeship: leerling-gezel-meester ....................................................................................... 163
Probleem gestuurdonderwijs ...................................................................................................................... 166
Ontwerpprincipes PGO............................................................................................................................ 167
6
, INGREDIËNTEN VOOR EVIDENCE BASED CONSTRUCTIVISTISCHE AANPAKKEN .............................................. 168
Concreet - Iconisch - Symbolisch (CIS)......................................................................................................... 168
Samenwerkend leren .................................................................................................................................. 170
Voorwaarden ........................................................................................................................................... 171
Groepswerk ............................................................................................................................................. 171
CSCL ......................................................................................................................................................... 171
Peer tutoring ............................................................................................................................................... 173
Student tutoring .......................................................................................................................................... 175
HET ONDERWIJSKUNDIG REFERENTIEKADER EN HET CONSTRUCTIVISME ..................................................... 177
Implicaties ................................................................................................................................................... 177
Instructieactiviteiten: .............................................................................................................................. 178
CONNECTIVISME .......................................................................................................................................... 180
SAMENVATTEND .......................................................................................................................................... 181
7
,INHOUD CURSUS
• Module 1: Terreinverkenning - Pedagogiek als wetenschappelijke discipline
• Module 2: Onderwijs als maatschappelijk systeem
• Module 3: Leertheorieën en -paradigma’s
• Module 4: Fundamenten van leren in het basisonderwijs
MODULE 1: TERREINVERKENNING- PEDAGOGIEK ALS WETENSCHAPPELIJKE DISCIPLINE
ETYMOLOGIE
• Educatie [opvoeding] {1650} < frans éducation < latijn educationem, 4e nv. van educatio [idem], van
educare (verl. deelw. educatum) [grootbrengen, opvoeden], van educere [naar buiten brengen,
oprichten, opvoeden], van ex [uit, omhoog] + ducere [leiden].
• Pedagogie [opvoeding] {1495}. Grieks paidagōgíā ‘opvoeding’, afleiding van paidagōgós ‘opvoeder,
leraar’, eerder al ‘slaaf die toezicht houdt op de kinderen en ze naar school brengt’, gevormd uit paĩs
(genitief paidós) ‘kind’ en agōgós ‘gids, brenger, leider’.
• Agogie [optreden] {1490}, Latijn agere ‘handelen, doen, in beweging zetten’. Latijn agere is verwant
met Grieks ágein ‘drijven, leiden’.
Educatie:
8
,DE PLURALITEIT VAN DE PEDAGOGIEK
De pedagogiek
• Opvoedings- en onderwijsprocessen
• In 1779 werd de pedagogiek een academische discipline
• De geboorte als wetenschap:
- Pas in 1779 werd pedagogiek een academische discipline met Ernst Christian Trapp als eerste
hoogleraar (Halle).
- In Nederland volgde deze erkenning pas veel later, in 1918, met R. Casimir in Leiden.
• Historische denkers (vóór de wetenschap):
- Plato: Zag opvoeding als middel voor de politiek (het in stand houden van de drie standen in de
'polis').
- John Locke: Nadruk op de maakbaarheid van het kind (tabula rasa).
- Jean-Jacques Rousseau: Pleitte voor een natuurlijke opvoeding; de cultuur is de boosdoener die
het van nature goede kind kan bederven.
• Van incidenteel naar continu:
- Vóór de academisering werd er slechts incidenteel (af en toe) over opvoeding geschreven door
filosofen.
- De wetenschappelijke pedagogiek zorgde voor een continue en systematische aandacht voor het
onderwerp.
• Wisselwerking met de praktijk:
- De academische pedagogiek heeft als expliciet doel de pedagogische practici (opvoeders en
leraren) te ondersteunen en hun handelen te verbeteren.
- Door betere scholing zijn deze practici tegenwoordig zelf in staat om wetenschappelijke kennis te
consumeren en toe te passen.
9
, Pedagogiek als wetenschap
• Pedagogiek = integratieve wetenschap = Een discipline die inzichten en methoden uit verschillende
andere wetenschappen (zoals psychologie, sociologie en filosofie) samenbrengt en combineert tot één
samenhangend geheel.
• Object-theoretisch niveau: De laag van de wetenschap die zich direct bezighoudt met onderzoek naar
en theorievorming over de werkelijkheid van opvoeding en onderwijs.
• Metatheoretisch niveau: Het hoogste abstractieniveau, waarop men nadenkt over de wetenschap zelf
(theorie over de theorie).
• Wetenschapstheorie: Een stelsel van opvattingen over wat "goede" wetenschap is, welke methoden
geldig zijn en hoe theorie en praktijk zich tot elkaar verhouden.
• Handelingswetenschap: De opvatting dat de pedagogiek een "praktische" wetenschap is, wat betekent
dat de opgedane kennis nuttig moet zijn voor de dagelijkse opvoedingspraktijk.
• Drie niveaus van de pedagogiek: De pedagogiek onderscheidt drie lagen die onlosmakelijk met elkaar
verbonden zijn:
- Metatheoretisch niveau: De "spelregels" van de wetenschap / theorie over theorieën
(Wetenschapstheorie).
Relatie met praktijk? Moet wetenschap zich enkel bezighouden met feiten (empirische
discussie) of mag (moet?) ze ook uitspraken doen over wenselijkheden?
Moet pedagogiek de opvoedingswerkelijkheid verhelderen, verklaren, voorspellen,
veranderen? Welke methoden gebruiken?
- Object-theoretisch niveau: De inhoudelijke theorieën en onderzoeken (Pedagogische theorieën).
Verworven inzichten om pedagogische praktijk te veranderen; resulteert in pedagogische
theorieën die inzicht verschaffen in complexe relaties tussen handelingen en educatie-
effecten
- Niveau van de praktijk: De dagelijkse werkelijkheid in gezinnen en scholen (werkelijkheid van
opvoeding en onderwijs).
10
