DIDACTISCH HANDELEN 2
DEEL 1: BEGINSITUATIE
HOOFDSTUK I: BEGINSITUATIE ALS VERTREKPUNT
1 INLEIDING
Als leerkracht ben je verantwoordelijk voor het creëren van een krachtige en inclusieve
leeromgeving. Een goede analyse van de beginsituatie vormt hiervoor de basis en bevat:
• Cognitieve beginsituatie (voorkennis, leerresultaten, leerstrategieën)
• Sociaal emotionele context (motivatie, relaties in de klas, zelfbeeld)
• Fysieke en materiële context (leeromgeving, thuissituatie, taalachtergrond)
• Medische of specifieke ondersteuningsnoden (diagnoses, extra noden)
De beginsituatie is niet alleen een momentopname, maar een dynamisch gegeven dat continu in
beweging is.
2 DE ‘GEMIDDELDE’ LEERLING
Het idee van de ‘gemiddelde leerling’ ontstond in de 19e eeuw, toen scholen uniform klassikaal
onderwijs gaven en weinig aandacht hadden voor individuele verschillen. Dit leidde tot een one-
size-fits-all-model, gebaseerd op een fictief gemiddelde. Onderzoek toont echter aan dat geen
enkele leerling aan dit profiel beantwoordt: binnen elke klas is er grote variatie in talenten, noden
en vaardigheden.
Focussen op het gemiddelde is problematisch:
• sterke leerlingen raken onderprikkeld
• leerlingen met ondersteuningsnoden voelen zich overvraagd.
Daarom stimuleert het Vlaamse onderwijs vandaag di$erentiatie en inclusie, zodat elke leerling
op maat kan leren in een diverse klascontext — een afspiegeling van de samenleving. Met het
Decreet Leersteun verschuift de focus van labelen naar het inspelen op specifieke
onderwijsbehoeften.
3 SPECIFIEKE ONDERWIJSBEHOEFTEN
De term specifieke onderwijsbehoeften verwijst naar datgene wat een leerling nodig heeft om
optimaal te leren en zich te ontwikkelen. In plaats van de focussen op beperkingen of diagnoses,
verschuift de aandacht naar de ondersteunings- en ontwikkelingsbehoeften van een leerling.
3.1 HOE FORMULEER JE SPECIFIEKE ONDERWIJSBEHOEFTEN?
Kernvraag: ‘Wat heeft deze leerling nodig om een bepaald doel te bereiken?’
Specifieke onderwijsbehoeften formuleer je:
• Positief: je beschrijft wat de leerling wél nodig heeft, in plaats van te benoemen wat hij niet kan.
Bijv.: ‘Heeft behoefte aan visuele ondersteuning tijdens instructie’ i.p.v. ‘begrijpt uitleg niet goed’
• Concreet: vermijd vage termen
Bijv.: ‘heeft baat bij herhaling in kleine stappen met check-in momenten’ i.p.v. ‘moet beter opletten’
• Doelgericht: koppel de behoefte aan een leerdoel of ontwikkelingsdoel, zodat duidelijk is waar
je naar toe wil werken.
3.2 DOMEINEN VAN ONWIKKELINGSBEHOEFTEN
Ontwikkelingsbehoeften van leerlingen kunnen worden onderverdeeld in drie domeinen:
didactisch, pedagogisch en organisatorisch.
1
, • Didactische behoeften
verwijst naar wat een leerling nodig heeft op vlak van inhoud en didactische aanpak.
Bijv.: aanpassing in instructie (visuele ondersteuning, modeling), materialen, tempoaanpassing (verlangde
instructie, herhaling)
• Pedagogische behoeften
gaat over de relatie, emotionele veiligheid en motivatie.
Bijv.: positieve bekrachtiging, extra voorspelbaarheid, gebruik van stilteruimtes, ...
• Organisatorische behoeften
hebben te maken met de leeromgeving en klasorganisatie.
Bijv.: andere zitplaats, rust- of concentratieplek, aangepast rooster of alternatieve werkmomenten
HOOFDSTUK II: HET LEERLINGENVOLGSYSTEEM
1 WAT IS EEN LEERLINGVOLGSYSTEEM?
Een leerlingvolgsysteem (LVS) is een systematische (objectieve) manier om gegevens over
leerlingen te verzamelen, registreren en analyseren met als doel een betere begeleiding te bieden.
Hoewel het gebruik van een LVS niet wettelijk verplicht is in Vlaanderen, gebruiken bijna alle
scholen er één, omdat het opvolgen van de ontwikkeling van leerlingen wél verplicht is.
Een LVS volgt de cognitieve, sociaal-emotionele en motorische ontwikkeling van leerlingen door
middel van:
• (methodeonafhankelijke) gestandaardiseerde toetsen (zoals AVI, Vlaamse Toetsen),
• observaties van leerkrachten,
• oudergesprekken,
• contextuele informatie over de leerling.
Een gesprek over de specifieke ondersteuningsnoden van een leerling, gevoerd tussen ouders en
betrokken professionals (zoals de leerkracht en de directie), noemen we een MDO: een
multidisciplinair overleg.
1.1.1 Kenmerken van LVS-toetsen
LVS-toetsen zijn methodeonafhankelijke (1), gestandaardiseerde toetsen (2) die twee keer per
jaar (3) worden afgenomen en een steekproef van de leerstof (4) vormen.
Sommige leerlingen scoren minder goed op LVS-toetsen dan op gewone toetsen. Dit komt vaak
door de andere vraagstelling, waaraan ze niet gewend zijn, en door de lengte van de toets. Zo’n
toets kan tot drie lesuren duren, waardoor leerlingen zich langdurig moeten concentreren. Dat
vraagt veel energie en kan hun prestaties beïnvloeden.
1.2 EEN KWALITEITSVOL LEERLINGENVOLGSYSTEEM
We spreken van een kwaliteitsvol leerlingvolgsysteem als die een zicht bieden op de totale
voortgang van de leerlingen.
Een goed leerlingvolgsysteem moet voldoen aan volgende criteria: overleg, gebruik, context,
interventies, risicoleerlingen en totaal persoon:
• Overleg
Eén systeem binnen de school die ervoor zorgt dat communicatie tussen leerkrachten en de
doorstroming van gegevens over de klassen heen verloopt.
• Gebruik
Het systeem moet werkbaar zijn en de administratieve last niet vergroten. Het is een hulpmiddel, geen
extra belasting.
2
, • Context
Het LVS moet rekening houden met de thuissituatie en leefcontext van de leerling, vooral bij kinderen
uit kansarme gezinnen.
• Interventies
Het systeem moet leerkrachten helpen om gerichte acties en preventieve maatregelen te nemen op
basis van de vastgestelde noden.
• Risicoleerlingen
Het LVS moet risicoleerlingen tijdig signaleren en hun ontwikkeling systematisch opvolgen.
• Totaal persoon
Een LVS moet niet enkel focussen op tekorten, maar ook sterke kanten en talenten van leerlingen in beeld
brengen om deze in te zetten bij de begeleiding.
2 HOE GEBRUIK JE EEN LEERLINGVOLGSYSTEEM?
Een leerlingvolgsysteem gebruik je niet louter als een registratie-instrument, maar als leidraad voor
je pedagogisch en didactisch handelen.
Het gebruik van een LVS ondersteunt een cyclisch proces dat bestaat uit 3 grote fasen: signaleren,
analyseren en handelen.
2.1 STAP 1: SIGNALEREN
De signaleerfase draait om het objectief verzamelen van gegevens. In deze fase observeer je
zonder te oordelen, met als doel een zuiver beeld te krijgen van het gedrag en de prestaties van de
leerling.
2.2 STAP 2: ANALYSEREN
Na het signaleren volgt de analysefase. Hier ga je na waarom een leerling op een bepaalde manier
presteert en of er patronen/samenhangen zichtbaar zijn. Je interpreteert de gegevens in hun
context, waarbij je ook achtergrondinformatie over de leerling betrekt.
We gaan over tot analyse wanneer één of meerdere van de volgende zes knipperlichten zichtbaar
zijn:
1. De leerling bevindt zich in zone E.
2. Mogelijk bevindt de leerling zich in zone D.
3. De leerling zit steeds in zone A.
4. Er is sprake van geleidelijk afzwakken (twee opeenvolgende keren een zone lager).
5. Er is sprake van bruusk afzwakken (plots een grote terugval).
6. Er is een verschil tussen klas- en normtoetsen.
2.2.1 Hoe lees je LVS-resultaten?
De resultaten worden weergegeven aan de hand van percentielen. Een percentiel geeft aan
hoeveel procent van de leerlingen in de normgroep een lagere of gelijke score behaalde dan de
leerling in kwestie. Op basis van deze score kan men eenvoudig inschatten of de leerling sterk of
zwak presteert ten opzichte van de normgroep.
De percentielen worden ook visueel weergegeven in zones (A tot E). Ze helpen je bij het maken van
keuzes rond diaerentiatie, zorg en verdieping.
3
DEEL 1: BEGINSITUATIE
HOOFDSTUK I: BEGINSITUATIE ALS VERTREKPUNT
1 INLEIDING
Als leerkracht ben je verantwoordelijk voor het creëren van een krachtige en inclusieve
leeromgeving. Een goede analyse van de beginsituatie vormt hiervoor de basis en bevat:
• Cognitieve beginsituatie (voorkennis, leerresultaten, leerstrategieën)
• Sociaal emotionele context (motivatie, relaties in de klas, zelfbeeld)
• Fysieke en materiële context (leeromgeving, thuissituatie, taalachtergrond)
• Medische of specifieke ondersteuningsnoden (diagnoses, extra noden)
De beginsituatie is niet alleen een momentopname, maar een dynamisch gegeven dat continu in
beweging is.
2 DE ‘GEMIDDELDE’ LEERLING
Het idee van de ‘gemiddelde leerling’ ontstond in de 19e eeuw, toen scholen uniform klassikaal
onderwijs gaven en weinig aandacht hadden voor individuele verschillen. Dit leidde tot een one-
size-fits-all-model, gebaseerd op een fictief gemiddelde. Onderzoek toont echter aan dat geen
enkele leerling aan dit profiel beantwoordt: binnen elke klas is er grote variatie in talenten, noden
en vaardigheden.
Focussen op het gemiddelde is problematisch:
• sterke leerlingen raken onderprikkeld
• leerlingen met ondersteuningsnoden voelen zich overvraagd.
Daarom stimuleert het Vlaamse onderwijs vandaag di$erentiatie en inclusie, zodat elke leerling
op maat kan leren in een diverse klascontext — een afspiegeling van de samenleving. Met het
Decreet Leersteun verschuift de focus van labelen naar het inspelen op specifieke
onderwijsbehoeften.
3 SPECIFIEKE ONDERWIJSBEHOEFTEN
De term specifieke onderwijsbehoeften verwijst naar datgene wat een leerling nodig heeft om
optimaal te leren en zich te ontwikkelen. In plaats van de focussen op beperkingen of diagnoses,
verschuift de aandacht naar de ondersteunings- en ontwikkelingsbehoeften van een leerling.
3.1 HOE FORMULEER JE SPECIFIEKE ONDERWIJSBEHOEFTEN?
Kernvraag: ‘Wat heeft deze leerling nodig om een bepaald doel te bereiken?’
Specifieke onderwijsbehoeften formuleer je:
• Positief: je beschrijft wat de leerling wél nodig heeft, in plaats van te benoemen wat hij niet kan.
Bijv.: ‘Heeft behoefte aan visuele ondersteuning tijdens instructie’ i.p.v. ‘begrijpt uitleg niet goed’
• Concreet: vermijd vage termen
Bijv.: ‘heeft baat bij herhaling in kleine stappen met check-in momenten’ i.p.v. ‘moet beter opletten’
• Doelgericht: koppel de behoefte aan een leerdoel of ontwikkelingsdoel, zodat duidelijk is waar
je naar toe wil werken.
3.2 DOMEINEN VAN ONWIKKELINGSBEHOEFTEN
Ontwikkelingsbehoeften van leerlingen kunnen worden onderverdeeld in drie domeinen:
didactisch, pedagogisch en organisatorisch.
1
, • Didactische behoeften
verwijst naar wat een leerling nodig heeft op vlak van inhoud en didactische aanpak.
Bijv.: aanpassing in instructie (visuele ondersteuning, modeling), materialen, tempoaanpassing (verlangde
instructie, herhaling)
• Pedagogische behoeften
gaat over de relatie, emotionele veiligheid en motivatie.
Bijv.: positieve bekrachtiging, extra voorspelbaarheid, gebruik van stilteruimtes, ...
• Organisatorische behoeften
hebben te maken met de leeromgeving en klasorganisatie.
Bijv.: andere zitplaats, rust- of concentratieplek, aangepast rooster of alternatieve werkmomenten
HOOFDSTUK II: HET LEERLINGENVOLGSYSTEEM
1 WAT IS EEN LEERLINGVOLGSYSTEEM?
Een leerlingvolgsysteem (LVS) is een systematische (objectieve) manier om gegevens over
leerlingen te verzamelen, registreren en analyseren met als doel een betere begeleiding te bieden.
Hoewel het gebruik van een LVS niet wettelijk verplicht is in Vlaanderen, gebruiken bijna alle
scholen er één, omdat het opvolgen van de ontwikkeling van leerlingen wél verplicht is.
Een LVS volgt de cognitieve, sociaal-emotionele en motorische ontwikkeling van leerlingen door
middel van:
• (methodeonafhankelijke) gestandaardiseerde toetsen (zoals AVI, Vlaamse Toetsen),
• observaties van leerkrachten,
• oudergesprekken,
• contextuele informatie over de leerling.
Een gesprek over de specifieke ondersteuningsnoden van een leerling, gevoerd tussen ouders en
betrokken professionals (zoals de leerkracht en de directie), noemen we een MDO: een
multidisciplinair overleg.
1.1.1 Kenmerken van LVS-toetsen
LVS-toetsen zijn methodeonafhankelijke (1), gestandaardiseerde toetsen (2) die twee keer per
jaar (3) worden afgenomen en een steekproef van de leerstof (4) vormen.
Sommige leerlingen scoren minder goed op LVS-toetsen dan op gewone toetsen. Dit komt vaak
door de andere vraagstelling, waaraan ze niet gewend zijn, en door de lengte van de toets. Zo’n
toets kan tot drie lesuren duren, waardoor leerlingen zich langdurig moeten concentreren. Dat
vraagt veel energie en kan hun prestaties beïnvloeden.
1.2 EEN KWALITEITSVOL LEERLINGENVOLGSYSTEEM
We spreken van een kwaliteitsvol leerlingvolgsysteem als die een zicht bieden op de totale
voortgang van de leerlingen.
Een goed leerlingvolgsysteem moet voldoen aan volgende criteria: overleg, gebruik, context,
interventies, risicoleerlingen en totaal persoon:
• Overleg
Eén systeem binnen de school die ervoor zorgt dat communicatie tussen leerkrachten en de
doorstroming van gegevens over de klassen heen verloopt.
• Gebruik
Het systeem moet werkbaar zijn en de administratieve last niet vergroten. Het is een hulpmiddel, geen
extra belasting.
2
, • Context
Het LVS moet rekening houden met de thuissituatie en leefcontext van de leerling, vooral bij kinderen
uit kansarme gezinnen.
• Interventies
Het systeem moet leerkrachten helpen om gerichte acties en preventieve maatregelen te nemen op
basis van de vastgestelde noden.
• Risicoleerlingen
Het LVS moet risicoleerlingen tijdig signaleren en hun ontwikkeling systematisch opvolgen.
• Totaal persoon
Een LVS moet niet enkel focussen op tekorten, maar ook sterke kanten en talenten van leerlingen in beeld
brengen om deze in te zetten bij de begeleiding.
2 HOE GEBRUIK JE EEN LEERLINGVOLGSYSTEEM?
Een leerlingvolgsysteem gebruik je niet louter als een registratie-instrument, maar als leidraad voor
je pedagogisch en didactisch handelen.
Het gebruik van een LVS ondersteunt een cyclisch proces dat bestaat uit 3 grote fasen: signaleren,
analyseren en handelen.
2.1 STAP 1: SIGNALEREN
De signaleerfase draait om het objectief verzamelen van gegevens. In deze fase observeer je
zonder te oordelen, met als doel een zuiver beeld te krijgen van het gedrag en de prestaties van de
leerling.
2.2 STAP 2: ANALYSEREN
Na het signaleren volgt de analysefase. Hier ga je na waarom een leerling op een bepaalde manier
presteert en of er patronen/samenhangen zichtbaar zijn. Je interpreteert de gegevens in hun
context, waarbij je ook achtergrondinformatie over de leerling betrekt.
We gaan over tot analyse wanneer één of meerdere van de volgende zes knipperlichten zichtbaar
zijn:
1. De leerling bevindt zich in zone E.
2. Mogelijk bevindt de leerling zich in zone D.
3. De leerling zit steeds in zone A.
4. Er is sprake van geleidelijk afzwakken (twee opeenvolgende keren een zone lager).
5. Er is sprake van bruusk afzwakken (plots een grote terugval).
6. Er is een verschil tussen klas- en normtoetsen.
2.2.1 Hoe lees je LVS-resultaten?
De resultaten worden weergegeven aan de hand van percentielen. Een percentiel geeft aan
hoeveel procent van de leerlingen in de normgroep een lagere of gelijke score behaalde dan de
leerling in kwestie. Op basis van deze score kan men eenvoudig inschatten of de leerling sterk of
zwak presteert ten opzichte van de normgroep.
De percentielen worden ook visueel weergegeven in zones (A tot E). Ze helpen je bij het maken van
keuzes rond diaerentiatie, zorg en verdieping.
3
