PSYCHODIAGNOSTIEK VAN KINDEREN EN ADOLESCENTEN:
SAMENVATTING
1
,INHOUDSOPGAVE
Hoofdstuk 1: Wat is kinddiagnostiek en wat maakt het uniek? ........................................................................ 7
1.1. Wat roept diagnostiek intuïtief op? .......................................................................................................... 7
1.2. Wat is diagnostiek? Van intuïtie naar werkdefinitie ................................................................................ 8
1.3. Welke vormen van oordelen omvat diagnostiek? ................................................................................. 9
1.4. Welke vormen van maatstaven omvat diagnostiek? .......................................................................... 10
1.5. Diagnostiek bij het kind? Oordelen in context! ..................................................................................... 11
1.6. Het kind in context? Diagnostiek van de opvoeding en het gezin! ................................................... 12
1.7. Vakkundige kinddiagnostiek? Vier pijlers, met zelfbesturing! .............................................................. 12
1.8. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 13
1.9. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 15
Hoofdstuk 2: Hoe handel je evidence based? De FACE-aanpak ................................................................. 17
2.1. Evidence-based diagnostiek: wat, waarom en hoe?.......................................................................... 17
2.2. Uitdagingen evidence-based kinddiagnostiek .................................................................................... 18
2.3. Evidence-based diagnostiek met de FACE-aanpak ........................................................................... 18
2.3.1. Het FACE-model op macroniveau: een stressbalansmodel ......................................................... 19
2.3.2. Het FACE-model op microniveau: cognitief-emotionele dynamiek ........................................... 21
2.3.3. Het FACE-model in de praktijk: van stressbalans naar klinische aanmelding ............................. 22
2.3.4. De FACE-methodiek voor evidence-based diagnostiek .............................................................. 23
2.3.5. Het FACE’ogram als basistool voor diagnostische monitoring ..................................................... 23
2.4. Wegwijzer sneltraject en modeltraject .................................................................................................. 23
2.5. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 24
2.6. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 25
Hoofdstuk 3: Het kind in focus: wat en waarom? ............................................................................................ 26
3.1. Wat omvat de kindontwikkeling? ........................................................................................................... 26
3.2. Ontwikkelingsmijlpalen en testmaatstaven ........................................................................................... 26
3.2.1. Ontwikkelingsmijlpalen ..................................................................................................................... 26
3.2.2. Testmaatstaven ................................................................................................................................. 27
3.3. Ontwikkelingsdynamiek en diagnostische uitdagingen ...................................................................... 27
3.3.1. Ontwikkelingsvariabiliteit: meer dan leeftijd als maatstaf ............................................................. 27
3.3.2. Multifinaliteit en equifinaliteit? Convergent en divergent denken! ............................................. 28
3.3.3. Oorzaken, gevolgen, moderators en mediators ........................................................................... 28
3.4. Van evidence base naar praktijk ........................................................................................................... 30
3.5. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 30
3.6. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 31
Hoofdstuk 4: De opvoeding in focus: wat en waarom? ................................................................................. 32
Hoofdstuk 5: Het gezin in focus: wat en waarom? .......................................................................................... 32
Hoofdstuk 6: Hoe handel je professioneel? ...................................................................................................... 33
6.1. Diagnostische kwaliteitseisen en uitdagingen ...................................................................................... 33
2
, 6.2. Frequente cognitief-emotionele valkuilen en hun oplossingen .......................................................... 35
6.3. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 38
6.4. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 38
Hoofdstuk 7: Hoe verzamel je informatie? ........................................................................................................ 40
7.1. Het vraag- en antwoordverloop van de kinddiagnostiek ................................................................... 40
7.2. De planmatige diagnostische cyclus..................................................................................................... 41
7.2.1. Diagnostische fasen .......................................................................................................................... 42
7.2.2. Diagnostische procedure ................................................................................................................. 44
7.3. Informele methoden: observatie en gesprek ........................................................................................ 44
7.3.1. Bijdragen en uitdagingen................................................................................................................. 44
7.3.2. Ondersteuning ................................................................................................................................... 45
7.4. Testonderzoek ........................................................................................................................................... 45
7.4.1. Bijdragen ............................................................................................................................................ 45
7.4.2. Uitdagingen testonderzoek .............................................................................................................. 46
7.4.3. Uitdagingen meting kindbeleving ................................................................................................... 46
7.4.4. Ondersteuning ................................................................................................................................... 46
7.5. Samen sterk: gesprek, observatie en testonderzoek ............................................................................ 47
7.6. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 47
7.7. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 47
Hoofdstuk 8: Hoe organiseer je de informatie?................................................................................................ 49
8.1. Keuzes voor ordening van de informatie............................................................................................... 49
8.2. Categorische ordening ........................................................................................................................... 49
8.2.1. Bijdragen categorische ordening .................................................................................................... 49
8.2.2. Grenzen en bijsturing categorisch classificeren ............................................................................. 50
8.3. Dimensionele ordening ............................................................................................................................ 50
8.3.1. Bijdrage dimensionele ordening ...................................................................................................... 50
8.3.2. Grenzen en bijsturing dimensionele ordening ................................................................................ 51
8.4. Samen sterk: integratieve transcategorische ordening ....................................................................... 51
8.5. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 52
8.6. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 52
Hoofdstuk 9: Hoe duid je de informatie? .......................................................................................................... 53
9.1. Keuzes voor zingeving .............................................................................................................................. 53
9.2. Nomothetische duiding ........................................................................................................................... 53
9.3. Ideografische duiding .............................................................................................................................. 54
9.4. Samen sterk: nomothetische en ideografische duiding ...................................................................... 55
9.5. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 55
9.6. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 56
Hoofdstuk 10: Stappenplan, risicotaxatie en beslisboom ............................................................................... 57
10.1. Stappenplan diagnostiek ...................................................................................................................... 57
3
, 10.2. Veiligheid en risicotaxatie ..................................................................................................................... 58
10.3. Beslisboom met model- en sneltrajecten ............................................................................................ 59
10.4. Belangrijke begrippen............................................................................................................................ 59
Hoofdstuk 11: Aanmelding ................................................................................................................................. 60
11.1. Taken: diagnostische oriëntatie met eerste risicotaxatie ................................................................... 60
11.2. Uitdagingen: snel denken en gevoelens reguleren ........................................................................... 60
11.3. Oplossingen: systematisch expliciteren en organiseren ..................................................................... 61
11.4. Tools aanmelding: aanmeldingsfiche en eerste FACE’ogram .......................................................... 62
11.5. Voorbeeld aanmelding ......................................................................................................................... 62
11.6. Wegwijzer model- en sneltrajecten ...................................................................................................... 63
Hoofdstuk 12: Intake............................................................................................................................................ 64
12.1. Basistaken: draagvlak verkennen ......................................................................................................... 64
12.2. Uitdagingen en oplossingen: informatie vakkundig verzamelen ...................................................... 64
12.2.1. Informatieverzameling .................................................................................................................... 64
12.2.2. Hulprelatie ........................................................................................................................................ 65
12.2.3. Specifieke uitdagingen met kinderen ........................................................................................... 65
12.3.4. Oplossingen ..................................................................................................................................... 66
12.3. Intakeschema en FACE-tools ................................................................................................................ 66
12.3.1. Intakeschema .................................................................................................................................. 66
12.3.2. Psychologische balans ................................................................................................................... 66
12.3.3. Intake-FACE’ogram......................................................................................................................... 66
12.4. Intakeverloop: handvatten gespreksvormen ...................................................................................... 67
12.5. Wegwijzer model-en sneltrajecten ....................................................................................................... 68
12.6. Belangrijke begrippen............................................................................................................................ 68
12.7. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 68
Hoofdstuk 13: Intakeanalyse, vragen en gericht onderzoek .......................................................................... 69
13.1. Hoofdtaak: draagvlak verkennend analyseren.................................................................................. 69
13.2. Uitdagingen en oplossing: stappenplan intakeanalyse ..................................................................... 70
13.3. Belevingsinventaris (klachten/krachten, hulpvraag en -verwachtingen) ........................................ 70
13.4. Draagvlakanalyse (verkennen) ............................................................................................................ 71
13.5. Procesverkenning (voorlopige samenhang of dynamiek) ................................................................ 71
13.6. Diagnostische vragen en hypothesen ................................................................................................. 72
13.7. Onderzoeksplan ..................................................................................................................................... 73
13.9. Belangrijke begrippen............................................................................................................................ 74
13.10 Oefenvraagjes ....................................................................................................................................... 74
Hoofdstuk 14: Kindonderzoek ............................................................................................................................ 75
14.1. Taken: individueel kinddraagvlak objectiveren .................................................................................. 75
14.2. Uitdagingen en oplossingen: kindfunctioneren in perspectief .......................................................... 75
14.3. Instrumenten voor het kindonderzoek ................................................................................................. 76
4
, 14.3.1. Oriëntatie testonderzoek ................................................................................................................ 76
14.3.2. Gedragsmeting kind ....................................................................................................................... 77
14.3.3. Intelligentiemeting kind .................................................................................................................. 78
14.3.4. Cognitief-emotioneel functioneren kind (transcategorisch) ...................................................... 78
14.3.5. Effectmeting (ROM) met het kindonderzoek ............................................................................... 78
14.4. Contextuele analyse van het kindonderzoek ..................................................................................... 78
14.4.1. Vulden de informanten de vragenlijst onafhankelijk in? ............................................................. 79
14.4.2. Verklaren situatieverschillen mogelijk rapportageverschillen?................................................... 80
14.4.3. Welke rol heeft de kind-informant-relatie in rapportageverschillen? ........................................ 80
14.4.4. Welke informantkenmerken spelen mogelijk in rapportageverschillen? .................................. 80
14.5. Wegwijzer model- en sneltrajecten ...................................................................................................... 80
14.6. Illustratie CBCL (ppt) ............................................................................................................................... 81
14.7. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 85
Hoofdstuk 15: Opvoedingsonderzoek ............................................................................................................... 86
15.1. Basistaken: opvoedingsdraagvlak betrekken en objectiveren ......................................................... 86
15.2. Uitdagingen en oplossingen: multi-method werk ondersteunen ...................................................... 88
15.3. Het opvoedingsonderzoek .................................................................................................................... 89
15.3.1. Opvoedingsinformatie expliciteren in de aanmelding ............................................................... 89
15.3.2. Opvoeding screenen in de intake ................................................................................................ 89
15.3.3. Testonderzoek .................................................................................................................................. 90
15.3.4. Verdiepend opvoedingsonderzoek .............................................................................................. 91
15.3.5. Goodness-of-fit en risicotaxatie ..................................................................................................... 91
15.3.6. Wegwijzer model- en sneltraject ................................................................................................... 91
15.4. Persoonlijke screening ouder/opvoeder ............................................................................................. 92
15.4.1. Screening opvoeders ...................................................................................................................... 92
15.4.2. Verdiepend onderzoek opvoeders ............................................................................................... 92
15.4.3. Wegwijzer snel- en modeltraject ................................................................................................... 92
15.5. Screening van de partnerrelatie .......................................................................................................... 92
15.5.1. Screening partnerrelatie ................................................................................................................. 92
15.5.2. Verdieping partnerrelatie ............................................................................................................... 93
15.5.3. Wegwijzer snel- en modeltraject ................................................................................................... 93
15.6. Wegwijzer model- en sneltrajecten ...................................................................................................... 93
15.7. Belangrijke begrippen............................................................................................................................ 94
15.8. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 94
Hoofdstuk 16: Gezinsonderzoek ......................................................................................................................... 96
16.1. Basistaken: gezinsdraagvlak betrekken en objectiveren ................................................................... 96
16.2. Uitdagingen en oplossingen: multi-method werk voortzetten .......................................................... 97
16.3. Gezinssamenstelling en leeffase vaststellen ........................................................................................ 97
16.4. Gezinsfunctioneren meten .................................................................................................................... 98
5
, 16.4.1. Basisscreening .................................................................................................................................. 98
16.4.2. Testonderzoek .................................................................................................................................. 98
16.4.3. Uitwerking gezinsonderzoek (modeltraject) ................................................................................. 99
16.4.4. Goodness-of-fit en risicotaxatie ................................................................................................... 100
16.4.5. Wegwijzer snel- en modeltraject ................................................................................................. 101
16.5. Kindbeleving in het gezinsonderzoek ................................................................................................. 101
16.5.1. Basisscreening ................................................................................................................................ 101
16.5.2. Testonderzoek ................................................................................................................................ 102
16.5.3. Uitwerking kindbeleving (modeltraject) ...................................................................................... 102
16.5.4. Wegwijzer model- en sneltrajecten ............................................................................................. 103
16.6. Bredere omgeving ............................................................................................................................... 103
16.6.1. Basisscreening ................................................................................................................................ 104
16.6.2. Uitwerking omgeving .................................................................................................................... 105
16.6.3. Wegwijzer snel- en modeltraject ................................................................................................. 105
16.7. Wegwijzer model- en sneltrajecten .................................................................................................... 105
16.8. Oefenvraagjes ...................................................................................................................................... 106
Hoofdstuk 17: Besluit, advies en rapportage .................................................................................................. 107
17.1. Basistaken: synthese en communicatie ............................................................................................. 107
17.2. Uitdagingen: overzicht en inzicht communiceren ............................................................................ 108
17.2.1. Overzicht en inzicht ....................................................................................................................... 108
17.2.2. Transparantie communicatie ....................................................................................................... 109
17.3. Oplossingen: brein begeleiden........................................................................................................... 109
17.3.1. Inhoud rapportage ....................................................................................................................... 109
17.3.2. Vorm rapportage .......................................................................................................................... 110
17.4. Het adviesgesprek................................................................................................................................ 111
17.5. Het rapport............................................................................................................................................ 113
17.5.1. Basisopbouw rapport .................................................................................................................... 113
17.5.2. Basisregels beschrijvende interpretatie met FACE’ogram ........................................................ 115
17.5.3. Beschrijvende interpretatie gesprek en observatie ................................................................... 116
17.5.4. Beschrijvende interpretatie testonderzoek ................................................................................. 116
17.5.5. Verklarende interpretatie ............................................................................................................. 117
17.5.6. Besluit met advies .......................................................................................................................... 118
17.6. Wegwijzer model- en sneltrajecten .................................................................................................... 120
17.7. Oefenvraagjes ...................................................................................................................................... 120
6
,HOOFDSTUK 1: WAT IS KINDDIAGNOSTIEK EN WAT MAAKT HET UNIEK?
1.1. WAT ROEPT DIAGNOSTIEK INTUÏTIEF OP?
Gedachten: verschillende dimensies
− Inhoud
o Ontwikkelingsstoornissen
o Leerstoornissen
o Etc
− Context
o Gezin
o Bredere context
→ De aanvraag focust vanuit het cliëntsysteem vaak op het kind, maar deze
ervaart niet noodzakelijk zelf ook het ‘probleem’
→ Het gezin is niet noodzakelijk bereid om te laten onderzoeken hoe zij zelf
bijdragen aan het probleem of eraan kunnen werken
− Methoden
Gevoelens die diagnostiek doen oproepen
− Gevoelens kind en gezin
o Angst
o Opluchting
o Etc
− Gevoelens van jezelf
o Diagnostiek omvat interacties van mens tot mens → persoonlijke indrukken en
gevoelens zijn hier automatisch bij betrokken
o Moeilijkheid van wat onze plek is als hulpverlener
▪ Welke gevoelens roepen mijn cliënten op bij mij?
▪ Hoe plaats ik mij ten opzichte van deze personen, rekening houdend
van mijn gevoelens?
o Gevaar
▪ Je gevoelens beïnvloeden je observatie van het kind en welke vragen
je gaat stellen
− Diagnostiek start vanaf het moment van aanmelding → vanaf dit moment moet je
iets doen met de gevoelens van de cliënt en context
Diagnostiek in brede zin
− = handelingen om vakkundig en doelgerichte oordelen te bieden voor het kind en
zijn omgeving
− Omvat zowel cognitieve als emotionele uitdagingen
o Cognitief
▪ Veelheid aan informatie en bronnen
o Emotioneel
▪ Activering van je eigen gevoelens en die van het kind en het gezin
7
,1.2. WAT IS DIAGNOSTIEK? VAN INTUÏTIE NAAR WERKDEFINITIE
Casus Leon
− Casus
o Leon (8 jaar) wordt aangemeld wegens gedragsproblemen. Hij heeft net een
derde en laatste aanmaning van het schoolteam meegekregen. Eén
berisping meer en hij wordt van school gestuurd. De ouders van Leon weten
geen raad meer met hun zoon, zij vragen dringend om een oplossing
o Als oplossingsgerichte hulpverlener, gaat Tom meteen aan de slag. Hij houdt
een eerste gesprek met moeder, vader en Leon om de opties met hen te
overwegen zodat er snel en duidelijk een antwoord komt op de hulpvraag.
Vervolgens komen de hulpverlener en het gezin in samenspraak met het
schoolteam tot een gedragscontract. Voor elke dag die Leon doorbrengt
zonder aanmaning in zijn schoolagenda, spaart hij een token. Deze kan hij op
het einde van de week omruilen voor computerspeltijd. Alle partijen gaan
akkoord tot een proefperiode van één maand.
− Heeft Tom aan diagnostiek gedaan?
o Tom doet wel aan diagnostiek in de zin van een oordeel vormen
− Hoeveel oordeelde Tom over de situatie van Leon?
− Impliciete oordelen van Tom
o Aanmeldingsklachten door ouders = effectief probleem
• Effectief probleem = professionele interpretatie van klachten = wat wij
als psycholoog denken dat het probleem is
o Schoolse klachten via moeder = effectief probleem
• Tom heeft geen contact opgenomen met school dus weet enkel wat
de klachten zijn van de school VIA de moeder
• Belang van bron informatie!!
o Ouderlijk gedrag of opvoedingssituatie is niet oorzakelijk/bepalend voor
problematiek
• Context als risico wordt niet in rekening gebracht
• Grote beslissing!! Bepalend voor waarop er wordt ingezoomd
Wel professioneel oordeel, maar oordeel is niet op een professionele
manier tot stand gekomen
o Gezinssituatie is niet oorzakelijk/bepalend voor problemen
• Bron van problemen op school, kunnen ook in de gezinscontext liggen
→ Bv intrafamiliaal geweld, geen plek om emoties te uiten (dus uit
deze op school), slecht slapen,….
o Schools milieu is niet oorzakelijk/bepalend voor probleem
• Probleem goodness-of-fit tussen Leon-leerkracht, Leon-klas, Leon-school
o Leon is zich bewust van welk gedrag problematisch is
• 8 jaar is niet noodzakelijk de leeftijd waarop kinderen al beseffen welk
gedrag ‘ok’ is en wat de gevolgen zijn van bepaalde gedragingen
• Testen door Leon te laten uitleggen wat het probleem is
o Leon weet hoe zich anders te gedragen (alternatief gedragsrepertoire) + kan
dit repertoire toepassen
o Leon kan planmatig naar een doel toewerken
o Alle volwassenen zijn consistent in wat wel/niet van Leon verwacht wordt
➔ Divergent denken!! Verschillende pistes bekijken
8
, ➔ Belang van in team samenwerken! Met hoe meer je nadenkt over pistes hoe
breder je visie
Beroepseisen: weten wat je doet, waarom en hoe!
Werkdefinitie
− Kinddiagnostiek = vakkundige oordeelsvorming
o Je handelt vakkundig wanneer je je aantoonbaar weet wat je doet, waarom
en hoe
o Je gebruikt de kennis en vaardigheden waarin je bent opgeleid
o Afgebakend professioneel doel
− Creëren van inzicht en overzicht om je advies transparant te verantwoorden vanuit
de informatie over het kind en zijn omgeving
Wat, waarom en hoe
− Vanuit vakkennis over kind én context
− Met welomschreven, professioneel doel, om te onderkennen en te verklaren “dia” +
“gignoskein”
o Dia = apart, onderscheid
▪ Doorlichten; dit is wat Tom mistte: verschillende pistes onderzoeken
▪ Beschrijvende stap
▪ Hoe goed we dit doen is essentieel voor de volgende stap: verklaren
o Gignoskein = leren, kennen
▪ Verklarende stap
− Volgens professionele kwaliteitseisen evidence-based oordelen en handelen
o Transparant, toetsbaar, reproduceerbaar!!
▪ Betrouwbaarheid & validiteit
o Plaats geven aan onze eigen ervaring als clinicus
o Beargumenteren! Anderen (ouders, cliënten) moeten kunnen begrijpen
waarom je een bepaald oordeel velt
o Plaats van AI in de diagnostiek
▪ Twee manieren om het te gebruiken: als samenwerkingspartner of je
verkeerdelijk te laten leiden
▪ Absolute voorwaarde: anonimiteit garanderen
▪ Door AI sluipen er heel wat biassen in ons onderzoek → baseert het
antwoord op bronnen, maar die worden op een bepaalde manieren
(met oordeelsfouten) geselecteerd
• Daarom heel belangrijk om de bronnen waarop antwoord is
gebaseerd, te checken!
▪ AI geeft enkel antwoord op de vragen die je stelt, niet op de vragen
die je niet stelt → dus je eigen biassen blijven ook bevestigd
▪ Niet beperken tot de bronnen van AI!!
1.3. WELKE VORMEN VAN OORDELEN OMVAT DIAGNOSTIEK?
Expliciete oordelen
− Systematisch oordelen
o Minstens een basisplan van hoe je info verzamelt en verwerkt
o Bv overzicht maken van alle klachten die cliënt ervaart
9
, − Expliciete informatieverzameling en -verwerking
− Betrouwbaarheid en validiteit
o Betrouwbaarheid: standvastigheid tussen beoordelaars
o Validiteit: weerspiegeling van wat je wil meten
➔ Zo veel mogelijk!!
Impliciete oordelen
− Lijkt op alledaags oordelen
− Vrij oordelen
o Zonder voorafgaand plan conclusies trekken
o Laten leiden door het moment, het verloop van je eigen gedachten en
gevoelens en die van het kind en gezin
o Weinig bewustzijn over welke vragen je beantwoordt
− Impliciete informatieverzameling en -verwerking
− Welke betrouwbaarheid en validiteit?
Onderscheid participerend en niet-participerend
− Niet-participerend = enkel de rol opnemen van
diagnosticus met kind en gezin
o Focus op professioneel oordeelsvorming,
ook al word je erna hun behandelaar
− Participerend = naast de rol als diagnosticus, ook
nog die van behandelaar met het kind
o Dubbele professionele rol is waardevol,
maar maakt de diagnostiek nog moeilijker
o Verhoogt de ecologische validiteit
o Vakkundige gesprekken en evaluatie in
menselijke interactie
▪ Mee deel uitmaken van de dynamiek
o Gevoelsmatig betrokken zijn
o Blijft vrij in vorm en vooral impliciet → daarom is diagnostiek in het werkveld
vaak niet-participerend afgebakend
Extra aandacht voor het expliciteren en objectiveren van onze oordelen!
1.4. WELKE VORMEN VAN MAATSTAVEN OMVAT DIAGNOSTIEK?
− Info die we binnenkrijgen, gaan we toetsen aan iets
o dat ‘iets’ = maatstaven
− Ordening
o Categorisch
▪ = groepering van probleemsignalen in een klinisch integratief beeld
dat aan- of afwezig is
▪ Bv DSM criteria van ADHD of ASS
o Dimensioneel
▪ = mate van gedrag of functioneren
▪ Bv ‘niet luisteren’ in die mate dat het problematisch is
− Vergelijking
o Ideografisch
▪ Vergelijken met wat in eigen context adaptief of gunstig is
10
SAMENVATTING
1
,INHOUDSOPGAVE
Hoofdstuk 1: Wat is kinddiagnostiek en wat maakt het uniek? ........................................................................ 7
1.1. Wat roept diagnostiek intuïtief op? .......................................................................................................... 7
1.2. Wat is diagnostiek? Van intuïtie naar werkdefinitie ................................................................................ 8
1.3. Welke vormen van oordelen omvat diagnostiek? ................................................................................. 9
1.4. Welke vormen van maatstaven omvat diagnostiek? .......................................................................... 10
1.5. Diagnostiek bij het kind? Oordelen in context! ..................................................................................... 11
1.6. Het kind in context? Diagnostiek van de opvoeding en het gezin! ................................................... 12
1.7. Vakkundige kinddiagnostiek? Vier pijlers, met zelfbesturing! .............................................................. 12
1.8. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 13
1.9. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 15
Hoofdstuk 2: Hoe handel je evidence based? De FACE-aanpak ................................................................. 17
2.1. Evidence-based diagnostiek: wat, waarom en hoe?.......................................................................... 17
2.2. Uitdagingen evidence-based kinddiagnostiek .................................................................................... 18
2.3. Evidence-based diagnostiek met de FACE-aanpak ........................................................................... 18
2.3.1. Het FACE-model op macroniveau: een stressbalansmodel ......................................................... 19
2.3.2. Het FACE-model op microniveau: cognitief-emotionele dynamiek ........................................... 21
2.3.3. Het FACE-model in de praktijk: van stressbalans naar klinische aanmelding ............................. 22
2.3.4. De FACE-methodiek voor evidence-based diagnostiek .............................................................. 23
2.3.5. Het FACE’ogram als basistool voor diagnostische monitoring ..................................................... 23
2.4. Wegwijzer sneltraject en modeltraject .................................................................................................. 23
2.5. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 24
2.6. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 25
Hoofdstuk 3: Het kind in focus: wat en waarom? ............................................................................................ 26
3.1. Wat omvat de kindontwikkeling? ........................................................................................................... 26
3.2. Ontwikkelingsmijlpalen en testmaatstaven ........................................................................................... 26
3.2.1. Ontwikkelingsmijlpalen ..................................................................................................................... 26
3.2.2. Testmaatstaven ................................................................................................................................. 27
3.3. Ontwikkelingsdynamiek en diagnostische uitdagingen ...................................................................... 27
3.3.1. Ontwikkelingsvariabiliteit: meer dan leeftijd als maatstaf ............................................................. 27
3.3.2. Multifinaliteit en equifinaliteit? Convergent en divergent denken! ............................................. 28
3.3.3. Oorzaken, gevolgen, moderators en mediators ........................................................................... 28
3.4. Van evidence base naar praktijk ........................................................................................................... 30
3.5. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 30
3.6. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 31
Hoofdstuk 4: De opvoeding in focus: wat en waarom? ................................................................................. 32
Hoofdstuk 5: Het gezin in focus: wat en waarom? .......................................................................................... 32
Hoofdstuk 6: Hoe handel je professioneel? ...................................................................................................... 33
6.1. Diagnostische kwaliteitseisen en uitdagingen ...................................................................................... 33
2
, 6.2. Frequente cognitief-emotionele valkuilen en hun oplossingen .......................................................... 35
6.3. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 38
6.4. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 38
Hoofdstuk 7: Hoe verzamel je informatie? ........................................................................................................ 40
7.1. Het vraag- en antwoordverloop van de kinddiagnostiek ................................................................... 40
7.2. De planmatige diagnostische cyclus..................................................................................................... 41
7.2.1. Diagnostische fasen .......................................................................................................................... 42
7.2.2. Diagnostische procedure ................................................................................................................. 44
7.3. Informele methoden: observatie en gesprek ........................................................................................ 44
7.3.1. Bijdragen en uitdagingen................................................................................................................. 44
7.3.2. Ondersteuning ................................................................................................................................... 45
7.4. Testonderzoek ........................................................................................................................................... 45
7.4.1. Bijdragen ............................................................................................................................................ 45
7.4.2. Uitdagingen testonderzoek .............................................................................................................. 46
7.4.3. Uitdagingen meting kindbeleving ................................................................................................... 46
7.4.4. Ondersteuning ................................................................................................................................... 46
7.5. Samen sterk: gesprek, observatie en testonderzoek ............................................................................ 47
7.6. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 47
7.7. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 47
Hoofdstuk 8: Hoe organiseer je de informatie?................................................................................................ 49
8.1. Keuzes voor ordening van de informatie............................................................................................... 49
8.2. Categorische ordening ........................................................................................................................... 49
8.2.1. Bijdragen categorische ordening .................................................................................................... 49
8.2.2. Grenzen en bijsturing categorisch classificeren ............................................................................. 50
8.3. Dimensionele ordening ............................................................................................................................ 50
8.3.1. Bijdrage dimensionele ordening ...................................................................................................... 50
8.3.2. Grenzen en bijsturing dimensionele ordening ................................................................................ 51
8.4. Samen sterk: integratieve transcategorische ordening ....................................................................... 51
8.5. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 52
8.6. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 52
Hoofdstuk 9: Hoe duid je de informatie? .......................................................................................................... 53
9.1. Keuzes voor zingeving .............................................................................................................................. 53
9.2. Nomothetische duiding ........................................................................................................................... 53
9.3. Ideografische duiding .............................................................................................................................. 54
9.4. Samen sterk: nomothetische en ideografische duiding ...................................................................... 55
9.5. Belangrijke begrippen.............................................................................................................................. 55
9.6. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 56
Hoofdstuk 10: Stappenplan, risicotaxatie en beslisboom ............................................................................... 57
10.1. Stappenplan diagnostiek ...................................................................................................................... 57
3
, 10.2. Veiligheid en risicotaxatie ..................................................................................................................... 58
10.3. Beslisboom met model- en sneltrajecten ............................................................................................ 59
10.4. Belangrijke begrippen............................................................................................................................ 59
Hoofdstuk 11: Aanmelding ................................................................................................................................. 60
11.1. Taken: diagnostische oriëntatie met eerste risicotaxatie ................................................................... 60
11.2. Uitdagingen: snel denken en gevoelens reguleren ........................................................................... 60
11.3. Oplossingen: systematisch expliciteren en organiseren ..................................................................... 61
11.4. Tools aanmelding: aanmeldingsfiche en eerste FACE’ogram .......................................................... 62
11.5. Voorbeeld aanmelding ......................................................................................................................... 62
11.6. Wegwijzer model- en sneltrajecten ...................................................................................................... 63
Hoofdstuk 12: Intake............................................................................................................................................ 64
12.1. Basistaken: draagvlak verkennen ......................................................................................................... 64
12.2. Uitdagingen en oplossingen: informatie vakkundig verzamelen ...................................................... 64
12.2.1. Informatieverzameling .................................................................................................................... 64
12.2.2. Hulprelatie ........................................................................................................................................ 65
12.2.3. Specifieke uitdagingen met kinderen ........................................................................................... 65
12.3.4. Oplossingen ..................................................................................................................................... 66
12.3. Intakeschema en FACE-tools ................................................................................................................ 66
12.3.1. Intakeschema .................................................................................................................................. 66
12.3.2. Psychologische balans ................................................................................................................... 66
12.3.3. Intake-FACE’ogram......................................................................................................................... 66
12.4. Intakeverloop: handvatten gespreksvormen ...................................................................................... 67
12.5. Wegwijzer model-en sneltrajecten ....................................................................................................... 68
12.6. Belangrijke begrippen............................................................................................................................ 68
12.7. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 68
Hoofdstuk 13: Intakeanalyse, vragen en gericht onderzoek .......................................................................... 69
13.1. Hoofdtaak: draagvlak verkennend analyseren.................................................................................. 69
13.2. Uitdagingen en oplossing: stappenplan intakeanalyse ..................................................................... 70
13.3. Belevingsinventaris (klachten/krachten, hulpvraag en -verwachtingen) ........................................ 70
13.4. Draagvlakanalyse (verkennen) ............................................................................................................ 71
13.5. Procesverkenning (voorlopige samenhang of dynamiek) ................................................................ 71
13.6. Diagnostische vragen en hypothesen ................................................................................................. 72
13.7. Onderzoeksplan ..................................................................................................................................... 73
13.9. Belangrijke begrippen............................................................................................................................ 74
13.10 Oefenvraagjes ....................................................................................................................................... 74
Hoofdstuk 14: Kindonderzoek ............................................................................................................................ 75
14.1. Taken: individueel kinddraagvlak objectiveren .................................................................................. 75
14.2. Uitdagingen en oplossingen: kindfunctioneren in perspectief .......................................................... 75
14.3. Instrumenten voor het kindonderzoek ................................................................................................. 76
4
, 14.3.1. Oriëntatie testonderzoek ................................................................................................................ 76
14.3.2. Gedragsmeting kind ....................................................................................................................... 77
14.3.3. Intelligentiemeting kind .................................................................................................................. 78
14.3.4. Cognitief-emotioneel functioneren kind (transcategorisch) ...................................................... 78
14.3.5. Effectmeting (ROM) met het kindonderzoek ............................................................................... 78
14.4. Contextuele analyse van het kindonderzoek ..................................................................................... 78
14.4.1. Vulden de informanten de vragenlijst onafhankelijk in? ............................................................. 79
14.4.2. Verklaren situatieverschillen mogelijk rapportageverschillen?................................................... 80
14.4.3. Welke rol heeft de kind-informant-relatie in rapportageverschillen? ........................................ 80
14.4.4. Welke informantkenmerken spelen mogelijk in rapportageverschillen? .................................. 80
14.5. Wegwijzer model- en sneltrajecten ...................................................................................................... 80
14.6. Illustratie CBCL (ppt) ............................................................................................................................... 81
14.7. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 85
Hoofdstuk 15: Opvoedingsonderzoek ............................................................................................................... 86
15.1. Basistaken: opvoedingsdraagvlak betrekken en objectiveren ......................................................... 86
15.2. Uitdagingen en oplossingen: multi-method werk ondersteunen ...................................................... 88
15.3. Het opvoedingsonderzoek .................................................................................................................... 89
15.3.1. Opvoedingsinformatie expliciteren in de aanmelding ............................................................... 89
15.3.2. Opvoeding screenen in de intake ................................................................................................ 89
15.3.3. Testonderzoek .................................................................................................................................. 90
15.3.4. Verdiepend opvoedingsonderzoek .............................................................................................. 91
15.3.5. Goodness-of-fit en risicotaxatie ..................................................................................................... 91
15.3.6. Wegwijzer model- en sneltraject ................................................................................................... 91
15.4. Persoonlijke screening ouder/opvoeder ............................................................................................. 92
15.4.1. Screening opvoeders ...................................................................................................................... 92
15.4.2. Verdiepend onderzoek opvoeders ............................................................................................... 92
15.4.3. Wegwijzer snel- en modeltraject ................................................................................................... 92
15.5. Screening van de partnerrelatie .......................................................................................................... 92
15.5.1. Screening partnerrelatie ................................................................................................................. 92
15.5.2. Verdieping partnerrelatie ............................................................................................................... 93
15.5.3. Wegwijzer snel- en modeltraject ................................................................................................... 93
15.6. Wegwijzer model- en sneltrajecten ...................................................................................................... 93
15.7. Belangrijke begrippen............................................................................................................................ 94
15.8. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 94
Hoofdstuk 16: Gezinsonderzoek ......................................................................................................................... 96
16.1. Basistaken: gezinsdraagvlak betrekken en objectiveren ................................................................... 96
16.2. Uitdagingen en oplossingen: multi-method werk voortzetten .......................................................... 97
16.3. Gezinssamenstelling en leeffase vaststellen ........................................................................................ 97
16.4. Gezinsfunctioneren meten .................................................................................................................... 98
5
, 16.4.1. Basisscreening .................................................................................................................................. 98
16.4.2. Testonderzoek .................................................................................................................................. 98
16.4.3. Uitwerking gezinsonderzoek (modeltraject) ................................................................................. 99
16.4.4. Goodness-of-fit en risicotaxatie ................................................................................................... 100
16.4.5. Wegwijzer snel- en modeltraject ................................................................................................. 101
16.5. Kindbeleving in het gezinsonderzoek ................................................................................................. 101
16.5.1. Basisscreening ................................................................................................................................ 101
16.5.2. Testonderzoek ................................................................................................................................ 102
16.5.3. Uitwerking kindbeleving (modeltraject) ...................................................................................... 102
16.5.4. Wegwijzer model- en sneltrajecten ............................................................................................. 103
16.6. Bredere omgeving ............................................................................................................................... 103
16.6.1. Basisscreening ................................................................................................................................ 104
16.6.2. Uitwerking omgeving .................................................................................................................... 105
16.6.3. Wegwijzer snel- en modeltraject ................................................................................................. 105
16.7. Wegwijzer model- en sneltrajecten .................................................................................................... 105
16.8. Oefenvraagjes ...................................................................................................................................... 106
Hoofdstuk 17: Besluit, advies en rapportage .................................................................................................. 107
17.1. Basistaken: synthese en communicatie ............................................................................................. 107
17.2. Uitdagingen: overzicht en inzicht communiceren ............................................................................ 108
17.2.1. Overzicht en inzicht ....................................................................................................................... 108
17.2.2. Transparantie communicatie ....................................................................................................... 109
17.3. Oplossingen: brein begeleiden........................................................................................................... 109
17.3.1. Inhoud rapportage ....................................................................................................................... 109
17.3.2. Vorm rapportage .......................................................................................................................... 110
17.4. Het adviesgesprek................................................................................................................................ 111
17.5. Het rapport............................................................................................................................................ 113
17.5.1. Basisopbouw rapport .................................................................................................................... 113
17.5.2. Basisregels beschrijvende interpretatie met FACE’ogram ........................................................ 115
17.5.3. Beschrijvende interpretatie gesprek en observatie ................................................................... 116
17.5.4. Beschrijvende interpretatie testonderzoek ................................................................................. 116
17.5.5. Verklarende interpretatie ............................................................................................................. 117
17.5.6. Besluit met advies .......................................................................................................................... 118
17.6. Wegwijzer model- en sneltrajecten .................................................................................................... 120
17.7. Oefenvraagjes ...................................................................................................................................... 120
6
,HOOFDSTUK 1: WAT IS KINDDIAGNOSTIEK EN WAT MAAKT HET UNIEK?
1.1. WAT ROEPT DIAGNOSTIEK INTUÏTIEF OP?
Gedachten: verschillende dimensies
− Inhoud
o Ontwikkelingsstoornissen
o Leerstoornissen
o Etc
− Context
o Gezin
o Bredere context
→ De aanvraag focust vanuit het cliëntsysteem vaak op het kind, maar deze
ervaart niet noodzakelijk zelf ook het ‘probleem’
→ Het gezin is niet noodzakelijk bereid om te laten onderzoeken hoe zij zelf
bijdragen aan het probleem of eraan kunnen werken
− Methoden
Gevoelens die diagnostiek doen oproepen
− Gevoelens kind en gezin
o Angst
o Opluchting
o Etc
− Gevoelens van jezelf
o Diagnostiek omvat interacties van mens tot mens → persoonlijke indrukken en
gevoelens zijn hier automatisch bij betrokken
o Moeilijkheid van wat onze plek is als hulpverlener
▪ Welke gevoelens roepen mijn cliënten op bij mij?
▪ Hoe plaats ik mij ten opzichte van deze personen, rekening houdend
van mijn gevoelens?
o Gevaar
▪ Je gevoelens beïnvloeden je observatie van het kind en welke vragen
je gaat stellen
− Diagnostiek start vanaf het moment van aanmelding → vanaf dit moment moet je
iets doen met de gevoelens van de cliënt en context
Diagnostiek in brede zin
− = handelingen om vakkundig en doelgerichte oordelen te bieden voor het kind en
zijn omgeving
− Omvat zowel cognitieve als emotionele uitdagingen
o Cognitief
▪ Veelheid aan informatie en bronnen
o Emotioneel
▪ Activering van je eigen gevoelens en die van het kind en het gezin
7
,1.2. WAT IS DIAGNOSTIEK? VAN INTUÏTIE NAAR WERKDEFINITIE
Casus Leon
− Casus
o Leon (8 jaar) wordt aangemeld wegens gedragsproblemen. Hij heeft net een
derde en laatste aanmaning van het schoolteam meegekregen. Eén
berisping meer en hij wordt van school gestuurd. De ouders van Leon weten
geen raad meer met hun zoon, zij vragen dringend om een oplossing
o Als oplossingsgerichte hulpverlener, gaat Tom meteen aan de slag. Hij houdt
een eerste gesprek met moeder, vader en Leon om de opties met hen te
overwegen zodat er snel en duidelijk een antwoord komt op de hulpvraag.
Vervolgens komen de hulpverlener en het gezin in samenspraak met het
schoolteam tot een gedragscontract. Voor elke dag die Leon doorbrengt
zonder aanmaning in zijn schoolagenda, spaart hij een token. Deze kan hij op
het einde van de week omruilen voor computerspeltijd. Alle partijen gaan
akkoord tot een proefperiode van één maand.
− Heeft Tom aan diagnostiek gedaan?
o Tom doet wel aan diagnostiek in de zin van een oordeel vormen
− Hoeveel oordeelde Tom over de situatie van Leon?
− Impliciete oordelen van Tom
o Aanmeldingsklachten door ouders = effectief probleem
• Effectief probleem = professionele interpretatie van klachten = wat wij
als psycholoog denken dat het probleem is
o Schoolse klachten via moeder = effectief probleem
• Tom heeft geen contact opgenomen met school dus weet enkel wat
de klachten zijn van de school VIA de moeder
• Belang van bron informatie!!
o Ouderlijk gedrag of opvoedingssituatie is niet oorzakelijk/bepalend voor
problematiek
• Context als risico wordt niet in rekening gebracht
• Grote beslissing!! Bepalend voor waarop er wordt ingezoomd
Wel professioneel oordeel, maar oordeel is niet op een professionele
manier tot stand gekomen
o Gezinssituatie is niet oorzakelijk/bepalend voor problemen
• Bron van problemen op school, kunnen ook in de gezinscontext liggen
→ Bv intrafamiliaal geweld, geen plek om emoties te uiten (dus uit
deze op school), slecht slapen,….
o Schools milieu is niet oorzakelijk/bepalend voor probleem
• Probleem goodness-of-fit tussen Leon-leerkracht, Leon-klas, Leon-school
o Leon is zich bewust van welk gedrag problematisch is
• 8 jaar is niet noodzakelijk de leeftijd waarop kinderen al beseffen welk
gedrag ‘ok’ is en wat de gevolgen zijn van bepaalde gedragingen
• Testen door Leon te laten uitleggen wat het probleem is
o Leon weet hoe zich anders te gedragen (alternatief gedragsrepertoire) + kan
dit repertoire toepassen
o Leon kan planmatig naar een doel toewerken
o Alle volwassenen zijn consistent in wat wel/niet van Leon verwacht wordt
➔ Divergent denken!! Verschillende pistes bekijken
8
, ➔ Belang van in team samenwerken! Met hoe meer je nadenkt over pistes hoe
breder je visie
Beroepseisen: weten wat je doet, waarom en hoe!
Werkdefinitie
− Kinddiagnostiek = vakkundige oordeelsvorming
o Je handelt vakkundig wanneer je je aantoonbaar weet wat je doet, waarom
en hoe
o Je gebruikt de kennis en vaardigheden waarin je bent opgeleid
o Afgebakend professioneel doel
− Creëren van inzicht en overzicht om je advies transparant te verantwoorden vanuit
de informatie over het kind en zijn omgeving
Wat, waarom en hoe
− Vanuit vakkennis over kind én context
− Met welomschreven, professioneel doel, om te onderkennen en te verklaren “dia” +
“gignoskein”
o Dia = apart, onderscheid
▪ Doorlichten; dit is wat Tom mistte: verschillende pistes onderzoeken
▪ Beschrijvende stap
▪ Hoe goed we dit doen is essentieel voor de volgende stap: verklaren
o Gignoskein = leren, kennen
▪ Verklarende stap
− Volgens professionele kwaliteitseisen evidence-based oordelen en handelen
o Transparant, toetsbaar, reproduceerbaar!!
▪ Betrouwbaarheid & validiteit
o Plaats geven aan onze eigen ervaring als clinicus
o Beargumenteren! Anderen (ouders, cliënten) moeten kunnen begrijpen
waarom je een bepaald oordeel velt
o Plaats van AI in de diagnostiek
▪ Twee manieren om het te gebruiken: als samenwerkingspartner of je
verkeerdelijk te laten leiden
▪ Absolute voorwaarde: anonimiteit garanderen
▪ Door AI sluipen er heel wat biassen in ons onderzoek → baseert het
antwoord op bronnen, maar die worden op een bepaalde manieren
(met oordeelsfouten) geselecteerd
• Daarom heel belangrijk om de bronnen waarop antwoord is
gebaseerd, te checken!
▪ AI geeft enkel antwoord op de vragen die je stelt, niet op de vragen
die je niet stelt → dus je eigen biassen blijven ook bevestigd
▪ Niet beperken tot de bronnen van AI!!
1.3. WELKE VORMEN VAN OORDELEN OMVAT DIAGNOSTIEK?
Expliciete oordelen
− Systematisch oordelen
o Minstens een basisplan van hoe je info verzamelt en verwerkt
o Bv overzicht maken van alle klachten die cliënt ervaart
9
, − Expliciete informatieverzameling en -verwerking
− Betrouwbaarheid en validiteit
o Betrouwbaarheid: standvastigheid tussen beoordelaars
o Validiteit: weerspiegeling van wat je wil meten
➔ Zo veel mogelijk!!
Impliciete oordelen
− Lijkt op alledaags oordelen
− Vrij oordelen
o Zonder voorafgaand plan conclusies trekken
o Laten leiden door het moment, het verloop van je eigen gedachten en
gevoelens en die van het kind en gezin
o Weinig bewustzijn over welke vragen je beantwoordt
− Impliciete informatieverzameling en -verwerking
− Welke betrouwbaarheid en validiteit?
Onderscheid participerend en niet-participerend
− Niet-participerend = enkel de rol opnemen van
diagnosticus met kind en gezin
o Focus op professioneel oordeelsvorming,
ook al word je erna hun behandelaar
− Participerend = naast de rol als diagnosticus, ook
nog die van behandelaar met het kind
o Dubbele professionele rol is waardevol,
maar maakt de diagnostiek nog moeilijker
o Verhoogt de ecologische validiteit
o Vakkundige gesprekken en evaluatie in
menselijke interactie
▪ Mee deel uitmaken van de dynamiek
o Gevoelsmatig betrokken zijn
o Blijft vrij in vorm en vooral impliciet → daarom is diagnostiek in het werkveld
vaak niet-participerend afgebakend
Extra aandacht voor het expliciteren en objectiveren van onze oordelen!
1.4. WELKE VORMEN VAN MAATSTAVEN OMVAT DIAGNOSTIEK?
− Info die we binnenkrijgen, gaan we toetsen aan iets
o dat ‘iets’ = maatstaven
− Ordening
o Categorisch
▪ = groepering van probleemsignalen in een klinisch integratief beeld
dat aan- of afwezig is
▪ Bv DSM criteria van ADHD of ASS
o Dimensioneel
▪ = mate van gedrag of functioneren
▪ Bv ‘niet luisteren’ in die mate dat het problematisch is
− Vergelijking
o Ideografisch
▪ Vergelijken met wat in eigen context adaptief of gunstig is
10
