Criminaliteit en samenleving ’25-‘26
“Wie criminaliteit wil begrijpen moet de samenleving begrijpen”
Doel van de cursus: criminaliteit kan niet begrepen worden vanuit de individuele
motieven, overtuigingen of keuzes van daders. Criminaliteit ontstaat in, en krijgt
vorm door, de samenleving.
HOOFDSTUK 1: DRIE POPULAIRE MISVATTINGEN OVER DE
OORZAKEN VAN CRIMINALITEIT
Criminaliteit wordt vaak gezien als een individuele handeling, gepleegd door mensen
die ofwel “ziek” of “slecht” zijn (abnormaal), ofwel gepleegd door mensen die een
weloverwogen keuze, een kosten-baten analyse, hebben gemaakt (normaal).
1. “Criminaliteit als manifestatie van het kwaad”
2. “Criminaliteit is een ziekte”
3. “Criminaliteit is een berekende keuze”
a. Enige veronderstelling die niet uitgaat van het abnormale – beschrijft
criminaliteit niet als iets dat gepleegd wordt door “abnormalen”, maar
mensen die zijn zoals “wij”
CRIMINALITEIT ALS MANIFESTATIE VAN HET KWAAD
Enkele voorbeelden: Jeffrey Dahmer, Ted Bundy, Marc Dutroux, Hitler, Stalin,
Richard Ramirez
Wat hebben ze gemeenschappelijk?
Seriemoordenaars, gruwelijke feiten, spreekt tot de verbeelding door de
wreedaardigheid en door het feit dat zij zeer “normaal” leken
o Bv. Bundy leek de ideale schoonzoon
Onvoorspelbaarheid: er lijkt geen systematiek in te zitten in wie er belaagd
wordt, er lijkt niet altijd een zeker profiel te zijn
Er is dus een fascinatie of angst omwille van het totaal onvoorspelbare, het
onberekenbare, alsook het onbegrijpelijke (het gruwelijke)
Idee dat wij als samenleving iets op de een of andere manier fout aangepakt
hebben
o Bv. Witte Mars = verontwaardiging van het falen van het
politionele/justitiële systeem
Hitler & Stalin – “Het misleidende kwaad”
Passen om enkele redenen in het rijtje, anderzijds ook weer niet
Gaat om een heel specifieke opvatting van “het kwade”: het gaat over
politieke misdrijven, over de manier waarop een SL gestructureerd is, politieke
ideologieën, opvattingen over hoe de SL zou moeten georganiseerd zijn
Hier bestaat een belangrijke veronderstelling over criminaliteit in een SL: idee
dat samenlevingen gecorrumpeerd kunnen worden door abnormale, zieke,
moreel verdorven figuren aan de top
1
, o Een heel populair idee = idee dat een hele SL onderdrukt is in het
overnemen van bepaalde ideeën = “het misleidende kwaad”
o Als we die veronderstelling aanvaarden, volstaat het dat we die figuren
kunnen wegnemen uit de SL en dat die SL dan weer tot zijn normale
functioneren zou komen
Lord of the Flies – William Golding
Conflict tussen twee tegengestelde krachten: normconform gedrag versus
geweld, macht en verlangens bevredigen (beschaving><wreedheid,
orde><chaos, goed><kwaad)
Zodra maatschappelijke structuren wegvallen, vervallen mensen in geweld en
primeert de primitieve, gewelddadige natuur van de mens
o Veronderstelling dat ieder van ons in zijn natuur het kwade heeft zitten,
maar dat de samenleving, de beschaving voor een beschermend laagje
zorgt
o Maatschappij = de filter, de demper op dat gewelddadige gedrag
Dat vraagstuk van het kwade op een bepaald moment een erg moeilijk vraagstuk
geweest de christelijke leer (vooral in periode van de kruistochten) worstelt op
bepaald moment met dat vraagstuk: hoe de christelijke waarden naleven maar toch
ook het doden van tegenstanders rechtvaardigen?
Nood aan een soort legitimering ontstaan riddermonnik: “Liber ad milites
templi de laude novae militiae” (Bernard van Clairvaux, +- 1136)
“Er lijkt een nieuwe ridderorde op aarde te zijn verschenen die onvermoeibaar
een tweeledige strijd levert tegen het vlees en bloed en tegen de geestelijke
legermachten van het kwaad in de hemelen”
Onderscheid tussen homicide (zonde van het doden van een mens) versus
malicide (het doden van het kwaad zelf)
Leviathan – Thomas Hobbes
Vertolkte ook het idee van een “natuurtoestand”
“Waarom hebben we een staat nodig?”
o Antwoord: omdat anders, als iedereen even sterk zou zijn, men
wantrouwig en angstig zal worden en er conflicten zullen ontstaan
Vooronderstellingen van deze visie
Criminaliteit als het kwade betekent dat criminaliteit…
Criminaliteit is een bewuste morele keuze (“Criminelen kiezen bewust voor
het kwaad”)
o De dader wil het kwade doen, niet noodzakelijk omdat het voordelen
oplevert (cf. rationele keuzedenken), maar omdat hij slecht, zondig of
immoreel is en het kwade verkiest boven het goede
o Vrije wil! verschil met determinisme
Criminaliteit is een onveranderlijke eigenschap van bepaalde mensen
(“Criminelen zijn onverbeterlijk slecht”)
o De dader doet het kwade, omdat hij het moet doen; hij is ofwel
bezeten of het maakt deel uit van zijn natuur
2
, o Determinisme-variant (niet de eigen keuze!)
Criminaliteit is zichtbaar (fysieke kenmerken als bewijs voor morele
verdorvenheid of kwaadaardigheid)
Dualistische visie: een strijd tussen goed en kwaad (en mensen zijn ofwel
goed of slecht)
Streng straffen en eliminatie als oplossing voor criminaliteit (want je moet
die morele kwalificatie bijsturen)
Kritieken op deze visie
Waarom is het een foutieve veronderstelling?
Een normatieve beoordeling van gedrag, maar geen verklaring voor
gedrag,
o Het gaat m.a.w. om een normatieve reactie, een morele opvatting; het
tonen van afkeer ten aanzien van bepaald gedrag
Ofwel individuele vrije keuze die niet kan worden verklaard, ofwel het gevolg
van een eigenschap (“kwade”) die niet kan worden verklaard
Daderschap vertaalt zich niet in fysieke kenmerken
Een dualistische visie die de wereld opdeelt in goed en kwaad doet dat
steeds in functie van een specifieke ideologie of wereldbeeld (belang van
culturele, historisch-religieuze en filosofische context)
CRIMINALITEIT ALS ZIEKTE
Vooronderstellingen van deze visie
Criminaliteit heeft een pathologische basis (“Homo morbidus”) (een
ziektebeeld, iets waar het biologisch fout gelopen is en maakt dat we normale mensen
kunnen onderscheiden van mensen die dat niet zijn)
Criminaliteit is de directe en exclusieve uitkomst van een onderliggende
biomedisch identificeerbare pathologie in het individu.
Dualistische visie: deviant gedrag kan herleid worden tot neurologische,
genetische of psychiatrische dysfuncties waardoor criminelen fundamenteel
verschillen van niet-criminelen.
Criminaliteit is een ziekte die gediagnosticeerd, behandeld en eventueel
genezen moet worden.
Kritieken op deze visie
Reductionisme: gedrag wordt herleid tot een individuele aanwijsbare
pathologie. Contextuele factoren spelen geen rol.
Problematische opvatting over causaliteit: de dader heeft geen
keuzevrijheid. Criminaliteit is het rechtstreeks gevolg van een biologisch
defect.
Een dualistische visie die de wereld opdeelt in pathologisch en niet-
pathologisch doet dat steeds in functie van een specifieke ideologie of
wereldbeeld; m.a.w. de keuze om situaties of personen als ziek of gezond te
omschrijven is nooit neutraal, maar afhankelijk van maatschappelijke
opvattingen
3
, RATIONELE INDIVIDU
Gary becker (1930 – 2014)
Econoom en socioloog (University of Chicago)
Nobelprijs Economie (1992)
Toepassing van economische inzichten op het verklaren van menselijk gedrag
‘Crime and punishment: an economic approach”
o Een heel specifieke veronderstelling over menselijk gedrag – gaat uit
van een zeer specifiek mensbeeld: homo economicus
Mythe gaat dat hij op een bepaald moment op weg was naar een vergadering en te
laat was. Hij had twee mogelijkheden: (1) parkeren voor het gebouw, ook al mocht
dat niet (M: dus wel op tijd) – (2) de parking oprijden maar dan 20 minuten te laat
zijn (M: dus geen boete)
die afweging = afweging zoals we die doorheen heel ons leven dagelijks maken:
men weegt de kosten en baten of, of die wel in verhouding zijn met elkaar
Het rationele individu
Criminaliteit is “normaal” (rationele keuze”)
Criminaliteit is niet de uitkomst van biologische verschillen,
socialisatieprocessen of sociaal leergedrag maar moet begrepen worden in
functie van gedragsmogelijkheden en gedragsbeperkingen (kosten en
baten)
o Samenleving speelt een rol in de creatie van gelegenheden
waarin jet individu criminaliteit kan plegen
Vb. jongeren plegen meer criminaliteit dan ouderen omdat ze
minder te verliezen hebben dan mensen op latere leeftijd
(status, etc.)
Vb. er wordt minder ingebroken wanneer de beveiliging van
woningen verbetert omdat het daardoor minder aantrekkelijk is
om in te breken (zie ook Kleemans, 2001: 158)
Opmerking: “rationeel” is hier niet “begrijpelijk”, maar wel: “het afwegen van kosten
en baten, en het maken van keuzes”
4
“Wie criminaliteit wil begrijpen moet de samenleving begrijpen”
Doel van de cursus: criminaliteit kan niet begrepen worden vanuit de individuele
motieven, overtuigingen of keuzes van daders. Criminaliteit ontstaat in, en krijgt
vorm door, de samenleving.
HOOFDSTUK 1: DRIE POPULAIRE MISVATTINGEN OVER DE
OORZAKEN VAN CRIMINALITEIT
Criminaliteit wordt vaak gezien als een individuele handeling, gepleegd door mensen
die ofwel “ziek” of “slecht” zijn (abnormaal), ofwel gepleegd door mensen die een
weloverwogen keuze, een kosten-baten analyse, hebben gemaakt (normaal).
1. “Criminaliteit als manifestatie van het kwaad”
2. “Criminaliteit is een ziekte”
3. “Criminaliteit is een berekende keuze”
a. Enige veronderstelling die niet uitgaat van het abnormale – beschrijft
criminaliteit niet als iets dat gepleegd wordt door “abnormalen”, maar
mensen die zijn zoals “wij”
CRIMINALITEIT ALS MANIFESTATIE VAN HET KWAAD
Enkele voorbeelden: Jeffrey Dahmer, Ted Bundy, Marc Dutroux, Hitler, Stalin,
Richard Ramirez
Wat hebben ze gemeenschappelijk?
Seriemoordenaars, gruwelijke feiten, spreekt tot de verbeelding door de
wreedaardigheid en door het feit dat zij zeer “normaal” leken
o Bv. Bundy leek de ideale schoonzoon
Onvoorspelbaarheid: er lijkt geen systematiek in te zitten in wie er belaagd
wordt, er lijkt niet altijd een zeker profiel te zijn
Er is dus een fascinatie of angst omwille van het totaal onvoorspelbare, het
onberekenbare, alsook het onbegrijpelijke (het gruwelijke)
Idee dat wij als samenleving iets op de een of andere manier fout aangepakt
hebben
o Bv. Witte Mars = verontwaardiging van het falen van het
politionele/justitiële systeem
Hitler & Stalin – “Het misleidende kwaad”
Passen om enkele redenen in het rijtje, anderzijds ook weer niet
Gaat om een heel specifieke opvatting van “het kwade”: het gaat over
politieke misdrijven, over de manier waarop een SL gestructureerd is, politieke
ideologieën, opvattingen over hoe de SL zou moeten georganiseerd zijn
Hier bestaat een belangrijke veronderstelling over criminaliteit in een SL: idee
dat samenlevingen gecorrumpeerd kunnen worden door abnormale, zieke,
moreel verdorven figuren aan de top
1
, o Een heel populair idee = idee dat een hele SL onderdrukt is in het
overnemen van bepaalde ideeën = “het misleidende kwaad”
o Als we die veronderstelling aanvaarden, volstaat het dat we die figuren
kunnen wegnemen uit de SL en dat die SL dan weer tot zijn normale
functioneren zou komen
Lord of the Flies – William Golding
Conflict tussen twee tegengestelde krachten: normconform gedrag versus
geweld, macht en verlangens bevredigen (beschaving><wreedheid,
orde><chaos, goed><kwaad)
Zodra maatschappelijke structuren wegvallen, vervallen mensen in geweld en
primeert de primitieve, gewelddadige natuur van de mens
o Veronderstelling dat ieder van ons in zijn natuur het kwade heeft zitten,
maar dat de samenleving, de beschaving voor een beschermend laagje
zorgt
o Maatschappij = de filter, de demper op dat gewelddadige gedrag
Dat vraagstuk van het kwade op een bepaald moment een erg moeilijk vraagstuk
geweest de christelijke leer (vooral in periode van de kruistochten) worstelt op
bepaald moment met dat vraagstuk: hoe de christelijke waarden naleven maar toch
ook het doden van tegenstanders rechtvaardigen?
Nood aan een soort legitimering ontstaan riddermonnik: “Liber ad milites
templi de laude novae militiae” (Bernard van Clairvaux, +- 1136)
“Er lijkt een nieuwe ridderorde op aarde te zijn verschenen die onvermoeibaar
een tweeledige strijd levert tegen het vlees en bloed en tegen de geestelijke
legermachten van het kwaad in de hemelen”
Onderscheid tussen homicide (zonde van het doden van een mens) versus
malicide (het doden van het kwaad zelf)
Leviathan – Thomas Hobbes
Vertolkte ook het idee van een “natuurtoestand”
“Waarom hebben we een staat nodig?”
o Antwoord: omdat anders, als iedereen even sterk zou zijn, men
wantrouwig en angstig zal worden en er conflicten zullen ontstaan
Vooronderstellingen van deze visie
Criminaliteit als het kwade betekent dat criminaliteit…
Criminaliteit is een bewuste morele keuze (“Criminelen kiezen bewust voor
het kwaad”)
o De dader wil het kwade doen, niet noodzakelijk omdat het voordelen
oplevert (cf. rationele keuzedenken), maar omdat hij slecht, zondig of
immoreel is en het kwade verkiest boven het goede
o Vrije wil! verschil met determinisme
Criminaliteit is een onveranderlijke eigenschap van bepaalde mensen
(“Criminelen zijn onverbeterlijk slecht”)
o De dader doet het kwade, omdat hij het moet doen; hij is ofwel
bezeten of het maakt deel uit van zijn natuur
2
, o Determinisme-variant (niet de eigen keuze!)
Criminaliteit is zichtbaar (fysieke kenmerken als bewijs voor morele
verdorvenheid of kwaadaardigheid)
Dualistische visie: een strijd tussen goed en kwaad (en mensen zijn ofwel
goed of slecht)
Streng straffen en eliminatie als oplossing voor criminaliteit (want je moet
die morele kwalificatie bijsturen)
Kritieken op deze visie
Waarom is het een foutieve veronderstelling?
Een normatieve beoordeling van gedrag, maar geen verklaring voor
gedrag,
o Het gaat m.a.w. om een normatieve reactie, een morele opvatting; het
tonen van afkeer ten aanzien van bepaald gedrag
Ofwel individuele vrije keuze die niet kan worden verklaard, ofwel het gevolg
van een eigenschap (“kwade”) die niet kan worden verklaard
Daderschap vertaalt zich niet in fysieke kenmerken
Een dualistische visie die de wereld opdeelt in goed en kwaad doet dat
steeds in functie van een specifieke ideologie of wereldbeeld (belang van
culturele, historisch-religieuze en filosofische context)
CRIMINALITEIT ALS ZIEKTE
Vooronderstellingen van deze visie
Criminaliteit heeft een pathologische basis (“Homo morbidus”) (een
ziektebeeld, iets waar het biologisch fout gelopen is en maakt dat we normale mensen
kunnen onderscheiden van mensen die dat niet zijn)
Criminaliteit is de directe en exclusieve uitkomst van een onderliggende
biomedisch identificeerbare pathologie in het individu.
Dualistische visie: deviant gedrag kan herleid worden tot neurologische,
genetische of psychiatrische dysfuncties waardoor criminelen fundamenteel
verschillen van niet-criminelen.
Criminaliteit is een ziekte die gediagnosticeerd, behandeld en eventueel
genezen moet worden.
Kritieken op deze visie
Reductionisme: gedrag wordt herleid tot een individuele aanwijsbare
pathologie. Contextuele factoren spelen geen rol.
Problematische opvatting over causaliteit: de dader heeft geen
keuzevrijheid. Criminaliteit is het rechtstreeks gevolg van een biologisch
defect.
Een dualistische visie die de wereld opdeelt in pathologisch en niet-
pathologisch doet dat steeds in functie van een specifieke ideologie of
wereldbeeld; m.a.w. de keuze om situaties of personen als ziek of gezond te
omschrijven is nooit neutraal, maar afhankelijk van maatschappelijke
opvattingen
3
, RATIONELE INDIVIDU
Gary becker (1930 – 2014)
Econoom en socioloog (University of Chicago)
Nobelprijs Economie (1992)
Toepassing van economische inzichten op het verklaren van menselijk gedrag
‘Crime and punishment: an economic approach”
o Een heel specifieke veronderstelling over menselijk gedrag – gaat uit
van een zeer specifiek mensbeeld: homo economicus
Mythe gaat dat hij op een bepaald moment op weg was naar een vergadering en te
laat was. Hij had twee mogelijkheden: (1) parkeren voor het gebouw, ook al mocht
dat niet (M: dus wel op tijd) – (2) de parking oprijden maar dan 20 minuten te laat
zijn (M: dus geen boete)
die afweging = afweging zoals we die doorheen heel ons leven dagelijks maken:
men weegt de kosten en baten of, of die wel in verhouding zijn met elkaar
Het rationele individu
Criminaliteit is “normaal” (rationele keuze”)
Criminaliteit is niet de uitkomst van biologische verschillen,
socialisatieprocessen of sociaal leergedrag maar moet begrepen worden in
functie van gedragsmogelijkheden en gedragsbeperkingen (kosten en
baten)
o Samenleving speelt een rol in de creatie van gelegenheden
waarin jet individu criminaliteit kan plegen
Vb. jongeren plegen meer criminaliteit dan ouderen omdat ze
minder te verliezen hebben dan mensen op latere leeftijd
(status, etc.)
Vb. er wordt minder ingebroken wanneer de beveiliging van
woningen verbetert omdat het daardoor minder aantrekkelijk is
om in te breken (zie ook Kleemans, 2001: 158)
Opmerking: “rationeel” is hier niet “begrijpelijk”, maar wel: “het afwegen van kosten
en baten, en het maken van keuzes”
4
