DEEL 5: DE
GEDAANTEN VAN
PENAL WELFARE
INHOUD
• Late negentiende eeuw, Eerste Wereldoorlog en interbellum (1940)
o Dit deel gaat over de overgang van de late 19e eeuw naar de periode vóór
WOII.
o Centraal staat hoe strafbeleid, politie en strafrechtsbedeling veranderen
door nieuwe criminologische ideeën, oorlogservaringen en politieke
spanningen.
o Belangrijk: dezelfde woorden zoals bescherming, behandeling, preventie en
sociale verdediging worden gebruikt in liberale democratieën én autoritaire
regimes, maar met heel andere gevolgen.
• H12: Strafbeleid en de impact van de oorlog
o Dit hoofdstuk gaat over de opkomst van penal welfare: strafbeleid
waarbij de staat niet alleen straft, maar ook wil behandelen, begeleiden,
controleren en rehabiliteren.
o Ook de impact van WOI op criminaliteit, banditisme en strafbeleid komt
aan bod.
• H13: Politie en strafrechtsbedeling tijdens het Interbellum
o Dit hoofdstuk gaat over politie en strafrecht na WOI.
o De oorlog is geen volledige breuk, maar versnelt bepaalde ontwikkelingen.
o In liberale staten leidt dat tot hervorming en instellingen; in autoritaire
staten tot radicalisering, repressie, sterilisatie, preventieve detentie en
uiteindelijk massaal geweld.
1
,HOOFDSTUK 12:
STRAFBELEID EN DE
IMPACT VAN DE OORLOG
ACHTERGROND
Botsende ideeën Europese beschaving
− Modernisering en vooruitgang
o Aan het einde van de 19e eeuw geloofden veel Europeanen nog sterk in
vooruitgang.
o Europa zag zichzelf als centrum van beschaving, wetenschap, rationaliteit
en modernisering.
o Strafrecht, politie, gevangenissen en criminologie werden gezien als steeds
rationeler en professioneler.
o Men dacht dat betere wetenschap, betere instellingen en sociale
hervormingen criminaliteit konden verminderen.
− Neergang en decadentie
o Tegelijk groeide er ook een pessimistisch beeld: Europa zou moreel,
seksueel en sociaal achteruitgaan.
o Er was angst voor degeneratie, decadentie, moreel verval,
homoseksualiteit, prostitutie, feminisme, socialisme en anarchisme.
o Werken zoals Psychopathia Sexualis van Krafft-Ebing en Entartung /
Degeneration van Max Nordau voedden dat gevoel.
o Publieke schandalen, zoals het proces tegen Oscar Wilde of homoseksuele
schandalen rond de Duitse keizerlijke entourage, werden gezien als
tekenen van moreel verval.
o De stedelijke arbeidersklasse werd vaak voorgesteld als verzwakt door
sloppenwijken, alcohol en socialisme.
o Criminaliteit, politieke revolutie en morele decadentie werden daardoor
vaak met elkaar verbonden.
2
, PENAL WELFARE
Transformatie bestraffingslogica
− Criminologische ideeën vonden ingang in de strafrechtsbedeling: van
klassiek, rationeel mensbeeld en homo economicus naar gedetermineerde
mens
o In de klassieke leer, zoals bij Beccaria, werd de mens gezien als rationeel.
o De dader werd voorgesteld als iemand die bewust kiest voor criminaliteit,
alsof hij kosten en baten afweegt.
o Dit noemt men het beeld van de homo economicus.
o Tegen het einde van de 19e eeuw verandert dit.
o Door criminologie, psychiatrie, sociale wetenschap en medische theorieën
wordt de dader meer gezien als iemand die bepaald wordt door
erfelijkheid, milieu, armoede, alcohol, opvoeding of mentale stoornissen.
o De mens wordt dus minder gezien als volledig vrij en rationeel, en meer als
gedetermineerd.
− Van daad naar dader
o De aandacht verschuift van het gepleegde feit naar de persoon van de
dader.
o Niet alleen de vraag “wat heeft hij gedaan?” wordt belangrijk, maar ook:
o Wie is deze dader?
o Is hij gevaarlijk?
o Is hij verbeterbaar?
o Is hij ziek, zwakzinnig, verslaafd, recidivist of gewoontecrimineel?
o Straf moet dus niet alleen passen bij de daad, maar ook bij het profiel en
de gevaarlijkheid van de dader.
− Politiek van het sociaal verweer
o Sociaal verweer betekent dat strafrecht vooral dient om de maatschappij
te beschermen tegen gevaarlijke personen.
o De kernvraag wordt: hoe beschermen we de samenleving tegen
delinquenten die gevaarlijk zijn of opnieuw misdrijven kunnen plegen?
o Dit leidt tot meer aandacht voor recidivisten, internering, preventieve
opsluiting, behandeling en toezicht.
Penal welfarism
− Term David Garland
o David Garland gebruikt de term penal welfarism om een strafbeleid te
beschrijven waarin straf en welzijn met elkaar verbonden worden.
o De staat straft niet alleen, maar moet ook zorgen, behandelen, begeleiden,
opvoeden en rehabiliteren.
− Rol overheid t.a.v. burgers
o Overgang liberale nachtwakerstaat naar sociale welvaartstaat
De liberale nachtwakerstaat beperkte zich vooral tot orde, veiligheid
en bescherming van eigendom.
In de late 19e en vroege 20e eeuw groeit de sociale welvaartstaat.
De staat krijgt meer verantwoordelijkheid voor onderwijs, zorg,
arbeid, armoede, jeugd, gezondheid en sociale bescherming.
Die bredere rol van de staat heeft ook invloed op strafrecht en
gevangeniswezen.
3
GEDAANTEN VAN
PENAL WELFARE
INHOUD
• Late negentiende eeuw, Eerste Wereldoorlog en interbellum (1940)
o Dit deel gaat over de overgang van de late 19e eeuw naar de periode vóór
WOII.
o Centraal staat hoe strafbeleid, politie en strafrechtsbedeling veranderen
door nieuwe criminologische ideeën, oorlogservaringen en politieke
spanningen.
o Belangrijk: dezelfde woorden zoals bescherming, behandeling, preventie en
sociale verdediging worden gebruikt in liberale democratieën én autoritaire
regimes, maar met heel andere gevolgen.
• H12: Strafbeleid en de impact van de oorlog
o Dit hoofdstuk gaat over de opkomst van penal welfare: strafbeleid
waarbij de staat niet alleen straft, maar ook wil behandelen, begeleiden,
controleren en rehabiliteren.
o Ook de impact van WOI op criminaliteit, banditisme en strafbeleid komt
aan bod.
• H13: Politie en strafrechtsbedeling tijdens het Interbellum
o Dit hoofdstuk gaat over politie en strafrecht na WOI.
o De oorlog is geen volledige breuk, maar versnelt bepaalde ontwikkelingen.
o In liberale staten leidt dat tot hervorming en instellingen; in autoritaire
staten tot radicalisering, repressie, sterilisatie, preventieve detentie en
uiteindelijk massaal geweld.
1
,HOOFDSTUK 12:
STRAFBELEID EN DE
IMPACT VAN DE OORLOG
ACHTERGROND
Botsende ideeën Europese beschaving
− Modernisering en vooruitgang
o Aan het einde van de 19e eeuw geloofden veel Europeanen nog sterk in
vooruitgang.
o Europa zag zichzelf als centrum van beschaving, wetenschap, rationaliteit
en modernisering.
o Strafrecht, politie, gevangenissen en criminologie werden gezien als steeds
rationeler en professioneler.
o Men dacht dat betere wetenschap, betere instellingen en sociale
hervormingen criminaliteit konden verminderen.
− Neergang en decadentie
o Tegelijk groeide er ook een pessimistisch beeld: Europa zou moreel,
seksueel en sociaal achteruitgaan.
o Er was angst voor degeneratie, decadentie, moreel verval,
homoseksualiteit, prostitutie, feminisme, socialisme en anarchisme.
o Werken zoals Psychopathia Sexualis van Krafft-Ebing en Entartung /
Degeneration van Max Nordau voedden dat gevoel.
o Publieke schandalen, zoals het proces tegen Oscar Wilde of homoseksuele
schandalen rond de Duitse keizerlijke entourage, werden gezien als
tekenen van moreel verval.
o De stedelijke arbeidersklasse werd vaak voorgesteld als verzwakt door
sloppenwijken, alcohol en socialisme.
o Criminaliteit, politieke revolutie en morele decadentie werden daardoor
vaak met elkaar verbonden.
2
, PENAL WELFARE
Transformatie bestraffingslogica
− Criminologische ideeën vonden ingang in de strafrechtsbedeling: van
klassiek, rationeel mensbeeld en homo economicus naar gedetermineerde
mens
o In de klassieke leer, zoals bij Beccaria, werd de mens gezien als rationeel.
o De dader werd voorgesteld als iemand die bewust kiest voor criminaliteit,
alsof hij kosten en baten afweegt.
o Dit noemt men het beeld van de homo economicus.
o Tegen het einde van de 19e eeuw verandert dit.
o Door criminologie, psychiatrie, sociale wetenschap en medische theorieën
wordt de dader meer gezien als iemand die bepaald wordt door
erfelijkheid, milieu, armoede, alcohol, opvoeding of mentale stoornissen.
o De mens wordt dus minder gezien als volledig vrij en rationeel, en meer als
gedetermineerd.
− Van daad naar dader
o De aandacht verschuift van het gepleegde feit naar de persoon van de
dader.
o Niet alleen de vraag “wat heeft hij gedaan?” wordt belangrijk, maar ook:
o Wie is deze dader?
o Is hij gevaarlijk?
o Is hij verbeterbaar?
o Is hij ziek, zwakzinnig, verslaafd, recidivist of gewoontecrimineel?
o Straf moet dus niet alleen passen bij de daad, maar ook bij het profiel en
de gevaarlijkheid van de dader.
− Politiek van het sociaal verweer
o Sociaal verweer betekent dat strafrecht vooral dient om de maatschappij
te beschermen tegen gevaarlijke personen.
o De kernvraag wordt: hoe beschermen we de samenleving tegen
delinquenten die gevaarlijk zijn of opnieuw misdrijven kunnen plegen?
o Dit leidt tot meer aandacht voor recidivisten, internering, preventieve
opsluiting, behandeling en toezicht.
Penal welfarism
− Term David Garland
o David Garland gebruikt de term penal welfarism om een strafbeleid te
beschrijven waarin straf en welzijn met elkaar verbonden worden.
o De staat straft niet alleen, maar moet ook zorgen, behandelen, begeleiden,
opvoeden en rehabiliteren.
− Rol overheid t.a.v. burgers
o Overgang liberale nachtwakerstaat naar sociale welvaartstaat
De liberale nachtwakerstaat beperkte zich vooral tot orde, veiligheid
en bescherming van eigendom.
In de late 19e en vroege 20e eeuw groeit de sociale welvaartstaat.
De staat krijgt meer verantwoordelijkheid voor onderwijs, zorg,
arbeid, armoede, jeugd, gezondheid en sociale bescherming.
Die bredere rol van de staat heeft ook invloed op strafrecht en
gevangeniswezen.
3
