DIDACTIEK NEDERLANDS 2
DIDACTIEK VAN SPELLING
1 WAT IS SPELLING?
Spelling is een systeem van afspraken waarmee we de klanken van een taal opschrijven met letters.
1.1 VERBAND SPELLING EN TECHNISCH LEZEN
Technisch lezen is het leren decoderen: een woord herkennen als je het leest. Spellen of leren
spellen is een toepassing van de code, om taal schriftelijk voor te stellen met lettercombinaties.
Die code is een complex systeem dat historisch en organisch is ontstaan, en waarvoor de
Nederlandse Taalunie principes en regels heeft geformuleerd.
1.2 WAAROM INZETTEN OP SPELLING?
Kinderen pikken mondelinge taal van nature op uit hun omgeving. Ze ontdekken eveneens dat taal
niet alleen mondeling, maar ook schriftelijk gebruikt kan worden.
Het technisch lezen en schrijven zijn typisch schoolse vaardigheden en hebben een systematische
en expliciete instructie nodig. Kinderen moeten schriftelijke taal in mondelinge taal kunnen
omzetten en omgekeerd. De relatie tussen klanken/fonemen en letters/grafemen staat centraal.
1.2.1 RELATIE TUSSEN KLANKEN EN LETTERS
Het Nederlands telt 16 klinkers en 22 medeklinkers. Het schriftsysteem bestaat uit 26 letters. Het is
dus geen één-op-één relatie tussen klanken en letters. Dit heeft 2 gevolgen:
1. Elementaire leeshandeling volstaat niet
Dit wil zeggen: één klank kan op verschillende manieren geschreven worden en één letter kan
anders klinken afhankelijk van het woord.
2. Elementaire spellingshandeling volstaat niet
Dit wil zeggen: gesproken woorden zijn niet eenvoudig om correct te schrijven, omdat klanken
niet altijd overeenkomen met dezelfde letters.
⇢ Grafeem-foneemkoppeling/ foneem-grafeemkoppeling aanleren is niet zo eenvoudig als het lijkt.
2 HOE LEREN LEERLINGEN SPELLEN?
Spelling wordt best geïntegreerd in andere lessen en in functionele, betekenisvolle
schrijfopdrachten. Veel variatie in instructie- en oefenvormen houdt leerlingen gemotiveerd en
helpt hen het nut van spelling beter inzien.
Spelling hangt sterk samen met schrijven en taalbeschouwing. Leerlingen denken na over taal en
leren vragen stellen zoals:
- Schrijf ik dit woord correct?
- Gebruik ik hoofdletters of leestekens juist?
- Schrijf ik woorden samen of apart?
1
, Het uiteindelijke doel is dat leerlingen de regelmaat in spelling herkennen en spellingregels
automatisch correct leren toepassen.
2.1 DE BASIS VAN DE NEDERLANDSE SPELLING
De Nederlandse spelling is gebaseerd op 3 basisbeginselen:
• Principe van standaarduitspraak
We spellen een woord met de klanken die we horen in de (juiste) standaarduitspraak.
Principe van “ik schrijf wat ik hoor”.
• Principe van de gelijkvormigheid
We spellen een woord of woorddeel zoveel mogelijk op dezelfde wijze.
Bijvoorbeeld: goed, goedaardig, goede
• Principe van de etymologie
De spelling van een woord wordt bepaald door zijn herkomst.
Geldt voor woorden met dezelfde klank maar verschillende schrijfwijzen en voor leenwoorden.
Bijvoorbeeld: eis, ijs en computer
2.2 SPELLINGSSTRATEGIEËN
We spreken in totaal van 5 (indirecte) spellingsstrategieën:
1. Hoorstrategie (of fonologische of auditieve strategie)
2. Geheugenstrategie
3. Analogiestrategie
4. Regelstrategie
5. Zoekstrategie
2.2.1 HOORSTRATEGIE
Het eerste basisbeginsel van de Nederlandse spelling is vrij eenvoudig: schrijf wat je hoort. Die is
gebaseerd op de elementaire spellingshandeling:
1. Auditieve analyse
De leerling moet het gesproken woord opsplitsen in klanken.
2. Temporeel ordenen
De leerling onthoudt de volgorde van de fonemen.
3. Foneem-grafeemkoppeling
Die fonemen zet hij vervolgens om in grafemen.
4. Spatieel ordenen
De leerling onthoudt de juiste volgorde van de grafemen
5. Visuele synthese
De leerling plakt de grafemen aan elkaar en schrijft ze als één woord op.
Woorden die volgens deze strategie kunnen gespeld worden, noemen we hoorwoorden
(klankzuiver).
Leerlingen leren deze handeling min of meer gelijktijdig met de elementaire leeshandeling, door
woorden te analyseren en synthetiseren (hakken en plakken) in klanken en grafemen. Die
samenhang zorgt ervoor dat zowel leren lezen als leren schrijven vlotter verloopt.
2
, 2.2.2 GEHEUGENSTRATEGIE
Er zijn heel wat woorden waarvan we de spelling gewoon uit het hoofd moeten leren. Dit noemen we
onthoudwoorden of weetwoorden. Voorbeelden zijn woorden met klanken die op verschillende
manieren geschreven kunnen worden (ou/au, ei/ij, c/k). Dit komt vaak voor bij leenwoorden, zoals
computer en bureau.
Om deze woorden goed te onthouden, worden ze best multisensorisch aangeleerd. Dat betekent dat
verschillende zintuigen gebruikt worden: auditief (horen), visueel (zien), spraakmotorisch
(uitspreken) en schrijfmotorisch (schrijven).
Liedjes, filmpjes en afbeeldingen kunnen helpen om woorden beter te onthouden. Ook een visueel
dictee is een geschikte oefening.
2.2.3 ANALOGIESTRATEGIE
Woorden waarvan de spelling verworven is door middel van de geheugenstrategie, kunnen dienen
als voorbeeld of referentie: leerlingen leren dan een bepaald woord te spellen op basis van
gelijkenissen met een ander woord. Ze maken daarbij gebruik van een ‘net als’-redenering.
Vaak passen kinderen deze strategie ook toe bij regelwoorden. Ze krijgen de spellingsregel niet
expliciet aangeleerd, maar verwerven hem impliciet: door de schrijfwijze af te leiden uit een grote
hoeveelheid referentiewoorden.
2.2.4 REGELSTRATEGIE
Bij de regelstrategie gebruiken leerlingen spellingregels om woorden correct te schrijven. De
hoorstrategie is namelijk niet altijd voldoende. Leerlingen moeten dus leren herkennen wanneer een
woord een regelwoord is en welke regel ze moeten toepassen. Ze gebruiken daarbij vaak een als-
dan-redenering.
Voorbeeld van de verlengingsregel: Als je aan het einde van een woord /t/ hoort, verleng dan het woord. Hoor je dan /d/, dan schrijf je d.
De leerkracht helpt door de regels duidelijk uit te leggen en voor te doen. Dat noemen we modeling.
Daarna oefenen leerlingen eerst samen en later zelfstandig. Het is belangrijk dat leerlingen luidop
leren nadenken en uitleggen waarom ze een woord op een bepaalde manier schrijven. Zo krijgen ze
meer inzicht in de spellingregel.
2.2.5 ZOEKSTRATEGIE
De zoekstrategie gebruiken leerlingen wanneer ze twijfelen over de spelling van een woord en het
niet zeker weten via horen, onthouden of spellingregels.
2.3 FOCUS OP SELECTIE VAN WOORDEN
Om spelling e\iciënt aan te leren in de lagere school, focust men best op een beperkte selectie van
woorden. Daarom gebruiken veel taalmethodes woordfrequentielijsten met veelvoorkomende
woorden.
Het werken met een beperkte woordenlijst heeft verschillende voordelen:
• leerlingen oefenen vooral woorden die ze vaak nodig hebben,
• intensief oefenen met een kleinere lijst zorgt voor meer leerwinst,
• en leerkrachten kunnen de vorderingen van leerlingen beter opvolgen en di\erentiëren.
Bij het samenstellen van woordenlijsten moet rekening gehouden worden met:
3
DIDACTIEK VAN SPELLING
1 WAT IS SPELLING?
Spelling is een systeem van afspraken waarmee we de klanken van een taal opschrijven met letters.
1.1 VERBAND SPELLING EN TECHNISCH LEZEN
Technisch lezen is het leren decoderen: een woord herkennen als je het leest. Spellen of leren
spellen is een toepassing van de code, om taal schriftelijk voor te stellen met lettercombinaties.
Die code is een complex systeem dat historisch en organisch is ontstaan, en waarvoor de
Nederlandse Taalunie principes en regels heeft geformuleerd.
1.2 WAAROM INZETTEN OP SPELLING?
Kinderen pikken mondelinge taal van nature op uit hun omgeving. Ze ontdekken eveneens dat taal
niet alleen mondeling, maar ook schriftelijk gebruikt kan worden.
Het technisch lezen en schrijven zijn typisch schoolse vaardigheden en hebben een systematische
en expliciete instructie nodig. Kinderen moeten schriftelijke taal in mondelinge taal kunnen
omzetten en omgekeerd. De relatie tussen klanken/fonemen en letters/grafemen staat centraal.
1.2.1 RELATIE TUSSEN KLANKEN EN LETTERS
Het Nederlands telt 16 klinkers en 22 medeklinkers. Het schriftsysteem bestaat uit 26 letters. Het is
dus geen één-op-één relatie tussen klanken en letters. Dit heeft 2 gevolgen:
1. Elementaire leeshandeling volstaat niet
Dit wil zeggen: één klank kan op verschillende manieren geschreven worden en één letter kan
anders klinken afhankelijk van het woord.
2. Elementaire spellingshandeling volstaat niet
Dit wil zeggen: gesproken woorden zijn niet eenvoudig om correct te schrijven, omdat klanken
niet altijd overeenkomen met dezelfde letters.
⇢ Grafeem-foneemkoppeling/ foneem-grafeemkoppeling aanleren is niet zo eenvoudig als het lijkt.
2 HOE LEREN LEERLINGEN SPELLEN?
Spelling wordt best geïntegreerd in andere lessen en in functionele, betekenisvolle
schrijfopdrachten. Veel variatie in instructie- en oefenvormen houdt leerlingen gemotiveerd en
helpt hen het nut van spelling beter inzien.
Spelling hangt sterk samen met schrijven en taalbeschouwing. Leerlingen denken na over taal en
leren vragen stellen zoals:
- Schrijf ik dit woord correct?
- Gebruik ik hoofdletters of leestekens juist?
- Schrijf ik woorden samen of apart?
1
, Het uiteindelijke doel is dat leerlingen de regelmaat in spelling herkennen en spellingregels
automatisch correct leren toepassen.
2.1 DE BASIS VAN DE NEDERLANDSE SPELLING
De Nederlandse spelling is gebaseerd op 3 basisbeginselen:
• Principe van standaarduitspraak
We spellen een woord met de klanken die we horen in de (juiste) standaarduitspraak.
Principe van “ik schrijf wat ik hoor”.
• Principe van de gelijkvormigheid
We spellen een woord of woorddeel zoveel mogelijk op dezelfde wijze.
Bijvoorbeeld: goed, goedaardig, goede
• Principe van de etymologie
De spelling van een woord wordt bepaald door zijn herkomst.
Geldt voor woorden met dezelfde klank maar verschillende schrijfwijzen en voor leenwoorden.
Bijvoorbeeld: eis, ijs en computer
2.2 SPELLINGSSTRATEGIEËN
We spreken in totaal van 5 (indirecte) spellingsstrategieën:
1. Hoorstrategie (of fonologische of auditieve strategie)
2. Geheugenstrategie
3. Analogiestrategie
4. Regelstrategie
5. Zoekstrategie
2.2.1 HOORSTRATEGIE
Het eerste basisbeginsel van de Nederlandse spelling is vrij eenvoudig: schrijf wat je hoort. Die is
gebaseerd op de elementaire spellingshandeling:
1. Auditieve analyse
De leerling moet het gesproken woord opsplitsen in klanken.
2. Temporeel ordenen
De leerling onthoudt de volgorde van de fonemen.
3. Foneem-grafeemkoppeling
Die fonemen zet hij vervolgens om in grafemen.
4. Spatieel ordenen
De leerling onthoudt de juiste volgorde van de grafemen
5. Visuele synthese
De leerling plakt de grafemen aan elkaar en schrijft ze als één woord op.
Woorden die volgens deze strategie kunnen gespeld worden, noemen we hoorwoorden
(klankzuiver).
Leerlingen leren deze handeling min of meer gelijktijdig met de elementaire leeshandeling, door
woorden te analyseren en synthetiseren (hakken en plakken) in klanken en grafemen. Die
samenhang zorgt ervoor dat zowel leren lezen als leren schrijven vlotter verloopt.
2
, 2.2.2 GEHEUGENSTRATEGIE
Er zijn heel wat woorden waarvan we de spelling gewoon uit het hoofd moeten leren. Dit noemen we
onthoudwoorden of weetwoorden. Voorbeelden zijn woorden met klanken die op verschillende
manieren geschreven kunnen worden (ou/au, ei/ij, c/k). Dit komt vaak voor bij leenwoorden, zoals
computer en bureau.
Om deze woorden goed te onthouden, worden ze best multisensorisch aangeleerd. Dat betekent dat
verschillende zintuigen gebruikt worden: auditief (horen), visueel (zien), spraakmotorisch
(uitspreken) en schrijfmotorisch (schrijven).
Liedjes, filmpjes en afbeeldingen kunnen helpen om woorden beter te onthouden. Ook een visueel
dictee is een geschikte oefening.
2.2.3 ANALOGIESTRATEGIE
Woorden waarvan de spelling verworven is door middel van de geheugenstrategie, kunnen dienen
als voorbeeld of referentie: leerlingen leren dan een bepaald woord te spellen op basis van
gelijkenissen met een ander woord. Ze maken daarbij gebruik van een ‘net als’-redenering.
Vaak passen kinderen deze strategie ook toe bij regelwoorden. Ze krijgen de spellingsregel niet
expliciet aangeleerd, maar verwerven hem impliciet: door de schrijfwijze af te leiden uit een grote
hoeveelheid referentiewoorden.
2.2.4 REGELSTRATEGIE
Bij de regelstrategie gebruiken leerlingen spellingregels om woorden correct te schrijven. De
hoorstrategie is namelijk niet altijd voldoende. Leerlingen moeten dus leren herkennen wanneer een
woord een regelwoord is en welke regel ze moeten toepassen. Ze gebruiken daarbij vaak een als-
dan-redenering.
Voorbeeld van de verlengingsregel: Als je aan het einde van een woord /t/ hoort, verleng dan het woord. Hoor je dan /d/, dan schrijf je d.
De leerkracht helpt door de regels duidelijk uit te leggen en voor te doen. Dat noemen we modeling.
Daarna oefenen leerlingen eerst samen en later zelfstandig. Het is belangrijk dat leerlingen luidop
leren nadenken en uitleggen waarom ze een woord op een bepaalde manier schrijven. Zo krijgen ze
meer inzicht in de spellingregel.
2.2.5 ZOEKSTRATEGIE
De zoekstrategie gebruiken leerlingen wanneer ze twijfelen over de spelling van een woord en het
niet zeker weten via horen, onthouden of spellingregels.
2.3 FOCUS OP SELECTIE VAN WOORDEN
Om spelling e\iciënt aan te leren in de lagere school, focust men best op een beperkte selectie van
woorden. Daarom gebruiken veel taalmethodes woordfrequentielijsten met veelvoorkomende
woorden.
Het werken met een beperkte woordenlijst heeft verschillende voordelen:
• leerlingen oefenen vooral woorden die ze vaak nodig hebben,
• intensief oefenen met een kleinere lijst zorgt voor meer leerwinst,
• en leerkrachten kunnen de vorderingen van leerlingen beter opvolgen en di\erentiëren.
Bij het samenstellen van woordenlijsten moet rekening gehouden worden met:
3
