INLEIDENDE LES
ALGEMENE INLEIDING
• Wanneer spreken van ‘Problematische Opvoedingssituatie (POS)’ of van
‘opvoedingsimpasse’?
• Hoe weten we dat de ontwikkeling van een kind niet evolueert naar ‘Minimale Rationaliteit’ &
‘Minimale Moraliteit’ (zie les : 'Object van de orthopedagogiek)?
• Hoe onderzoeken we de kenmerken van een POS en opvoedingsimpasse (zie les:
’Classificatie’)?
• Hoe weten we wat te doen bij een POS of opvoedingsimpasse?
• Thematische bespreking van enkele specifieke ‘Orthopedagogische Werkvelden’
(kindermishandeling ; auditieve stoornissen; verstandelijke beperking. ; leerstoornissen…)
Orthopedagogiek = handelingswetenschap
INTERNATIONAL CLASSIFICATION OF FUNCTIONING, DISABILITY AND HEALTH (ICF)
• Wordt gebruikt in orthopedagogiek en geneeskunde
• Beschrijvend kader (geen diagnostiek)
• ICF bevat beschrijvers van het menselijk functioneren, dit is los van oorzaak
Beschrijving kan vanuit 3 mogelijke perspectieven
1. beschrijven van functies & anatomische eigenschappen, d.i. de mens als organisme
leeftijd, mobiliteit (rolstoel), hoe groot ben je, hoeveel weeg je
2. beschrijven van activiteiten, d.i. het menselijk handelen
W at doe je zoal in het leven? Ella gaat naar kinesist moet vervoert worden, activiteiten
zoals muziekschool, tekenen…
3. beschrijven van participatie, d.i. deelname aan de samenleving
Vrijwiligerswerk
1
,H2: DIAGNOSTIEK EN CLASSIFICATIE BINNEN DE ORTHOPEDAGOGIEK
INHOUDELIJK OVERZICHT
1. Eerste subdeel
1. DIAGNOSTISCH PROCES
2. HET BEGRIP ‘CLASSIFICEREN’
Examen: Classificatie gaat gepaard met archiveren maar dit is niet de doelstelling !
2. Tweede subdeel
1. ORTHOPEDAGOGISCHE DIAGNOSTIEK
2. DEDUCTIEVE EN POSITIVISTISCHE VS. INDUCTIEVE EN HERMENEUTISCHE
DIAGNOSTIEK
DIAGNOSTISCH PROCES
PROBLEEMSTELLING
Het object van de orthopedagogiek wordt gedefinieerd als de wetenschappelijke studie van de
hulpverlening aan zijn die betrokken zijn of dreigen betrokken te worden bij een problematische
opvoedingssituatie (POS). Niet het gehandicapte of afwijkende kind, maar de problematische
opvoedingssituatie en de daarbij horende hulpverlening werden het voorwerp van onderzoek.
• Problematische Opvoedingsituatie (POS)
In de orthopedagogiek wordt de hele opvoedingsproblematiek centraal geplaatst:
o De aanwezigheid van een kind of jeugdige met afwijkende disposities is geen
voldoende voorwaarde voor een problematische opvoedingssituatie
- Bv. het is mogelijk dat noch de opvoeders, noch het kind zelf, lijden onder de
visuele handicap van het betrokken kind → geen sprake van een POS
o De aanwezigheid van een kind of jeugdige met afwijkende disposities is geen
noodzakelijke voorwaarde voor een problematische opvoedingssituatie
- Mogelijk dat er POS ontstaat zonder dat er afwijkend of gehandicapt kind is
- Bv. een kind dat niet werd gewenst door de ouders en de ouders de
opvoedingsverantwoordelijkheid weigeren op te nemen, seksueel misbruik,
fysiek geweld…
! Examenvraag: wat is een problematische opvoedingssituatie
• Diagnostiek kan worden beschouwd als de eerste fase in het proces van de hulpverlening
o Moment van reflectie/analyse vooraf het proces van (be)handelen
o Verantwoorde orthopedagogische hulpverlening is niet goed denkbaar zonder:
een analyse van de klachten + analyse vh probleem, inschatting van de ernst ervan,
notie van de mogelijke factoren die een rol spelen bij het ontstaan en de
instandhouding ervan, en de eventuele beschermende factoren in kaart te brengen
• Veel discussie over het belang dat moet worden gehecht aan de diagnostiek
o (1) liefst zo weinig mogelijk tijd aan diagnostiek besteden en dat snel met de
hulpverlening wordt begonnen. Hun argumenten zijn oa.
- Geringe wetenschappelijke waarde van de diagnostiek
- Feit dat diagnostische gegevens nauwelijks worden gebruikt in de hulpverlening zelf
o (2) duidelijkheid krijgen vd hulpvraag is een eerste stap van de interventie of behandeling
- De diagnostiek krijgt vorm in de concrete omgang met het kind en komt dus al
(be)handelend tot stand
- (Ontbrekende) info wordt in deze visie verzameld in het kader van de behandeling
- Geen onderscheid tussen diagnose en indicatiestelling
- Geen onderscheid tussen diagnose en behandeling
2
, à Diagnostiek is niet iets dat men iemand aandoet maar dat het, evenals de
behandeling, een proces is dat onderzoeker en hulpvrager samen doormaken
Veel discussie bestaat over de verhouding tss diagnostiek en behandeling. Het blijkt moeilijk
vast te stellen waar de diagnostiek eindigt en waar de behandeling begint. Dit geeft aan dat er
een nauwe relatie bestaat tussen (orthopedagogische) diagnostiek en hulpverlening. Maar het
blijven twee te onderscheiden activiteiten.
HET BEGRIP ‘DIAGNOSTIEK’
= het totale diagnostische proces vanaf de aanmelding van een probleem tem. de advisering
(Schoorl et al., 2000)
o Besluitsvormingsproces
o Het eindproduct is een verantwoord en bruikbaar advies of plan voor behandeling
HET BEGRIP ‘DIAGNOSE’
Diagnose = resultaat van diagnostisch proces (heeft in de loop der tijd verschillende invullingen
gekregen)
o De oorspronkelijke medische betekenis verwijst naar de ziekte die in causaal-
analytische zin wordt verondersteld aan de oorsprong te liggen van bepaalde klachten of
ziekteverschijnselen
o In de psychologische en orthopedagogische praktijk is de betekenis van de term
diagnose echter aanzienlijk veranderd en vooral verruimd
• Handelingsgerichte Diagnostiek (HGD) (Pameijer & Beukering)
o Onderkennende, verklarende en indicerende diagnose
Intakefase: de start; persoonlijk gesprek
Strategiefase: Welke strategie gaan we volgen
Onderzoeksfase: thuisobservatie, vragenlijsten
rond gedrag…
Indicatiefase: wat zou er mgl aan de hand zijn
obv van de verzamelde info?
Strategiefase: strategie verfijnen
Adviesfase: tot voldoende indicatie over wat
het gezin nodig heeft en advies formuleren
• Diagnostische cyclus (De Bruyn)
Iedere stap/fase resulteert in een specifieke diagnose
o De klachtenanalyse à verhelderende diagnose
een lijst van klachten of klachtencomplexen die
door de cliënt of zijn omgeving worden herkend
o De probleemanalyse à classificerende diagnose
een lijst van probleemgedragingen die door
diagnostici onderschreven kan worden
bv. symptomen passend bij ADHD, leerstoornis..
o De verklaringsanalyse à verklarende diagnose
Waarom bestaan de problemen (oorzaak)
Integratief (samenhangend) beeld waarin één of meerdere condities met een bepaalde
waarschijnlijkheid gelden als verklaring voor het probleem
o De indicatieanalyse à Indicerende diagnose
Wat moet er gebeuren? Lijst van indicaties en aanbevelingen voor interventies
(theoretisch en empirisch onderbouwd)
3
, Examen: Welke 4 elementen kennen we in diagnostische cyclus van De Bruyn? klachtanalyse,
probleemanalyse, indicatieanalyse, verklaringsanalyse
• 3 niveaus van diagnostiek (Grietens en Hellinckx) (2001)
o Onderkennende diagnostiek: proces van probleemverkenning
Diagnosticus gaat na of het kind een probleem heeft (adhv gesprek, vragenlijst..)
o Classificerende diagnostiek bv. in DSM-termen
o Behandelingsgerichte diagnostiek
SAMENVAT
1. Onderkennende, verklarende en indicerende diagnostiek (Pameijer & Beukering)
2. Verhelderende, classificerende, verklarende en indicerende diagnostiek (De Bruyn e.a.)
3. Onderkennende (probleemverkenning), classificerende en behandelingsgerichte
diagnostiek (Grietens & Hellinckx)
HET BEGRIP ‘CLASSIFICATIE’
Classificatie = het onderbrengen van een probleemherkenning in één of een aantal rubrieken
van een classificatiesysteem
• Classificatie is een onderdeel van het diagnostische cyclus
• Bij een diagnostische formulering probeert de diagnosticus het individuele geval tot zijn
recht te laten komen terwijl bij classificatie gezocht wordt naar overeenkomsten met
soortgelijke gevallen
HET BEGRIP ‘INDICATIESTELLING’
Eerst diagnostiek dan pas indicatiestelling
Een verklarende en/of classificerende diagnose (beide zijn constaterende uitspraken) zeggen
dikwijls niet welke hulp moet worden geboden.
• De indicatiestelling vormt de schakel tussen de ‘diagnostische’ cyclus en de
‘therapeutische’ cyclus
• gaat om de vraag welke hulp nodig is, welke hulp het meest geschikt is
• Hulpvraag van de cliënt à naar de best passende hulpverlening
2. HET BEGRIP ‘CLASSIFICEREN’
• Voegt informatie toe aan het diagnostisch proces omdat het gebruikte classificatiesysteem
een geordend kennisbestand is
o Het helpt om orde te scheppen in de heterogene groep van klinische beelden en
waargenomen gedragingen.
o nuttig voor de communicatie tussen verschillende hulpverleners
o kan ook nuttig zijn bij het maken van predicties.
Adhv waarschijnlijke oorzaak het verloop vd stoornis, de benodigde behandeling en de
eventuele kosten voorspellen
• Niet steeds een één-op-één relatie tussen een type probleem en oorzaak :
De relatie tussen omgevings-en opvoedingsvariabelen en het ontstaan van een
gedragsproblematiek is aspecifiek en exponentieel:
o Aspecifiek : bepaalde omstandigheden en specifieke gezinssituaties leiden niet per
definitie tot gedragsproblemen of POS
4
ALGEMENE INLEIDING
• Wanneer spreken van ‘Problematische Opvoedingssituatie (POS)’ of van
‘opvoedingsimpasse’?
• Hoe weten we dat de ontwikkeling van een kind niet evolueert naar ‘Minimale Rationaliteit’ &
‘Minimale Moraliteit’ (zie les : 'Object van de orthopedagogiek)?
• Hoe onderzoeken we de kenmerken van een POS en opvoedingsimpasse (zie les:
’Classificatie’)?
• Hoe weten we wat te doen bij een POS of opvoedingsimpasse?
• Thematische bespreking van enkele specifieke ‘Orthopedagogische Werkvelden’
(kindermishandeling ; auditieve stoornissen; verstandelijke beperking. ; leerstoornissen…)
Orthopedagogiek = handelingswetenschap
INTERNATIONAL CLASSIFICATION OF FUNCTIONING, DISABILITY AND HEALTH (ICF)
• Wordt gebruikt in orthopedagogiek en geneeskunde
• Beschrijvend kader (geen diagnostiek)
• ICF bevat beschrijvers van het menselijk functioneren, dit is los van oorzaak
Beschrijving kan vanuit 3 mogelijke perspectieven
1. beschrijven van functies & anatomische eigenschappen, d.i. de mens als organisme
leeftijd, mobiliteit (rolstoel), hoe groot ben je, hoeveel weeg je
2. beschrijven van activiteiten, d.i. het menselijk handelen
W at doe je zoal in het leven? Ella gaat naar kinesist moet vervoert worden, activiteiten
zoals muziekschool, tekenen…
3. beschrijven van participatie, d.i. deelname aan de samenleving
Vrijwiligerswerk
1
,H2: DIAGNOSTIEK EN CLASSIFICATIE BINNEN DE ORTHOPEDAGOGIEK
INHOUDELIJK OVERZICHT
1. Eerste subdeel
1. DIAGNOSTISCH PROCES
2. HET BEGRIP ‘CLASSIFICEREN’
Examen: Classificatie gaat gepaard met archiveren maar dit is niet de doelstelling !
2. Tweede subdeel
1. ORTHOPEDAGOGISCHE DIAGNOSTIEK
2. DEDUCTIEVE EN POSITIVISTISCHE VS. INDUCTIEVE EN HERMENEUTISCHE
DIAGNOSTIEK
DIAGNOSTISCH PROCES
PROBLEEMSTELLING
Het object van de orthopedagogiek wordt gedefinieerd als de wetenschappelijke studie van de
hulpverlening aan zijn die betrokken zijn of dreigen betrokken te worden bij een problematische
opvoedingssituatie (POS). Niet het gehandicapte of afwijkende kind, maar de problematische
opvoedingssituatie en de daarbij horende hulpverlening werden het voorwerp van onderzoek.
• Problematische Opvoedingsituatie (POS)
In de orthopedagogiek wordt de hele opvoedingsproblematiek centraal geplaatst:
o De aanwezigheid van een kind of jeugdige met afwijkende disposities is geen
voldoende voorwaarde voor een problematische opvoedingssituatie
- Bv. het is mogelijk dat noch de opvoeders, noch het kind zelf, lijden onder de
visuele handicap van het betrokken kind → geen sprake van een POS
o De aanwezigheid van een kind of jeugdige met afwijkende disposities is geen
noodzakelijke voorwaarde voor een problematische opvoedingssituatie
- Mogelijk dat er POS ontstaat zonder dat er afwijkend of gehandicapt kind is
- Bv. een kind dat niet werd gewenst door de ouders en de ouders de
opvoedingsverantwoordelijkheid weigeren op te nemen, seksueel misbruik,
fysiek geweld…
! Examenvraag: wat is een problematische opvoedingssituatie
• Diagnostiek kan worden beschouwd als de eerste fase in het proces van de hulpverlening
o Moment van reflectie/analyse vooraf het proces van (be)handelen
o Verantwoorde orthopedagogische hulpverlening is niet goed denkbaar zonder:
een analyse van de klachten + analyse vh probleem, inschatting van de ernst ervan,
notie van de mogelijke factoren die een rol spelen bij het ontstaan en de
instandhouding ervan, en de eventuele beschermende factoren in kaart te brengen
• Veel discussie over het belang dat moet worden gehecht aan de diagnostiek
o (1) liefst zo weinig mogelijk tijd aan diagnostiek besteden en dat snel met de
hulpverlening wordt begonnen. Hun argumenten zijn oa.
- Geringe wetenschappelijke waarde van de diagnostiek
- Feit dat diagnostische gegevens nauwelijks worden gebruikt in de hulpverlening zelf
o (2) duidelijkheid krijgen vd hulpvraag is een eerste stap van de interventie of behandeling
- De diagnostiek krijgt vorm in de concrete omgang met het kind en komt dus al
(be)handelend tot stand
- (Ontbrekende) info wordt in deze visie verzameld in het kader van de behandeling
- Geen onderscheid tussen diagnose en indicatiestelling
- Geen onderscheid tussen diagnose en behandeling
2
, à Diagnostiek is niet iets dat men iemand aandoet maar dat het, evenals de
behandeling, een proces is dat onderzoeker en hulpvrager samen doormaken
Veel discussie bestaat over de verhouding tss diagnostiek en behandeling. Het blijkt moeilijk
vast te stellen waar de diagnostiek eindigt en waar de behandeling begint. Dit geeft aan dat er
een nauwe relatie bestaat tussen (orthopedagogische) diagnostiek en hulpverlening. Maar het
blijven twee te onderscheiden activiteiten.
HET BEGRIP ‘DIAGNOSTIEK’
= het totale diagnostische proces vanaf de aanmelding van een probleem tem. de advisering
(Schoorl et al., 2000)
o Besluitsvormingsproces
o Het eindproduct is een verantwoord en bruikbaar advies of plan voor behandeling
HET BEGRIP ‘DIAGNOSE’
Diagnose = resultaat van diagnostisch proces (heeft in de loop der tijd verschillende invullingen
gekregen)
o De oorspronkelijke medische betekenis verwijst naar de ziekte die in causaal-
analytische zin wordt verondersteld aan de oorsprong te liggen van bepaalde klachten of
ziekteverschijnselen
o In de psychologische en orthopedagogische praktijk is de betekenis van de term
diagnose echter aanzienlijk veranderd en vooral verruimd
• Handelingsgerichte Diagnostiek (HGD) (Pameijer & Beukering)
o Onderkennende, verklarende en indicerende diagnose
Intakefase: de start; persoonlijk gesprek
Strategiefase: Welke strategie gaan we volgen
Onderzoeksfase: thuisobservatie, vragenlijsten
rond gedrag…
Indicatiefase: wat zou er mgl aan de hand zijn
obv van de verzamelde info?
Strategiefase: strategie verfijnen
Adviesfase: tot voldoende indicatie over wat
het gezin nodig heeft en advies formuleren
• Diagnostische cyclus (De Bruyn)
Iedere stap/fase resulteert in een specifieke diagnose
o De klachtenanalyse à verhelderende diagnose
een lijst van klachten of klachtencomplexen die
door de cliënt of zijn omgeving worden herkend
o De probleemanalyse à classificerende diagnose
een lijst van probleemgedragingen die door
diagnostici onderschreven kan worden
bv. symptomen passend bij ADHD, leerstoornis..
o De verklaringsanalyse à verklarende diagnose
Waarom bestaan de problemen (oorzaak)
Integratief (samenhangend) beeld waarin één of meerdere condities met een bepaalde
waarschijnlijkheid gelden als verklaring voor het probleem
o De indicatieanalyse à Indicerende diagnose
Wat moet er gebeuren? Lijst van indicaties en aanbevelingen voor interventies
(theoretisch en empirisch onderbouwd)
3
, Examen: Welke 4 elementen kennen we in diagnostische cyclus van De Bruyn? klachtanalyse,
probleemanalyse, indicatieanalyse, verklaringsanalyse
• 3 niveaus van diagnostiek (Grietens en Hellinckx) (2001)
o Onderkennende diagnostiek: proces van probleemverkenning
Diagnosticus gaat na of het kind een probleem heeft (adhv gesprek, vragenlijst..)
o Classificerende diagnostiek bv. in DSM-termen
o Behandelingsgerichte diagnostiek
SAMENVAT
1. Onderkennende, verklarende en indicerende diagnostiek (Pameijer & Beukering)
2. Verhelderende, classificerende, verklarende en indicerende diagnostiek (De Bruyn e.a.)
3. Onderkennende (probleemverkenning), classificerende en behandelingsgerichte
diagnostiek (Grietens & Hellinckx)
HET BEGRIP ‘CLASSIFICATIE’
Classificatie = het onderbrengen van een probleemherkenning in één of een aantal rubrieken
van een classificatiesysteem
• Classificatie is een onderdeel van het diagnostische cyclus
• Bij een diagnostische formulering probeert de diagnosticus het individuele geval tot zijn
recht te laten komen terwijl bij classificatie gezocht wordt naar overeenkomsten met
soortgelijke gevallen
HET BEGRIP ‘INDICATIESTELLING’
Eerst diagnostiek dan pas indicatiestelling
Een verklarende en/of classificerende diagnose (beide zijn constaterende uitspraken) zeggen
dikwijls niet welke hulp moet worden geboden.
• De indicatiestelling vormt de schakel tussen de ‘diagnostische’ cyclus en de
‘therapeutische’ cyclus
• gaat om de vraag welke hulp nodig is, welke hulp het meest geschikt is
• Hulpvraag van de cliënt à naar de best passende hulpverlening
2. HET BEGRIP ‘CLASSIFICEREN’
• Voegt informatie toe aan het diagnostisch proces omdat het gebruikte classificatiesysteem
een geordend kennisbestand is
o Het helpt om orde te scheppen in de heterogene groep van klinische beelden en
waargenomen gedragingen.
o nuttig voor de communicatie tussen verschillende hulpverleners
o kan ook nuttig zijn bij het maken van predicties.
Adhv waarschijnlijke oorzaak het verloop vd stoornis, de benodigde behandeling en de
eventuele kosten voorspellen
• Niet steeds een één-op-één relatie tussen een type probleem en oorzaak :
De relatie tussen omgevings-en opvoedingsvariabelen en het ontstaan van een
gedragsproblematiek is aspecifiek en exponentieel:
o Aspecifiek : bepaalde omstandigheden en specifieke gezinssituaties leiden niet per
definitie tot gedragsproblemen of POS
4
