SAMENVATTING FORENSISCH
WELZIJNSWERK ’25-‘26
,Inhoudsopgave
1. Forensisch welzijnswerk: introductieles......................................................7
1.1. “Forensisch welzijnswerk”........................................................................................7
1.1.1. Voor wie (doelgroep)?.........................................................................................7
1.1.2. Door wie............................................................................................................. 7
1.2. Autonoom vs. aan justitie gebonden FWW...............................................................7
1.2.1. Fundamentele verschillen op het vlak van finaliteit (samengevat).....................8
1.3. “Forensisch” welzijnswerk: toch complexer dan ‘F + WW’.......................................8
1.3.1. De notie forensisch welzijnswerk........................................................................9
1.4. Hulp en recht’-spanningsveld...................................................................................9
1.4.1. Is er ruimte voor vragen naar welzijn en voor welzijnswerk binnen
strafrechtelijke interventies?........................................................................................9
1.4.2. Welzijn en strafrecht: ‘een paar apart’.............................................................10
1.4.3. Klassiek strafrecht vs. Sociaal verweer.............................................................10
1.4.4. is er ruimte voor welzijnswerk in ons maatschappelijk denken, welke opvatting
over welzijnswerk wordt er dan gehanteerd?.............................................................11
1.5. Forensisch welzijnswerk is geen ‘organisatie’ maar wijst op de verhouding tussen
hulp en recht................................................................................................................. 12
1.5.1. Voorbeelden van de ontmoeting tussen controle en emancipatie....................12
1.5.2. Opvatting over strafrecht en welzijnswerk en verhouding tussen beiden is
bepalend voor:........................................................................................................... 12
2. Geschiedenis als achteruitspiegel in het heden: Van private reclassering naar
forensisch welzijnswerk................................................................................13
2.1. Ontwikkeling Private Reclassering..........................................................................13
2.1.1. BESCHERMINGSCOMITÉS (1888)......................................................................13
2.1.2. DIENSTEN VOOR SOCIALE re-integratie............................................................14
2.2. Professionalisering van het sociaal werk................................................................15
2.3. Kritiek op social casework: depolitisering...............................................................16
2.3.1. Werken der wederaanpassind (vanaf 1922).....................................................16
2.4. Welzijnswerk.......................................................................................................... 17
2.5. Van justitiële hulpverlening naar hulpverlening aan justitiecliënteel......................20
2.6. Inbedding in het algemeen welzijnswerk................................................................20
2.7. Maatschappelijke ontwikkelingen...........................................................................21
2.8. Evenwicht zoeken................................................................................................... 21
2.9. Samenvattend: private reclassering vs. forensisch welzijnswerk............................21
3. Ontwikkeling van de overheidsreclassering...............................................22
3.1. Invloed Prins op Lejeune (1828-1911)....................................................................23
3.2. Dokter Louis Vervaeck (1872-1943): de ‘Belgische Lombroso’...............................23
3.3. Emile Vandervelde (1866-1938).............................................................................23
1
, 3.4. Overheidsreclassering na WO I: Intrede van het intra- én extramurale ‘justitieel
sociaal werk’................................................................................................................. 24
3.5. Justitiehuizen.......................................................................................................... 26
3.6. Opvolging daders onder voorwaarden – informatie uitwisseling.............................27
3.7. 2014: defederalisering van de justitiehuizen en het elektronisch toezicht ten
gevolge van de zesde staatshervorming.......................................................................27
3.8. 2017: wijziging wet op het beroepsgeheim............................................................27
3.9. Vlaams Actieplan radicalisering: justitiehuizen, VCET (Vlaams Centrum voor
Elektronisch Toezicht)................................................................................................... 28
3.10. Provinciale coördinatoren intrafamiliaal geweld (2018)........................................28
3.11. Samenwerken: ketenaanpak................................................................................29
4. Bijzondere vraagstukken: datafication en AI in FWW..................................30
4.1. Datafication............................................................................................................ 30
4.2. Algoritmisering van de strafketen en FWW.............................................................30
4.2.1. Kanttekeningen over de voorsprelbaarheid van complexe, menselijke situaties
................................................................................................................................... 31
4.2.2. Nuances? (ter info)........................................................................................... 31
4.2.3. Governing families............................................................................................ 32
4.2.4. De economische zienswijze in het AI-narratief (kritische noot).........................32
5. Recente ontwikkelingen en organisatie van intrapenitentiair forensisch
welzijnswerk................................................................................................ 32
5.1. 1990....................................................................................................................... 33
5.1.1. Strategisch Plan Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden: missie.............33
5.1.2. Strategisch Plan Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden: invulling missie
................................................................................................................................... 34
5.1.3. Strategisch Plan Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden: Evaluaties
implementatie............................................................................................................ 34
5.1.4. Strategisch Plan Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden: doelstelling na
de bedenkingen (decreet in 2013)..............................................................................35
5.1.5. Vijfjaarlijkse Strategische plannen: Voorbeeld STRAP 2020-2025bis................36
5.1.6. Agentschap Justitie en Handhaving..................................................................36
5.2. Actoren en organisaties intrapenitentiair FWW......................................................37
5.2.1. Hulp- en dienstverlening: actoren in de praktijk...............................................37
5.2.2. Ervaringen van kinderen van gedetineerde ouders..........................................40
5.3. FGGZ..................................................................................................... 43
5.4. Forensische geestelijke gezondheidszorg...............................................................43
5.5. Forensische geestelijke gezondheidszorg...............................................................43
5.6. Forensische geestelijke gezondheidszorg...............................................................44
5.6.1. residentieel: overzicht - adelingen....................................................................45
5.7. Internering.............................................................................................................. 45
6.3.1. Rapport internering Unia (2023).......................................................................46
5.8. Forensische Psychiatrische Centra.........................................................................47
2
,6. Gastcollege FPC........................................................................................50
6.1. FPC Gent in de praktijk: Behandelen versus beveiligen door Maarten Hendriks.....50
6.2. Patiëntenpopulatie.................................................................................................50
6.3. Therapeutisch assistenten/sociotherapeuten.........................................................51
6.4. Afdelingen.............................................................................................................. 52
6.5. Milieutherapie......................................................................................................... 53
6.6. Basiskaders behandeling & risicomanagement......................................................54
6.7. Behandelaanbod/Individueel therapeuten..............................................................55
6.8. Rol sociotherapie.................................................................................................... 56
6.9. Spanningsvelden.................................................................................................... 57
7. Voorbeelden organisaties autonoom (?) forensisch welzijnswerk................59
7.1. Voorbeeld 1: ITER................................................................................................... 59
7.1.1. Ontstaanscontext............................................................................................. 59
7.1.2. Doelgroep volwassenenwerking I.T.E.R............................................................59
7.1.3. Waarom zit je in deze les?................................................................................60
7.1.4. “De vrijwillige cliënt”.......................................................................................60
7.1.5. Motivatie als proces?........................................................................................60
7.1.6. Motivatiecirkel.................................................................................................. 60
7.1.7. Via welke weg komen cliënten bij ITER terecht?...............................................61
7.1.8. Cijfers herval.................................................................................................... 61
7.1.9. Hervalpreventief werken..................................................................................61
7.1.10. Hulpverlening aan plegers seksueel grensoverschrijdend gedrag: overwegend
individueel en persoonsgericht...................................................................................62
7.2. Voorbeeld 2: Gespecialiseerde centra centra voor de opvang en begeleiding van
slachtoffers van mensenhandel.....................................................................................62
7.2.1. Slachtofferzorg................................................................................................. 62
7.2.2. Mensenhandel - mensensmokkel......................................................................63
7.2.3. Onthaalcentra slachtoffers mensenhandel en mensensmokkel........................64
7.2.4. Case: statuut slachtoffer mensensmokkel (met verzwarende omstandigheden)
................................................................................................................................... 64
7.2.5. TRAQ = Onderzoek Myria en NICC (2026)........................................................65
7.3. Voorbeeld 3: Villa Voortman...................................................................................66
7.3.1. Overkoepelende kritische vragen.....................................................................67
8. Enkele hedendaagse FWW-werkvormen uitgelicht: samenwerkingsverbanden
................................................................................................................... 67
8.1. Toegankelijkheid FWW (totstandkoming contact)...................................................67
8.2. Samenwerken: case management.........................................................................68
8.2.1. Voorbeeld: CGG Forensische Teams.................................................................69
8.3. Samenwerken: ketenaanpak..................................................................................69
8.3.1. Voorbeeld: SAMEN (Mechelen)..........................................................................70
8.3.2. Voorbeeld: ketenaanpak als mogelijke voorwaarde in aanpak jeugddelinquentie
................................................................................................................................... 70
8.4. Betekenis ‘multiagency’, ‘ketenaanpak’, ‘multidisciplinair’ kritisch bevragen........71
3
,9. Gastcollege Zorg na Seksueel Geweld........................................................71
9.1. Geweld en wetenschappelijke studies....................................................................71
9.2. Noodzaak gespecialiseerde zorg............................................................................72
9.3. Verdrag van de raad van Europa april 2002...........................................................72
9.4. Conventie van Istanbul...........................................................................................72
9.5. Nieuw Strafrecht (1 juni 2022)................................................................................73
9.6. Seksueel geweld, Seksueel grensoverschrijdend gedrag, Seksueel misbruik.........73
9.6.1. Seksueel grensoverschrijdend gedrag..............................................................74
9.7. Holistische zorg binnen het ZSG.............................................................................74
9.8. Samenwerkingen.................................................................................................... 74
9.9. Doorverwijzing........................................................................................................ 75
9.10. Acuut, Post – Acuut, Niet – Acuut..........................................................................75
9.11. Forensisch en medisch onderzoek........................................................................75
9.12. Nazorg.................................................................................................................. 76
9.13. Klacht of geen klacht............................................................................................ 76
9.14. Politie op het ZSG.................................................................................................76
10. Gastcollege ’t Pasrel...............................................................................77
10.1. Casus.................................................................................................................... 77
10.2. Opdracht.............................................................................................................. 78
10.3. Voor wie?.............................................................................................................. 78
10.4. Aanbod................................................................................................................. 78
10.5. Huizen ‘t Pasrel.................................................................................................... 80
10.6. Visie ’t Pasrel........................................................................................................ 80
10.7. organisatie ’t Pasrel.............................................................................................. 81
10.8. Casus: leefgroep................................................................................................... 81
10.9. Cijfers 2025.......................................................................................................... 81
10.10. Praktijk.............................................................................................................. 82
10.10.1. Uitdagingen.................................................................................................. 83
10.10.2. Praktijk casus K. (zie begin les).....................................................................83
11. SHW en FWW - Oftewel semi-forensisch welzijnswerk?.............................84
11.1. SHW en FWW........................................................................................................ 84
11.1.1. Klassieke actoren?.......................................................................................... 84
11.1.2. Werken met?.................................................................................................. 84
11.1.3. Semi-forensisch?............................................................................................ 84
11.1.4. Hoe verhoudt SHW zich tot FWW?..................................................................85
11.1.5. M. Bouverne-De Bie, K. Kloeck, W. Meyvis, R. Roose, J. Vanacker
(2002), Handboek forensisch welzijnwerk, Academia Gent, - De creatie van het
Algemeen Welzijnsbeleid............................................................................................ 85
4
,12. Gastcollege Straathoekwerk – SAM (steunpunt mens en samenleving)......86
12.1. Wat is straathoekwerk?........................................................................................86
12.2. Doelgroep straathoekwerk...................................................................................87
12.3. Visie straathoekwerk............................................................................................ 87
12.4. Straathoekwerk in de praktijk...............................................................................88
12.4.1. Inbedding van het straathoekwerk.................................................................88
12.5. Straathoekwerk en Justitie....................................................................................88
13. FWW en netwerken.................................................................................89
13.1. Forensisch welzijnswerk in brede zin (dia 1).........................................................89
13.2. Forensisch welzijnswerk in brede zin (dia 2).........................................................89
13.3. Forensisch welzijnswerk in brede zin (dia 3).........................................................89
13.4. Forensisch welzijnswerk in brede zin (dia 4).........................................................90
13.5. Netwerken (dia 1)................................................................................................. 90
13.6. Netwerken (dia 2)................................................................................................. 91
13.7. Nachtopvang........................................................................................................ 91
14. Gastcollege FWW en werken met mensen in dak- en thuisloosheid -
Zorgmijders en –missers in relatie tot dader- en slachtofferschap...................92
14.1. Context van de casussen: Gentse nachtopvang...................................................92
14.1.1. Werking.......................................................................................................... 92
14.1.2. dOELGROEP.................................................................................................... 92
14.1.3. Eigenheden..................................................................................................... 92
14.2. omschrijving doelgroep........................................................................................93
14.2.1. Hulpvraag vs. hulpnood..................................................................................93
14.2.2. Complexe problematieken..............................................................................94
14.2.3. Drempels naar hulp........................................................................................94
14.2.4. Mate van lijden bepaalt focus.........................................................................95
14.3. Werken rond hulpnood ipv hulpvraag...................................................................95
14.3.1. Verontrusting bij minderjarigen......................................................................95
14.3.2. Basishouding bij doelgroep.............................................................................96
14.3.3. Basis-handvesten bij doelgroep......................................................................97
14.3.4. Beeldvorming en hypothese...........................................................................97
14.4. Conclusie.............................................................................................................. 98
15. RNR en GLM........................................................................................... 99
15.1. rnr........................................................................................................................ 99
15.2. GLM.................................................................................................................... 100
15.3. RNR en GLM....................................................................................................... 101
16. Psychiatrie en gerecht..........................................................................102
16.1. Wat is een psychiatrie........................................................................................102
16.2. DSM.................................................................................................................... 102
5
, 16.2.1. DSM-V TR...................................................................................................... 102
16.2.2. DSM-diagnoses in FPC..................................................................................103
16.3. Psychopathie...................................................................................................... 103
16.3.1. Psychopathie in FPC......................................................................................104
16.4. Collocatie = gedwongen opname.......................................................................104
16.5. Internering.......................................................................................................... 105
16.5.1. Beslissing interneringsmaatregel..................................................................105
16.6. Politie en psychiater – veiligheid en behandeling...............................................105
16.6.1. Politie en psychiatrie....................................................................................106
16.7. Instroom............................................................................................................. 106
16.8. Fasen in het verblijf............................................................................................106
16.9. Risicotaxatie....................................................................................................... 107
16.9.1. Welke instrumenten zijn er...........................................................................107
16.10. Delictanalyse.................................................................................................... 107
16.11. Metafoor: cijferslot...........................................................................................108
16.12. Focus psychiater in het FPC.............................................................................108
16.13. Kamer voor de bescherming van de maatschappij (KBM) (sinds wet 2014). . . .108
16.14. Uitstroom......................................................................................................... 109
16.4.1. Moeilijk resocialiseren...................................................................................109
17. Syntheseles..........................................................................................110
6
,1. FORENSISCH WELZIJNSWERK: INTRODUCTIELES
1.1. “FORENSISCH WELZIJNSWERK”
- Welzijnswerk = welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en
begeleiding
- Forensisch = in het kader van het strafrecht
o Bv.: forensische psychiatrie, forensische geneeskunde, forensische
orthopedagogiek…
= Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer,
na(ast)bestaande* (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke
interventie(s)
o [*] omschreven als ‘justitiabelen’ – iemand die recht zoekt
Vaak gebruikt voor verdachten/daders
1.1.1. VOOR WIE (DOELGROEP)?
- Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
- Mensen in contact met justitie (incl. nabestaanden en naastbestaanden)
1.1.2. DOOR WIE
- Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
o Hulpverlening: drughulpverlening, GGZ, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport, …
- Categoriaal Forensisch Welzijnswerk (specifiek voor daders en/of slachtoffers)
o Diensten Justitieel welzijnswerk, Diensten SLOhulp, Teams HV aan Seksuele
Delinquenten, Psychosociale Diensten binnen de gevangenissen,
Justitiehuizen, Zorgcentra na Seksueel Geweld, Rode Antraciet vroeger
een autome werking (vzw), maar sinds kort ingebeld in de hulp- en
dienstverlening aan gedetineerden en dus ingebeld
1.2. AUTONOOM VS. AAN JUSTITIE GEBONDEN FWW
- Autonoom van justitie georganiseerd
= (relatief) onafhankelijk van justitie georganiseerd
o Welzijn van de cliënt staat centraal
o Eerste lijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun directe omgeving
o Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid
o Gaat uit van de Vlaamse Gemeenschappen (denk aan vzw’s)
Meeste deelwerkingen maken deel uit van een CAW
Bv. Diensten justitieel welzijnswerk, slachtofferhulp, dader-
in-zicht, slachtoffer in beeld, teams hulpverlening aan
seksuele delinquenten, Rizome Brussel
- Aan justitie gebonden/ingebed FWW
o Welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering van strafrechtelijke
beslissingen
o Hv werkzaam ‘binnen’ een justitiële setting (bv. gevangenis) of werkt
samen met juridische instanties
7
, Bv.: psychosociale dienst gevangenis, justitiehuizen, FPC,
justitieassistenten
o Doel: begeleiding mensen in aanraking met de strafrechtsbedeling, re-
integratie, voorkomen recidive
1.2.1. FUNDAMENTELE VERSCHILLEN OP HET VLAK VAN FINALITEIT
(SAMENGEVAT)
Autonoom FWW Aan justitie gebonden FWW
(ingebed)
- Uitoefening recht op
maatschappelijke hulp- en - Welzijnswerk onder mandaat;
dienstverlening werkt vnl. i.f.v. justitie
o Waarom: menswaardig
leven – cf. OCMW-wet - Divers: advies, controle,
(1976) rapportage, …
- Opdrachtgever: justitie – BiZa
- ‘Opdrachtgever’: de cliënt - In veel gevallen ook
o = kwetsbaarheid beroepsgeheim, maar niet t.o.v.
opdrachtgever
- Individueel (HV) en structureel,
maatschappelijk en preventief - En toch ook: FWW verzoent
perspectief finaliteiten – draagt bij aan welzijn
o Sociaal beleid i.f.v. individuen en groepen
voorkomen uitsluiting
- Illustratief: PSD
o Sociale dimensie o ~ Missie DG EPI:
problemen zichtbaar ‘waarborgen een
maken rechtsconforme, veilige,
humane en
- Beroepsgeheim als hulpverlener geïndividualiseerde
uitvoering van
- En toch: ook welzijnswerk vrijheidsbenemende
(historisch) instrumentele straffen en maatregelen
inpassing in economische en met het oog op een
sociale controle – gericht op optimale terugkeer in de
normalisering maatschappij’
o Opvolging en begeleiding
in functie van advies en re-
integratie
1.3. “FORENSISCH” WELZIJNSWERK: TOCH COMPLEXER DAN ‘F + WW’
- Welzijnswerk kan niet zonder meer ingezet worden om de doelen van de
strafrechtsbedeling te realiseren (verschillende logica’s, principes, finaliteit,
opdrachtgevers…)
- Het concept ‘forensisch welzijnswerk’ verwijst fundamenteel naar een
welzijnsperspectief op de verhouding tussen hulpverlening en strafrecht
realisatie van het welzijnsperspectief in alle fasen van de strafrechtsbedeling
8
, - FWW bekleedt een belangrijke kritische functie t.a.v. de strafrechtsbedeling en is
meer dan het opzetten van aanbod voor mensen die met strafrecht te maken
krijgen. Stelt samenlevingsverwachtingen en constructies die gepaard gaan met
daderschap en slachtofferschap in vraag
o bezorgdheid om verschuiving van een kritische functie ten aanzien van de
strafrechtsbedeling naar de realisatie van een aanbod van hulp en
dienstverlening aan specifieke doelgroepen (daders, slachtoffers…)
(zie tekst Roose & Bouverne-De Bie op Canvas + volgende lessen over
beleidsmatige ontwikkelingen)
1.3.1. DE NOTIE FORENSISCH WELZIJNSWERK
- Forensisch welzijnswerk: term in 1980 geïntroduceerd door Panopticon,
tijdschrift voor Strafrecht, Criminologie en Forensisch Welzijnswerk
o Edito: “Welzijnswerk koppelen aan het forensische (…) zou in zoverre
aanleiding kunnen geven tot misverstanden, dat men ten onrechte in deze
uitdrukking een aprioristische stellingname zou lezen omtrent de
mogelijkheid om middels justitiële interventie bij te dragen tot een groter
individueel of collectief welzijn. Men kan echter niet ontkennen dat velen
pretenderen middels of aan de rand van het strafrechtssysteem aan het
welzijn van individuen of groepen te werken.” (redactie Panopticon, 1980:
2)
Wijst op het feit dat de relatie tussen strafrecht en
welzijn(swerk) niet evident is!
1.4. HULP EN RECHT’-SPANNINGSVELD
- Het gaat om de spanning tussen helpen en controleren in het welzijnswerk.
- Aan de ene kant heeft iemand recht op hulp. Dan is ondersteuning het doel:
welzijn verbeteren, mensen sterker maken en hun zelfstandigheid vergroten.
- Aan de andere kant kan hulpverlening ook een middel zijn om bijvoorbeeld regels
te laten naleven of de veiligheid te bewaken. Dan gebruik je hulp om gedrag te
sturen.
- De professional zit dus vaak tussen: vertrouwen geven ↔ toezicht houden.
1.4.1. IS ER RUIMTE VOOR VRAGEN NAAR WELZIJN EN VOOR
WELZIJNSWERK BINNEN STRAFRECHTELIJKE INTERVENTIES?
= Dat hangt af van hoe men naar criminaliteit en naar strafrecht kijkt.
o In een klimaat waar zorg en ondersteuning belangrijk zijn (bv. invloed
van de verzorgingsstaat), is er meer ruimte voor welzijnswerk.
o In een strenger, punitiever klimaat waar veiligheid en zero tolerance
centraal staan, is er minder ruimte en ligt de nadruk meer op bestraffen en
controleren.
9
WELZIJNSWERK ’25-‘26
,Inhoudsopgave
1. Forensisch welzijnswerk: introductieles......................................................7
1.1. “Forensisch welzijnswerk”........................................................................................7
1.1.1. Voor wie (doelgroep)?.........................................................................................7
1.1.2. Door wie............................................................................................................. 7
1.2. Autonoom vs. aan justitie gebonden FWW...............................................................7
1.2.1. Fundamentele verschillen op het vlak van finaliteit (samengevat).....................8
1.3. “Forensisch” welzijnswerk: toch complexer dan ‘F + WW’.......................................8
1.3.1. De notie forensisch welzijnswerk........................................................................9
1.4. Hulp en recht’-spanningsveld...................................................................................9
1.4.1. Is er ruimte voor vragen naar welzijn en voor welzijnswerk binnen
strafrechtelijke interventies?........................................................................................9
1.4.2. Welzijn en strafrecht: ‘een paar apart’.............................................................10
1.4.3. Klassiek strafrecht vs. Sociaal verweer.............................................................10
1.4.4. is er ruimte voor welzijnswerk in ons maatschappelijk denken, welke opvatting
over welzijnswerk wordt er dan gehanteerd?.............................................................11
1.5. Forensisch welzijnswerk is geen ‘organisatie’ maar wijst op de verhouding tussen
hulp en recht................................................................................................................. 12
1.5.1. Voorbeelden van de ontmoeting tussen controle en emancipatie....................12
1.5.2. Opvatting over strafrecht en welzijnswerk en verhouding tussen beiden is
bepalend voor:........................................................................................................... 12
2. Geschiedenis als achteruitspiegel in het heden: Van private reclassering naar
forensisch welzijnswerk................................................................................13
2.1. Ontwikkeling Private Reclassering..........................................................................13
2.1.1. BESCHERMINGSCOMITÉS (1888)......................................................................13
2.1.2. DIENSTEN VOOR SOCIALE re-integratie............................................................14
2.2. Professionalisering van het sociaal werk................................................................15
2.3. Kritiek op social casework: depolitisering...............................................................16
2.3.1. Werken der wederaanpassind (vanaf 1922).....................................................16
2.4. Welzijnswerk.......................................................................................................... 17
2.5. Van justitiële hulpverlening naar hulpverlening aan justitiecliënteel......................20
2.6. Inbedding in het algemeen welzijnswerk................................................................20
2.7. Maatschappelijke ontwikkelingen...........................................................................21
2.8. Evenwicht zoeken................................................................................................... 21
2.9. Samenvattend: private reclassering vs. forensisch welzijnswerk............................21
3. Ontwikkeling van de overheidsreclassering...............................................22
3.1. Invloed Prins op Lejeune (1828-1911)....................................................................23
3.2. Dokter Louis Vervaeck (1872-1943): de ‘Belgische Lombroso’...............................23
3.3. Emile Vandervelde (1866-1938).............................................................................23
1
, 3.4. Overheidsreclassering na WO I: Intrede van het intra- én extramurale ‘justitieel
sociaal werk’................................................................................................................. 24
3.5. Justitiehuizen.......................................................................................................... 26
3.6. Opvolging daders onder voorwaarden – informatie uitwisseling.............................27
3.7. 2014: defederalisering van de justitiehuizen en het elektronisch toezicht ten
gevolge van de zesde staatshervorming.......................................................................27
3.8. 2017: wijziging wet op het beroepsgeheim............................................................27
3.9. Vlaams Actieplan radicalisering: justitiehuizen, VCET (Vlaams Centrum voor
Elektronisch Toezicht)................................................................................................... 28
3.10. Provinciale coördinatoren intrafamiliaal geweld (2018)........................................28
3.11. Samenwerken: ketenaanpak................................................................................29
4. Bijzondere vraagstukken: datafication en AI in FWW..................................30
4.1. Datafication............................................................................................................ 30
4.2. Algoritmisering van de strafketen en FWW.............................................................30
4.2.1. Kanttekeningen over de voorsprelbaarheid van complexe, menselijke situaties
................................................................................................................................... 31
4.2.2. Nuances? (ter info)........................................................................................... 31
4.2.3. Governing families............................................................................................ 32
4.2.4. De economische zienswijze in het AI-narratief (kritische noot).........................32
5. Recente ontwikkelingen en organisatie van intrapenitentiair forensisch
welzijnswerk................................................................................................ 32
5.1. 1990....................................................................................................................... 33
5.1.1. Strategisch Plan Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden: missie.............33
5.1.2. Strategisch Plan Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden: invulling missie
................................................................................................................................... 34
5.1.3. Strategisch Plan Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden: Evaluaties
implementatie............................................................................................................ 34
5.1.4. Strategisch Plan Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden: doelstelling na
de bedenkingen (decreet in 2013)..............................................................................35
5.1.5. Vijfjaarlijkse Strategische plannen: Voorbeeld STRAP 2020-2025bis................36
5.1.6. Agentschap Justitie en Handhaving..................................................................36
5.2. Actoren en organisaties intrapenitentiair FWW......................................................37
5.2.1. Hulp- en dienstverlening: actoren in de praktijk...............................................37
5.2.2. Ervaringen van kinderen van gedetineerde ouders..........................................40
5.3. FGGZ..................................................................................................... 43
5.4. Forensische geestelijke gezondheidszorg...............................................................43
5.5. Forensische geestelijke gezondheidszorg...............................................................43
5.6. Forensische geestelijke gezondheidszorg...............................................................44
5.6.1. residentieel: overzicht - adelingen....................................................................45
5.7. Internering.............................................................................................................. 45
6.3.1. Rapport internering Unia (2023).......................................................................46
5.8. Forensische Psychiatrische Centra.........................................................................47
2
,6. Gastcollege FPC........................................................................................50
6.1. FPC Gent in de praktijk: Behandelen versus beveiligen door Maarten Hendriks.....50
6.2. Patiëntenpopulatie.................................................................................................50
6.3. Therapeutisch assistenten/sociotherapeuten.........................................................51
6.4. Afdelingen.............................................................................................................. 52
6.5. Milieutherapie......................................................................................................... 53
6.6. Basiskaders behandeling & risicomanagement......................................................54
6.7. Behandelaanbod/Individueel therapeuten..............................................................55
6.8. Rol sociotherapie.................................................................................................... 56
6.9. Spanningsvelden.................................................................................................... 57
7. Voorbeelden organisaties autonoom (?) forensisch welzijnswerk................59
7.1. Voorbeeld 1: ITER................................................................................................... 59
7.1.1. Ontstaanscontext............................................................................................. 59
7.1.2. Doelgroep volwassenenwerking I.T.E.R............................................................59
7.1.3. Waarom zit je in deze les?................................................................................60
7.1.4. “De vrijwillige cliënt”.......................................................................................60
7.1.5. Motivatie als proces?........................................................................................60
7.1.6. Motivatiecirkel.................................................................................................. 60
7.1.7. Via welke weg komen cliënten bij ITER terecht?...............................................61
7.1.8. Cijfers herval.................................................................................................... 61
7.1.9. Hervalpreventief werken..................................................................................61
7.1.10. Hulpverlening aan plegers seksueel grensoverschrijdend gedrag: overwegend
individueel en persoonsgericht...................................................................................62
7.2. Voorbeeld 2: Gespecialiseerde centra centra voor de opvang en begeleiding van
slachtoffers van mensenhandel.....................................................................................62
7.2.1. Slachtofferzorg................................................................................................. 62
7.2.2. Mensenhandel - mensensmokkel......................................................................63
7.2.3. Onthaalcentra slachtoffers mensenhandel en mensensmokkel........................64
7.2.4. Case: statuut slachtoffer mensensmokkel (met verzwarende omstandigheden)
................................................................................................................................... 64
7.2.5. TRAQ = Onderzoek Myria en NICC (2026)........................................................65
7.3. Voorbeeld 3: Villa Voortman...................................................................................66
7.3.1. Overkoepelende kritische vragen.....................................................................67
8. Enkele hedendaagse FWW-werkvormen uitgelicht: samenwerkingsverbanden
................................................................................................................... 67
8.1. Toegankelijkheid FWW (totstandkoming contact)...................................................67
8.2. Samenwerken: case management.........................................................................68
8.2.1. Voorbeeld: CGG Forensische Teams.................................................................69
8.3. Samenwerken: ketenaanpak..................................................................................69
8.3.1. Voorbeeld: SAMEN (Mechelen)..........................................................................70
8.3.2. Voorbeeld: ketenaanpak als mogelijke voorwaarde in aanpak jeugddelinquentie
................................................................................................................................... 70
8.4. Betekenis ‘multiagency’, ‘ketenaanpak’, ‘multidisciplinair’ kritisch bevragen........71
3
,9. Gastcollege Zorg na Seksueel Geweld........................................................71
9.1. Geweld en wetenschappelijke studies....................................................................71
9.2. Noodzaak gespecialiseerde zorg............................................................................72
9.3. Verdrag van de raad van Europa april 2002...........................................................72
9.4. Conventie van Istanbul...........................................................................................72
9.5. Nieuw Strafrecht (1 juni 2022)................................................................................73
9.6. Seksueel geweld, Seksueel grensoverschrijdend gedrag, Seksueel misbruik.........73
9.6.1. Seksueel grensoverschrijdend gedrag..............................................................74
9.7. Holistische zorg binnen het ZSG.............................................................................74
9.8. Samenwerkingen.................................................................................................... 74
9.9. Doorverwijzing........................................................................................................ 75
9.10. Acuut, Post – Acuut, Niet – Acuut..........................................................................75
9.11. Forensisch en medisch onderzoek........................................................................75
9.12. Nazorg.................................................................................................................. 76
9.13. Klacht of geen klacht............................................................................................ 76
9.14. Politie op het ZSG.................................................................................................76
10. Gastcollege ’t Pasrel...............................................................................77
10.1. Casus.................................................................................................................... 77
10.2. Opdracht.............................................................................................................. 78
10.3. Voor wie?.............................................................................................................. 78
10.4. Aanbod................................................................................................................. 78
10.5. Huizen ‘t Pasrel.................................................................................................... 80
10.6. Visie ’t Pasrel........................................................................................................ 80
10.7. organisatie ’t Pasrel.............................................................................................. 81
10.8. Casus: leefgroep................................................................................................... 81
10.9. Cijfers 2025.......................................................................................................... 81
10.10. Praktijk.............................................................................................................. 82
10.10.1. Uitdagingen.................................................................................................. 83
10.10.2. Praktijk casus K. (zie begin les).....................................................................83
11. SHW en FWW - Oftewel semi-forensisch welzijnswerk?.............................84
11.1. SHW en FWW........................................................................................................ 84
11.1.1. Klassieke actoren?.......................................................................................... 84
11.1.2. Werken met?.................................................................................................. 84
11.1.3. Semi-forensisch?............................................................................................ 84
11.1.4. Hoe verhoudt SHW zich tot FWW?..................................................................85
11.1.5. M. Bouverne-De Bie, K. Kloeck, W. Meyvis, R. Roose, J. Vanacker
(2002), Handboek forensisch welzijnwerk, Academia Gent, - De creatie van het
Algemeen Welzijnsbeleid............................................................................................ 85
4
,12. Gastcollege Straathoekwerk – SAM (steunpunt mens en samenleving)......86
12.1. Wat is straathoekwerk?........................................................................................86
12.2. Doelgroep straathoekwerk...................................................................................87
12.3. Visie straathoekwerk............................................................................................ 87
12.4. Straathoekwerk in de praktijk...............................................................................88
12.4.1. Inbedding van het straathoekwerk.................................................................88
12.5. Straathoekwerk en Justitie....................................................................................88
13. FWW en netwerken.................................................................................89
13.1. Forensisch welzijnswerk in brede zin (dia 1).........................................................89
13.2. Forensisch welzijnswerk in brede zin (dia 2).........................................................89
13.3. Forensisch welzijnswerk in brede zin (dia 3).........................................................89
13.4. Forensisch welzijnswerk in brede zin (dia 4).........................................................90
13.5. Netwerken (dia 1)................................................................................................. 90
13.6. Netwerken (dia 2)................................................................................................. 91
13.7. Nachtopvang........................................................................................................ 91
14. Gastcollege FWW en werken met mensen in dak- en thuisloosheid -
Zorgmijders en –missers in relatie tot dader- en slachtofferschap...................92
14.1. Context van de casussen: Gentse nachtopvang...................................................92
14.1.1. Werking.......................................................................................................... 92
14.1.2. dOELGROEP.................................................................................................... 92
14.1.3. Eigenheden..................................................................................................... 92
14.2. omschrijving doelgroep........................................................................................93
14.2.1. Hulpvraag vs. hulpnood..................................................................................93
14.2.2. Complexe problematieken..............................................................................94
14.2.3. Drempels naar hulp........................................................................................94
14.2.4. Mate van lijden bepaalt focus.........................................................................95
14.3. Werken rond hulpnood ipv hulpvraag...................................................................95
14.3.1. Verontrusting bij minderjarigen......................................................................95
14.3.2. Basishouding bij doelgroep.............................................................................96
14.3.3. Basis-handvesten bij doelgroep......................................................................97
14.3.4. Beeldvorming en hypothese...........................................................................97
14.4. Conclusie.............................................................................................................. 98
15. RNR en GLM........................................................................................... 99
15.1. rnr........................................................................................................................ 99
15.2. GLM.................................................................................................................... 100
15.3. RNR en GLM....................................................................................................... 101
16. Psychiatrie en gerecht..........................................................................102
16.1. Wat is een psychiatrie........................................................................................102
16.2. DSM.................................................................................................................... 102
5
, 16.2.1. DSM-V TR...................................................................................................... 102
16.2.2. DSM-diagnoses in FPC..................................................................................103
16.3. Psychopathie...................................................................................................... 103
16.3.1. Psychopathie in FPC......................................................................................104
16.4. Collocatie = gedwongen opname.......................................................................104
16.5. Internering.......................................................................................................... 105
16.5.1. Beslissing interneringsmaatregel..................................................................105
16.6. Politie en psychiater – veiligheid en behandeling...............................................105
16.6.1. Politie en psychiatrie....................................................................................106
16.7. Instroom............................................................................................................. 106
16.8. Fasen in het verblijf............................................................................................106
16.9. Risicotaxatie....................................................................................................... 107
16.9.1. Welke instrumenten zijn er...........................................................................107
16.10. Delictanalyse.................................................................................................... 107
16.11. Metafoor: cijferslot...........................................................................................108
16.12. Focus psychiater in het FPC.............................................................................108
16.13. Kamer voor de bescherming van de maatschappij (KBM) (sinds wet 2014). . . .108
16.14. Uitstroom......................................................................................................... 109
16.4.1. Moeilijk resocialiseren...................................................................................109
17. Syntheseles..........................................................................................110
6
,1. FORENSISCH WELZIJNSWERK: INTRODUCTIELES
1.1. “FORENSISCH WELZIJNSWERK”
- Welzijnswerk = welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en
begeleiding
- Forensisch = in het kader van het strafrecht
o Bv.: forensische psychiatrie, forensische geneeskunde, forensische
orthopedagogiek…
= Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer,
na(ast)bestaande* (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke
interventie(s)
o [*] omschreven als ‘justitiabelen’ – iemand die recht zoekt
Vaak gebruikt voor verdachten/daders
1.1.1. VOOR WIE (DOELGROEP)?
- Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
- Mensen in contact met justitie (incl. nabestaanden en naastbestaanden)
1.1.2. DOOR WIE
- Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
o Hulpverlening: drughulpverlening, GGZ, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport, …
- Categoriaal Forensisch Welzijnswerk (specifiek voor daders en/of slachtoffers)
o Diensten Justitieel welzijnswerk, Diensten SLOhulp, Teams HV aan Seksuele
Delinquenten, Psychosociale Diensten binnen de gevangenissen,
Justitiehuizen, Zorgcentra na Seksueel Geweld, Rode Antraciet vroeger
een autome werking (vzw), maar sinds kort ingebeld in de hulp- en
dienstverlening aan gedetineerden en dus ingebeld
1.2. AUTONOOM VS. AAN JUSTITIE GEBONDEN FWW
- Autonoom van justitie georganiseerd
= (relatief) onafhankelijk van justitie georganiseerd
o Welzijn van de cliënt staat centraal
o Eerste lijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun directe omgeving
o Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid
o Gaat uit van de Vlaamse Gemeenschappen (denk aan vzw’s)
Meeste deelwerkingen maken deel uit van een CAW
Bv. Diensten justitieel welzijnswerk, slachtofferhulp, dader-
in-zicht, slachtoffer in beeld, teams hulpverlening aan
seksuele delinquenten, Rizome Brussel
- Aan justitie gebonden/ingebed FWW
o Welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering van strafrechtelijke
beslissingen
o Hv werkzaam ‘binnen’ een justitiële setting (bv. gevangenis) of werkt
samen met juridische instanties
7
, Bv.: psychosociale dienst gevangenis, justitiehuizen, FPC,
justitieassistenten
o Doel: begeleiding mensen in aanraking met de strafrechtsbedeling, re-
integratie, voorkomen recidive
1.2.1. FUNDAMENTELE VERSCHILLEN OP HET VLAK VAN FINALITEIT
(SAMENGEVAT)
Autonoom FWW Aan justitie gebonden FWW
(ingebed)
- Uitoefening recht op
maatschappelijke hulp- en - Welzijnswerk onder mandaat;
dienstverlening werkt vnl. i.f.v. justitie
o Waarom: menswaardig
leven – cf. OCMW-wet - Divers: advies, controle,
(1976) rapportage, …
- Opdrachtgever: justitie – BiZa
- ‘Opdrachtgever’: de cliënt - In veel gevallen ook
o = kwetsbaarheid beroepsgeheim, maar niet t.o.v.
opdrachtgever
- Individueel (HV) en structureel,
maatschappelijk en preventief - En toch ook: FWW verzoent
perspectief finaliteiten – draagt bij aan welzijn
o Sociaal beleid i.f.v. individuen en groepen
voorkomen uitsluiting
- Illustratief: PSD
o Sociale dimensie o ~ Missie DG EPI:
problemen zichtbaar ‘waarborgen een
maken rechtsconforme, veilige,
humane en
- Beroepsgeheim als hulpverlener geïndividualiseerde
uitvoering van
- En toch: ook welzijnswerk vrijheidsbenemende
(historisch) instrumentele straffen en maatregelen
inpassing in economische en met het oog op een
sociale controle – gericht op optimale terugkeer in de
normalisering maatschappij’
o Opvolging en begeleiding
in functie van advies en re-
integratie
1.3. “FORENSISCH” WELZIJNSWERK: TOCH COMPLEXER DAN ‘F + WW’
- Welzijnswerk kan niet zonder meer ingezet worden om de doelen van de
strafrechtsbedeling te realiseren (verschillende logica’s, principes, finaliteit,
opdrachtgevers…)
- Het concept ‘forensisch welzijnswerk’ verwijst fundamenteel naar een
welzijnsperspectief op de verhouding tussen hulpverlening en strafrecht
realisatie van het welzijnsperspectief in alle fasen van de strafrechtsbedeling
8
, - FWW bekleedt een belangrijke kritische functie t.a.v. de strafrechtsbedeling en is
meer dan het opzetten van aanbod voor mensen die met strafrecht te maken
krijgen. Stelt samenlevingsverwachtingen en constructies die gepaard gaan met
daderschap en slachtofferschap in vraag
o bezorgdheid om verschuiving van een kritische functie ten aanzien van de
strafrechtsbedeling naar de realisatie van een aanbod van hulp en
dienstverlening aan specifieke doelgroepen (daders, slachtoffers…)
(zie tekst Roose & Bouverne-De Bie op Canvas + volgende lessen over
beleidsmatige ontwikkelingen)
1.3.1. DE NOTIE FORENSISCH WELZIJNSWERK
- Forensisch welzijnswerk: term in 1980 geïntroduceerd door Panopticon,
tijdschrift voor Strafrecht, Criminologie en Forensisch Welzijnswerk
o Edito: “Welzijnswerk koppelen aan het forensische (…) zou in zoverre
aanleiding kunnen geven tot misverstanden, dat men ten onrechte in deze
uitdrukking een aprioristische stellingname zou lezen omtrent de
mogelijkheid om middels justitiële interventie bij te dragen tot een groter
individueel of collectief welzijn. Men kan echter niet ontkennen dat velen
pretenderen middels of aan de rand van het strafrechtssysteem aan het
welzijn van individuen of groepen te werken.” (redactie Panopticon, 1980:
2)
Wijst op het feit dat de relatie tussen strafrecht en
welzijn(swerk) niet evident is!
1.4. HULP EN RECHT’-SPANNINGSVELD
- Het gaat om de spanning tussen helpen en controleren in het welzijnswerk.
- Aan de ene kant heeft iemand recht op hulp. Dan is ondersteuning het doel:
welzijn verbeteren, mensen sterker maken en hun zelfstandigheid vergroten.
- Aan de andere kant kan hulpverlening ook een middel zijn om bijvoorbeeld regels
te laten naleven of de veiligheid te bewaken. Dan gebruik je hulp om gedrag te
sturen.
- De professional zit dus vaak tussen: vertrouwen geven ↔ toezicht houden.
1.4.1. IS ER RUIMTE VOOR VRAGEN NAAR WELZIJN EN VOOR
WELZIJNSWERK BINNEN STRAFRECHTELIJKE INTERVENTIES?
= Dat hangt af van hoe men naar criminaliteit en naar strafrecht kijkt.
o In een klimaat waar zorg en ondersteuning belangrijk zijn (bv. invloed
van de verzorgingsstaat), is er meer ruimte voor welzijnswerk.
o In een strenger, punitiever klimaat waar veiligheid en zero tolerance
centraal staan, is er minder ruimte en ligt de nadruk meer op bestraffen en
controleren.
9
