1
,
,Les 1: Bouwstenen & Revoluties
1 Bouwstenen
1.1 Globaal perspectief
Dit vak bestudeert de hedendaagse periode vanuit een globaal perspectief: een
benadering die bewust afstand neemt van een Europocentrische invalshoek en aandacht
besteedt aan ontwikkelingen over de hele wereld, van het begin van de industrialisering
(circa midden 18e eeuw) tot het einde van de 20e eeuw. Twee kaarten vormen als het ware
de boeksteunen van deze periode.
Kaart van de wereld, 1776-1829 — politieke toestand aan het begin van de behandelde periode. Let
op de koloniale bezittingen, de opkomende VS, het Ottomaanse Rijk en de eerste dekoloniseringsgolf
in Latijns-Amerika.
2
,Kaart van de wereld, april 1989 — politieke toestand aan het einde van de periode. Let op de
Sovjet-Unie (die in 1991 uiteenvalt), de opdeling van Duitsland in BRD en DDR, en het
gedekoloniseerde Afrika.
Wat zich tussen die twee momenten afspeelt, is een proces van globale eenvormigheid:
samenlevingen over de hele wereld gaan op elkaar lijken door intensere contacten, snellere
communicatie en gedeelde politieke ideeën. Dit uit zich in drie domeinen: (1) de opkomst
van gespecialiseerde, complexe samenlevingen met uitgebouwde bureaucratieën en
administraties; (2) manieren van denken die zich over grote afstanden verspreiden, zoals
ideeën over vrijheid, gelijkheid en volkssoevereiniteit; en (3) hybride culturele praktijken,
waarbij invloeden niet zomaar worden overgenomen maar vermengd raken met lokale
tradities.
Een illustratief voorbeeld van die hybriditeit is de sherwani, een kledingstuk waarvan het
snit is beïnvloed door Britse snijkunst, maar waarvan de lengte aansluit bij Indische
kledingtraditie. Dergelijke hybride vormen tonen aan dat eenvormigheid niet hetzelfde is als
homogeniteit: culturen nemen van elkaar over, maar vormen die invloeden om naar hun
eigen context. Hetzelfde geldt voor politieke concepten zoals 'vrijheid': Amerikanen en
Fransen gebruikten hetzelfde woord, maar verstonden er iets wezenlijk anders onder. Voor
Amerikanen was vrijheid een negatief concept — de overheid moest zich zo weinig mogelijk
mengen. In de Franse revolutionaire context kregen vrijheidsbegrippen ook een positieve
dimensie: de staat moest de voorwaarden scheppen opdat burgers daadwerkelijk vrij
konden handelen.
Tegenover eurocentrisme
Een eurocentrisch perspectief beschrijft de wereld vanuit Europa als norm en ziet alle
andere regio's als periferie. Dit perspectief is zelf historisch: het ontstaat aan het einde van
de 18e eeuw en versterkt zich in de 19e eeuw in de context van Europese kolonisatie. In dit
vak wordt het expliciet vermeden. Daarvoor is een macro-micro benadering noodzakelijk:
grote mondiale processen (zoals het systeem van slavenhandel of de industriële revolutie)
worden gecombineerd met voorbeelden op lokaal niveau die die processen verhelderen.
Dat globale perspectief betekent echter geen nevenschikking: men kan niet doen alsof alle
regio's van de wereld gewoon naast elkaar bestonden zonder onderliggende verhoudingen.
3
,De wereld in de hedendaagse periode wordt gekenmerkt door complexe dynamieken van
dominantie en ongelijkheid. Het vrijhandelssysteem dat door het Verenigd Koninkrijk werd
opgelegd is een voorbeeld: het bevorderde de belangen van de reeds geïndustrialiseerde
Britse economie en maakte het moeilijker voor andere gebieden om een eigen industrie op
te bouwen. Economische, politieke en culturele dominantie zijn reële historische krachten
die niet weggedacht kunnen worden.
1.2 Oorzakelijke verbanden
Een centraal methodologisch vraagstuk in de studie van de hedendaagse periode betreft de
rol van economie als verklarende factor. De Brits-marxistische historicus Eric Hobsbawm
(The Age of Capital, 1975) lanceerde de these van de dubbele revolutie: de industriële
revolutie (in Engeland vanaf circa 1750) en de Franse revolutie (1789) zouden als twee
onderling versterkende krachten de moderne wereld hebben gevormd. Volgens Hobsbawm
versterkte de Franse revolutie de economische en technologische dynamieken die al door
de industrialisering in gang waren gezet.
Deze these is om twee redenen problematisch. Ten eerste klopt de chronologie niet: de
industriële revolutie begon eerder, maar bereikte in grote delen van de wereld pas veel later
een hoge graad van industrialisering. Beweren dat de later gestarte Franse revolutie de
eerder gestarte industriële revolutie versterkte, terwijl die industrialisering nog lang niet op
gang was, is historisch niet houdbaar. Ten tweede was er economische continuïteit met de
periode daarvoor: vormen van proto-kapitalisme en huisnijverheid bestonden al lang voor de
industriële revolutie en bouwden daarop voort. De economie was dus niet iets volkomen
nieuws, maar een versnelling van bestaande processen.
Het is daarom beter de economie te beschouwen als een kracht van verandering, naast
andere. Die economische kracht manifesteerde zich concreet in de transformatie van
handel, verstedelijking en slavenhandel, maar ook op individueel niveau: mensen kregen
nieuwe smaken en verlangens door toegang tot koloniale producten zoals suiker, nieuwe
textielwaren veranderden de mode-industrie, en de opkomst van de consument als
sociaal-economische figuur maakte deel uit van die bredere transformatie.
1.3 Moderniteit
De hedendaagse periode wordt vaak aangeduid als het tijdperk van de moderniteit. Die
moderniteit is echter geen objectief gegeven, maar in de eerste plaats een perceptie:
mensen in de 18e en 19e eeuw hadden zelf het gevoel in een radicaal nieuw tijdperk te
leven. Eerdere periodes werden beleefd als restauratie of herleven van het verleden (denk
aan de Renaissance of de Chinese restauratieperioden van vroegere dynastieën), maar in
de 19e eeuw ervoer men de veranderingen als werkelijk nieuw en ongezien.
Wat die perceptie van moderniteit voedde, waren de snelheid en schaal van
veranderingen: de stoomboten, de elektrische telegraaf, de trein als symbool van
vooruitgang, de opkomst van moderne ziekenhuizen, wetenschappelijke methodes
gebaseerd op empirische observatie eerder dan filosofische beschouwing, en het kerngezin
als nieuw gezinsmodel. Secularisering hoorde eveneens bij de moderniteitsperceptie, al
4
, verliep die traag: in België zette de grote push naar secularisering pas in de jaren 1960 ten
volle in.
Moderniteit was ook een ruimtelijke kwestie. De vraag waar die moderniteit plaatsvond, is
relevant: tijdgenoten lokaliseerden haar vooral in westerse steden en natiestaten, maar
tegelijkertijd vond ze zich niet overal aan dezelfde snelheid. Steden industrialiseerden veel
sneller dan het platteland. Gemarginaliseerde groepen zagen in de moderniteit — de steden,
de fabrieken, de nieuwe economieën — een kans om de armoede te ontvluchten. Arm
Vlaanderen en zijn emigratiegolven naar Amerika of naar de steden zijn hiervan een
concreet voorbeeld.
Symbolisch voor die moderniteitsperceptie is de film Modern Times (1936) van Charlie
Chaplin, waarin het personage the Tramp opgaat in de tandwielen van de moderne fabriek.
De film biedt tegelijk een viering en een cultuurkritiek van die industriële moderniteit.
2 Revoluties
De hedendaagse periode wordt ingeleid door een reeks revoluties die elkaar in de late 18e
eeuw in snel tempo opvolgden en elkaar onderling beïnvloedden. Deze revoluties zijn niet
uitsluitend politiek van aard: ook economische en sociale omwentelingen behoren tot het
repertoire. Het is belangrijk de chronologie zorgvuldig te bewaken: een revolutie gaat de
geschiedenisboeken in met een symbolische datum, maar de realiteit was altijd complexer
en meerfasig.
2.1 De industriële revolutie (ca. 1750)
Kenmerken
De industriële revolutie begon in Engeland rond het midden van de 18e eeuw en
transformeerde de economische, sociale en technologische organisatie van de
maatschappij. De meest bekende technologische uitvindingen zijn de Spinning Jenny, een
mechanisch weeftoestel dat met meerdere spoelen tegelijk kon spinnen en zo de
textielproductie drastisch opvoerde, en de stoommachine van James Watt, waarbij
steenkool werd gebruikt om stoom te produceren die op zijn beurt textielmachines en later
ook transportmiddelen kon aandrijven.
De industriële revolutie was echter meer dan een technologisch verhaal. Het ging
fundamenteel om de opbouw van systemen van management en controle op vier vlakken:
• Grondstoffen: de organisatie van de toevoer van ruwe materialen.
• Arbeid: de reorganisatie van werk van ambachtelijk naar fabrieksmatig. Waar
een ambachtsman vroeger een product van begin tot eind vervaardigde, voerde
een fabrieksarbeider nu telkens dezelfde deeltaak uit.
• Transport: de inzet van steenkool voor het vervoer, waardoor menselijke en
dierlijke arbeid vervangen werd door machines.
• Afzetmarkten: de organisatie van het verkoopsysteem, nationaal en
internationaal.
De industriële revolutie schiep een nieuwe verhouding tussen mens en machine, en een
nieuw arbeidsmodel dat de kern vormt van de kapitalistische productiewijze.
5
,
,Les 1: Bouwstenen & Revoluties
1 Bouwstenen
1.1 Globaal perspectief
Dit vak bestudeert de hedendaagse periode vanuit een globaal perspectief: een
benadering die bewust afstand neemt van een Europocentrische invalshoek en aandacht
besteedt aan ontwikkelingen over de hele wereld, van het begin van de industrialisering
(circa midden 18e eeuw) tot het einde van de 20e eeuw. Twee kaarten vormen als het ware
de boeksteunen van deze periode.
Kaart van de wereld, 1776-1829 — politieke toestand aan het begin van de behandelde periode. Let
op de koloniale bezittingen, de opkomende VS, het Ottomaanse Rijk en de eerste dekoloniseringsgolf
in Latijns-Amerika.
2
,Kaart van de wereld, april 1989 — politieke toestand aan het einde van de periode. Let op de
Sovjet-Unie (die in 1991 uiteenvalt), de opdeling van Duitsland in BRD en DDR, en het
gedekoloniseerde Afrika.
Wat zich tussen die twee momenten afspeelt, is een proces van globale eenvormigheid:
samenlevingen over de hele wereld gaan op elkaar lijken door intensere contacten, snellere
communicatie en gedeelde politieke ideeën. Dit uit zich in drie domeinen: (1) de opkomst
van gespecialiseerde, complexe samenlevingen met uitgebouwde bureaucratieën en
administraties; (2) manieren van denken die zich over grote afstanden verspreiden, zoals
ideeën over vrijheid, gelijkheid en volkssoevereiniteit; en (3) hybride culturele praktijken,
waarbij invloeden niet zomaar worden overgenomen maar vermengd raken met lokale
tradities.
Een illustratief voorbeeld van die hybriditeit is de sherwani, een kledingstuk waarvan het
snit is beïnvloed door Britse snijkunst, maar waarvan de lengte aansluit bij Indische
kledingtraditie. Dergelijke hybride vormen tonen aan dat eenvormigheid niet hetzelfde is als
homogeniteit: culturen nemen van elkaar over, maar vormen die invloeden om naar hun
eigen context. Hetzelfde geldt voor politieke concepten zoals 'vrijheid': Amerikanen en
Fransen gebruikten hetzelfde woord, maar verstonden er iets wezenlijk anders onder. Voor
Amerikanen was vrijheid een negatief concept — de overheid moest zich zo weinig mogelijk
mengen. In de Franse revolutionaire context kregen vrijheidsbegrippen ook een positieve
dimensie: de staat moest de voorwaarden scheppen opdat burgers daadwerkelijk vrij
konden handelen.
Tegenover eurocentrisme
Een eurocentrisch perspectief beschrijft de wereld vanuit Europa als norm en ziet alle
andere regio's als periferie. Dit perspectief is zelf historisch: het ontstaat aan het einde van
de 18e eeuw en versterkt zich in de 19e eeuw in de context van Europese kolonisatie. In dit
vak wordt het expliciet vermeden. Daarvoor is een macro-micro benadering noodzakelijk:
grote mondiale processen (zoals het systeem van slavenhandel of de industriële revolutie)
worden gecombineerd met voorbeelden op lokaal niveau die die processen verhelderen.
Dat globale perspectief betekent echter geen nevenschikking: men kan niet doen alsof alle
regio's van de wereld gewoon naast elkaar bestonden zonder onderliggende verhoudingen.
3
,De wereld in de hedendaagse periode wordt gekenmerkt door complexe dynamieken van
dominantie en ongelijkheid. Het vrijhandelssysteem dat door het Verenigd Koninkrijk werd
opgelegd is een voorbeeld: het bevorderde de belangen van de reeds geïndustrialiseerde
Britse economie en maakte het moeilijker voor andere gebieden om een eigen industrie op
te bouwen. Economische, politieke en culturele dominantie zijn reële historische krachten
die niet weggedacht kunnen worden.
1.2 Oorzakelijke verbanden
Een centraal methodologisch vraagstuk in de studie van de hedendaagse periode betreft de
rol van economie als verklarende factor. De Brits-marxistische historicus Eric Hobsbawm
(The Age of Capital, 1975) lanceerde de these van de dubbele revolutie: de industriële
revolutie (in Engeland vanaf circa 1750) en de Franse revolutie (1789) zouden als twee
onderling versterkende krachten de moderne wereld hebben gevormd. Volgens Hobsbawm
versterkte de Franse revolutie de economische en technologische dynamieken die al door
de industrialisering in gang waren gezet.
Deze these is om twee redenen problematisch. Ten eerste klopt de chronologie niet: de
industriële revolutie begon eerder, maar bereikte in grote delen van de wereld pas veel later
een hoge graad van industrialisering. Beweren dat de later gestarte Franse revolutie de
eerder gestarte industriële revolutie versterkte, terwijl die industrialisering nog lang niet op
gang was, is historisch niet houdbaar. Ten tweede was er economische continuïteit met de
periode daarvoor: vormen van proto-kapitalisme en huisnijverheid bestonden al lang voor de
industriële revolutie en bouwden daarop voort. De economie was dus niet iets volkomen
nieuws, maar een versnelling van bestaande processen.
Het is daarom beter de economie te beschouwen als een kracht van verandering, naast
andere. Die economische kracht manifesteerde zich concreet in de transformatie van
handel, verstedelijking en slavenhandel, maar ook op individueel niveau: mensen kregen
nieuwe smaken en verlangens door toegang tot koloniale producten zoals suiker, nieuwe
textielwaren veranderden de mode-industrie, en de opkomst van de consument als
sociaal-economische figuur maakte deel uit van die bredere transformatie.
1.3 Moderniteit
De hedendaagse periode wordt vaak aangeduid als het tijdperk van de moderniteit. Die
moderniteit is echter geen objectief gegeven, maar in de eerste plaats een perceptie:
mensen in de 18e en 19e eeuw hadden zelf het gevoel in een radicaal nieuw tijdperk te
leven. Eerdere periodes werden beleefd als restauratie of herleven van het verleden (denk
aan de Renaissance of de Chinese restauratieperioden van vroegere dynastieën), maar in
de 19e eeuw ervoer men de veranderingen als werkelijk nieuw en ongezien.
Wat die perceptie van moderniteit voedde, waren de snelheid en schaal van
veranderingen: de stoomboten, de elektrische telegraaf, de trein als symbool van
vooruitgang, de opkomst van moderne ziekenhuizen, wetenschappelijke methodes
gebaseerd op empirische observatie eerder dan filosofische beschouwing, en het kerngezin
als nieuw gezinsmodel. Secularisering hoorde eveneens bij de moderniteitsperceptie, al
4
, verliep die traag: in België zette de grote push naar secularisering pas in de jaren 1960 ten
volle in.
Moderniteit was ook een ruimtelijke kwestie. De vraag waar die moderniteit plaatsvond, is
relevant: tijdgenoten lokaliseerden haar vooral in westerse steden en natiestaten, maar
tegelijkertijd vond ze zich niet overal aan dezelfde snelheid. Steden industrialiseerden veel
sneller dan het platteland. Gemarginaliseerde groepen zagen in de moderniteit — de steden,
de fabrieken, de nieuwe economieën — een kans om de armoede te ontvluchten. Arm
Vlaanderen en zijn emigratiegolven naar Amerika of naar de steden zijn hiervan een
concreet voorbeeld.
Symbolisch voor die moderniteitsperceptie is de film Modern Times (1936) van Charlie
Chaplin, waarin het personage the Tramp opgaat in de tandwielen van de moderne fabriek.
De film biedt tegelijk een viering en een cultuurkritiek van die industriële moderniteit.
2 Revoluties
De hedendaagse periode wordt ingeleid door een reeks revoluties die elkaar in de late 18e
eeuw in snel tempo opvolgden en elkaar onderling beïnvloedden. Deze revoluties zijn niet
uitsluitend politiek van aard: ook economische en sociale omwentelingen behoren tot het
repertoire. Het is belangrijk de chronologie zorgvuldig te bewaken: een revolutie gaat de
geschiedenisboeken in met een symbolische datum, maar de realiteit was altijd complexer
en meerfasig.
2.1 De industriële revolutie (ca. 1750)
Kenmerken
De industriële revolutie begon in Engeland rond het midden van de 18e eeuw en
transformeerde de economische, sociale en technologische organisatie van de
maatschappij. De meest bekende technologische uitvindingen zijn de Spinning Jenny, een
mechanisch weeftoestel dat met meerdere spoelen tegelijk kon spinnen en zo de
textielproductie drastisch opvoerde, en de stoommachine van James Watt, waarbij
steenkool werd gebruikt om stoom te produceren die op zijn beurt textielmachines en later
ook transportmiddelen kon aandrijven.
De industriële revolutie was echter meer dan een technologisch verhaal. Het ging
fundamenteel om de opbouw van systemen van management en controle op vier vlakken:
• Grondstoffen: de organisatie van de toevoer van ruwe materialen.
• Arbeid: de reorganisatie van werk van ambachtelijk naar fabrieksmatig. Waar
een ambachtsman vroeger een product van begin tot eind vervaardigde, voerde
een fabrieksarbeider nu telkens dezelfde deeltaak uit.
• Transport: de inzet van steenkool voor het vervoer, waardoor menselijke en
dierlijke arbeid vervangen werd door machines.
• Afzetmarkten: de organisatie van het verkoopsysteem, nationaal en
internationaal.
De industriële revolutie schiep een nieuwe verhouding tussen mens en machine, en een
nieuw arbeidsmodel dat de kern vormt van de kapitalistische productiewijze.
5
