Samenvatting Europees Recht I | VUB | 2025/26

Europees recht I


H1 : INLEIDING

Illustraties en Geschiedenis
 We zullen enkele illustraties geven om je een idee te geven van de reikwijdte van het
Europees Unierecht.
 We zullen een korte geschiedenis van het Unierecht bespreken.
 Dit is een juridisch vak, geen geschiedenisvak, maar om het Unierecht van vandaag te
begrijpen, is het belangrijk om te weten waar het vandaan komt.
Europees Recht 1 vs. Europees Recht 2
 Europees Recht 1 focust op de werking van het Europees Recht.
 Het is een apart rechtssysteem met een eigen interactie met nationaal en internationaal
recht.
 Europees Recht 2 in de master gaat dieper in op het materieel recht.
Voorbereiding en Opdrachten
 Voorbereiding:
o Kom voorbereid naar de hoorcolleges.
o Aan het einde van verschillende hoorcolleges zullen er opdrachten worden
gegeven.
o Deze opdrachten zijn concrete casussen of oefeningen die je thuis moet
voorbereiden.
o Neem deze opdrachten serieus.
o De opdrachten zullen tijdens het volgende hoorcollege besproken worden.
 Examen:
o De opdrachten die je tijdens het semester krijgt, zijn exact dezelfde als die op
het examen.
o Door de opdrachten serieus te nemen, maak je het jezelf makkelijker tijdens de
voorbereiding op het examen.
Actualiteit en Actief Meedenken
 Actualiteit:
o Het Europees Recht is een heel actueel recht.
o Bijna elke juridische, politieke en economische ontwikkeling kan gelinkt worden
aan het Europees Recht.
o We zullen het Europees Recht niet in isolatie bestuderen, maar in verband met
andere processen.
 Actief meedenken:
o Je bent geen passieve actor in de hoorcolleges.
o Denk actief mee.
o Actief meedenken is een belangrijk onderdeel van je voorbereiding op het
examen.
o Als je alleen luistert en niet meedenkt, saboteer je je eigen leerproces.
Structuur van het Vak
 Topics:
o De topics die op de slides staan, zijn de onderwerpen die we zullen behandelen.
o We zullen ongeveer 12 hoorcolleges hebben.
o Voor sommige topics zullen we meerdere hoorcolleges nodig hebben.
 Feedback over structuur:
o Als je de structuur van het vak niet duidelijk vindt, geef dan feedback.

,Studiemateriaal
 Verplicht studiemateriaal:
o Verdragen:
 Je wordt verwacht om de verdragen altijd bij de hand te hebben, zowel
tijdens de hoorcolleges als op het examen.
 Je kunt de verdragen in elke vorm meenemen.
 De EU-verdragen staan gratis op Eurlex, de website van de Europese
Unie.
o Nota's:
 Neem nota's tijdens de hoorcolleges.
 De slides worden ter beschikking gesteld, maar het is de bedoeling dat je
met het materiaal aan de slag gaat.
o Slides:
 De slides behoren tot het studiemateriaal en mogen meegenomen
worden op het examen.
 Aanbevolen studiemateriaal:
o Handboek:
 Er is een gratis handboek beschikbaar dat door de commissie wordt ter
beschikking gesteld.
 Beperk het studiemateriaal:
o Beperk het studiemateriaal dat je gebruikt.
o De slides, je nota's, je eigen samenvatting en de verdragen zijn voldoende.
o Als je meer materiaal wilt gebruiken, mag dat, maar het is niet nodig.
o Hoe meer materiaal je gebruikt, hoe meer je moet verwerken.
 Omvangrijk studiemateriaal:
o Het studiemateriaal is omvangrijk genoeg.
o Het wordt niet kant en klaar aangeboden in de vorm van een syllabus of
handboek.
o Het is aan jou om het materiaal te verwerken.

Leerdoelen
 Leerdoelen:
o Je moet een beeld vormen van de belangrijkste stappen in het Europese
integratieproces.
o Je moet de basiskenmerken van de werking van het Europees Recht kennen.
o Je moet het Europees Recht eigen maken.
 Zelf aan de slag gaan:
o Je leert het Europees Recht beter door zelf aan de slag te gaan met het
materiaal dan door een handboek van buiten te blokken.
 Grote onderwerpen:
o De onderwerpen van de hoorcolleges kunnen worden samengebracht onder de
volgende grote onderwerpen:
 Hoe functioneert de Europese Unie juridisch?
 Wat zijn de EU-instellingen?
 Hoe verloopt de besluitvorming?
 Hoe zit het met de rechtsbescherming in de Europese Unie?
Examen
 Schriftelijk examen:
o Het examen is schriftelijk.
o Het is een open boek-examen.

,  Toegestane materialen:
o Slides, eigen notities, rechtspraak, hof, wetteksten.
o Handboeken zijn toegestaan, maar worden niet aanbevolen.
o Elektronische apparaten zijn niet toegestaan.
 Open boek-examen:
o Een open boek-examen betekent dat je alle materialen mag gebruiken.
o Je hoeft niets van buiten te leren.
o Een open boek-examen is moeilijker dan een gesloten boek-examen.
o Je wordt verwacht om alle details tot op de komma juist te kennen.
o Je moet tijdens het semester met het materiaal aan de slag zijn gegaan om de
leerstukken te kunnen begrijpen.
o Je moet snel en accuraat kunnen werken.
 Waarom open boek-examen?
o Een open boek-examen reflecteert beter wat je later professioneel gaat doen.
o In de praktijk werk je altijd met materiaal.
o Een goede jurist kan snel en accuraat een omvangrijk juridisch veld navigeren.
o Een open boek-examen leert je deze vaardigheid.
Voorbereiding op het Open Boek-Examen
 Eerste open boek-examen:
o Dit is waarschijnlijk je eerste open boek-examen.
o Het is een andere manier van voorbereiden en omgaan met de materie.
 Tips voor voorbereiding:
o Volg de materie week per week goed op.
o Bereid de opdrachten daadwerkelijk voor.
o Studiebegeleiding organiseert specifieke sessies over voorbereiden voor open
boek-examens.
o Er staan tips over open boek-examens op de pagina van studiebegeleiding.
Toetsen op Canvas
 Toetsen op Canvas:
o Na elk hoorcollege staat er een kleine toets op Canvas.
o De toets peilt de inhoud van het afgelopen hoorcollege.
o Veel van de vragen in de toets lijken op de juiste/foutstellingen op het examen.
o Het enige verschil is dat je op Canvas alleen moet klikken op juist of fout.
o Je hoeft niet te argumenteren waarom je een bepaalde keuze maakt.
Examenvragen
 Examenvragen:
o De toetsen op Canvas geven je een idee van het type vragen dat je op het
examen kunt verwachten.
o De gesloten vraag op het examen, waarbij je ook je mening moet geven, zal ook
aan bod komen tijdens de hoorcolleges.
o De casussen die je tijdens het semester krijgt, zijn voorbeelden van de casussen
die je op het examen kunt verwachten.
o Het is belangrijk om de casussen goed voor te bereiden.
 Casus oplossen:
o Het oplossen van een casus gaat niet alleen om het juiste antwoord geven.
o Het gaat ook om de manier waarop je de casus aanpakt en je redenering
opbouwt.
o Je moet je juridische analyse op een logische en navolgbare manier presenteren.
Juridische Analyse Presenteren

,  Juridische analyse presenteren:
o Je moet je juridische analyse kunnen overbrengen op een tegenpartij.
o De manier waarop je je oplossing en redenering presenteert, is belangrijk.
 De IRAC-methode:
o De RAK-methode is een klassieke methode om je juridische analyse te
presenteren.
o De RAK-methode is een manier om je redenering op een logische en navolgbare
manier te structureren.
Deconstrueren van Juridische Problemen
De methode, die bekend staat als de "IRAC"-methode, is een nuttig hulpmiddel voor studenten
om hun juridische redeneringen te structureren en te presenteren.
Belangrijkste punten:
 IRAC-methode: Een systematische aanpak voor het analyseren en oplossen van
juridische problemen. De methode omvat vier stappen:
o Identificeren van de juridische kwestie
o Rechtsregel identificeren
o Applicatie van de rechtsregel op de kwestie
o Conclusie trekken
 Structuur is belangrijk: Een logische en gestructureerde presentatie van juridische
argumenten is essentieel voor een overtuigende en accurate analyse.




HET BELANG VAN HET EU-RECHT

- Verdieping

, o De samenwerking binnen een Europese context was aanvankelijk relatief
oppervlakkig, maar doorheen de tijd ging het alsmaar verder (in meer sectoren
en rechtstakken).
o Oorspronkelijk opgericht met louter economische doeleinden, nu is het verdiept.
- Uitbreiding
o Aanvankelijk begonnen we met 6 lidstaten, uiteindelijk geëindigd met 28
lidstaten.
- Brexit
o Nu 27 lidstaten (-1 )
o Interessant: Hoe kan je als lidstaat (die 40 jaar lid was van de EU) die
verdieping ongedaan maken?

Evolutie van het unierecht: Het unierecht is niet langer beperkt tot economische kwesties
en beslaat nagenoeg alle beleidsdomeinen.

Vooreerst: de samenwerking binnen een Europese context was aanvankelijk relatief
oppervlakkig1
Nu: een verdieping in meerdere sectoren

Vooreerst: Het unierecht was aanvankelijk een niche-recht met een beperkt opzet (EGKS
– traités lois)

Nu: Het unierecht is relevant voor alle juristen. Ongeacht hun specialisatie, zullen juristen
in de praktijk met het unierecht in aanraking komen 2. Het komt in verschillende
rechtsgebieden voor:
o Strafrecht: Europees strafrecht
o Milieurecht: Europees milieurecht
o Familierecht: Europees familierecht
o Fiscaal recht: Europees fiscaal recht

De agenda van het Europees Parlement illustreert de brede reikwijdte van het unierecht. De
rechtspraak van het Hof van Justitie illustreert de invloed van het unierecht op verschillende
rechtsgebieden.

Recente belangrijke arresten HvJ van de EU:
- Zaak C-148/22 OP t. Ans
 Deze zaak gaat over godsdienstvrijheid en non-discriminatie in de arbeidssfeer.
De gemeente Ans kende een absoluut verbod op het dragen van religieuze
symbolen ongeacht het feit of men al dan niet in contact kwam met de burger
De verzoekende partij had gehoopt dat de Europese rechter van mening zou zijn
dat het een te verregaande inmenging was,
 Rechtvsraag: Is dit reglement een te verregaande inperking van de vrijheid van
eredienst door een gemeente?
 HvJ: Het gemeentebestuur mag een absoluut verbod opleggen aan
personeelsleden om zichtbare levensbeschouwelijke of religieuze tekenen te



1 Vooral een afspraak door lidstaten om de vrije markt te reguleren, denk aan het mededingingsrecht en
internationale handel dat eruit is voortgevloeid
2 Vereist een cruciaal begrip van het unierecht

, dragen, ook wanneer ze geen contact hebben met de burger, teneinde een
neutrale overheidsomgeving tot stand te brengen.3



- Zaak C-128/22 Nordic Info t. Belgische Staat
 Deze zaak gaat over vrij verkeer en de beperkingen die tijdens de pandemie
werden opgelegd. Enkel essentiële en noodzakelijke grensoverschrijdingen waren
toegestaan.
 Rechtsvraag: Als België zegt dat ze de grenzen sluit tijdens de pandemie, is dat
geen te verregaande inperking van het vrijheid van verkeer?
 HvJ: Voor zover evenredig, was het verbod op niet-essentiële inreizen en
uitreizen, opgelegd door de Belgische Staat tijdens de coronapandemie, niet
strijdig met het Unierecht.


- Zaak C-650/ 22 Diarra
 Deze zaak gaat over het verbod voor spelers om unilateraal een contract op te
zeggen bij de ene club en af te sluiten bij een andere club zonder dat de nieuwe
werkgever een geldsom betaalt. Dit botst op zich met het vrij verkeer van
werknemers.
 Rechtsvraag: Is het verbod op eenzijdige contractbeëindiging door een speler in
strijd met het vrij verkeer van werknemers binnen de EU?
 HvJ: Het Hof oordeelde dat een dergelijk verbod de mobiliteit van werknemers
belemmert en dus in strijd is met artikel 45 VWEU over het vrij verkeer van
werknemers. Sportregels mogen de arbeidsvrijheid niet onnodig beperken
(moeten proportioneel zijn)



- Hangende zaak:
 Deze zaak gaat over de interpretatie van de GDPR. De
gegevensbeschermingsautoriteit (GBA) vindt het markeren van een naam als
"geschrapt uit het doopregister" in strijd met het Europees recht, dat
bescherming biedt aan persoonsgegevens en door niemand zomaar verwerkt
mogen worden. De kerk verantwoordt dit als noodzakelijk voor het legitieme
doel om een ledenbestand bij te houden. De GBA is het daarmee niet eens
en stelt dat de persoon geschrapt moet worden.
 Rechtsvraag: Mag een kerkelijke instelling persoonsgegevens blijven
verwerken, zoals het bijhouden van een schrapping uit het doopregister,
wanneer een persoon zich uitschrijft?
 GBA: Volgens de Gegevensbeschermingsautoriteit vormt dit een inbreuk op
het recht om vergeten te worden en moet de schrapping volledig zijn.
o De betrokkene behoudt op die manier controle over zijn/haar
gegevens.
o De verwerking moet voldoen aan de beginselen van proportionaliteit
en noodzakelijkheid.
 Kern van het geschil: Wat primeert: het legitieme belang van een religieuze
organisatie of het fundamentele recht op gegevensbescherming volgens de
GDPR?


3 Opmerkelijk: het gaat niet enkel om zij die contact hebben met de burger maar ook om mensen die achter de
schermen werken

, - Zaak C-C83/21 X
 Deze zaak gaat over de vraag in hoeverre de Deense overheid de nationaliteit
van een Deense burger mag ontnemen. Dit houdt verband met het concept van
het unieburgerschap.
 Rechtsvraag: Mag een EU-lidstaat de nationaliteit en dus het unieburgerschap
ontnemen aan een eigen staatsburger die langdurig in het buitenland verblijft?
 HvJ: Het Hof stelt dat het verlies van nationaliteit, en dus het verlies van
unieburgerschap, zorgvuldig en proportioneel moet gebeuren.
o Het Hof mengt zich hier in de soevereiniteit van een staat aangezien ook
het EU-burgerschap daaraan verbonden is.
o Een lidstaat moet rekening houden met de gevolgen voor het EU-
burgerschap.
o Nationale soevereiniteit over nationaliteit is niet absoluut binnen het EU-
recht.Een redelijke procedure en bescherming tegen willekeur zijn
vereist.




KORTE GESCHIEDENIS EU

De ontwikkeling van het Europees recht gebeurde in een specifieke historische, politieke en
economische context. De juridische ontwikkelingen zijn niet gebeurd in een vacuüm.
- De oorsprong van de staat (17e eeuw)
o De Vrede van Westfalen(1648)4 markeerde het begin van de moderne staat
als dominante vorm van politieke organisatie (>< imperiums, feodalisme,
stadstaten, stammen, etc.).
 Het concept van soevereiniteit werd geïntroduceerd: staten zijn soeverein
binnen hun grenzen en anderen moeten hun interne zaken respecteren .
 Soevereine staten zijn gelijk aan elkaar (de basis van het internationaal
recht)
 Vandaag zeer vanzelfsprekend, maar was niet altijd zo.
- De impact van nationalisme en oorlogen (19 e eeuw) – nationalisme en
industrialisering leiden tot Eerste Wereldoorlog
o De industriële revolutie in de 19e eeuw maakte staten sterker, maar ook
vatbaarder voor conflicten door het samengaan van nationalisme en industriële
macht.

o De Eerste Wereldoorlog was het tragische resultaat van deze ontwikkeling,
waarbij de industriële complexen gebruikt werden voor oorlogvoering. Het
nationalisme leidde tot vijandbeelden tussen landen, wat de oorlog
intensifieerde.


- Na de Eerste wereldoorlog (20e eeuw) verliezen Europese mogendheden dominante
positie in de wereld, terwijl de Verenigde Staten sterker werden.
o Groeiend besef dat duurzame vrede in Europa enkel mogelijk is via
samenwerking tussen de Europese staten.


4 Dit principe van staatssoevereiniteit werd de basis van de moderne wereldorde en verdreef alternatieve politieke
systemen zoals stammen en feodale systemen.

, o Europa zocht actieve manieren om toekomstige conflicten te vermijden, onder
meer via diplomatieke en ideologische initiatieven. In dit kader worden
verschillende federale plannen gelanceerd om Europa politiek te verenigen:
 Het Coudenhove-Kalergi-plan pleitte voor de oprichting van een verenigd
Europa of zelfs één Europese Staat, als waarborg voor duurzame vrede
en stabiliteit.
 Het plan van Briand stelde een Europese federatie voor waarin landen
nauwer politiek zouden samenwerken binnen een gemeenschappelijk
kader.
- De tweede wereldoorlog volgt alsnog met met opnieuw de inzet van economieën
voor oorlogvoering.
o Federale plannen van Coudenhove-Kalergi en Briand blijken te ambitieus

- (Na) de Tweede wereldoorlog: functionalisme en Europese samenwerking
o Na de Tweede Wereldoorlog werd Europa steeds minder relevant op het
wereldtoneel, met de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie als dominante
machten.
o Er werd gezocht naar manieren om Europa weer relevant te maken, met ideeën
voor een Europese federatie, maar het idee van een volledige Europese staat
bleek moeilijk haalbaar. Het was duidelijk dat de overgang van natiestaten naar
een federatie niet eenvoudig zou zijn. In de plaats daarvan ontstond het idee
van functionalisme: een meer pragmatische benadering die vertrekt van
samenwerking op concrete en technische domeinen5.
o Mitrany’s functionalisme* stelde voor om niet te streven naar een Europese
staat, maar om samen te werken in specifieke sectoren.
o De Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) werd opgericht als
eerste stap in dit functionalisme. Door landen economisch met elkaar te
verweven binnen sectoren die essentieel waren voor de oorlogsindustrie zou het
moeilijker worden om oorlog te voeren. Het werd een manier om landen dichter
bij elkaar te brengen en toekomstige conflicten te voorkomen.

- Oprichting van de Europese Unie

o De basiskenmerken van de EU kwamen voort uit deze samenwerking in de jaren
vijftig, die uiteindelijk leidde tot de oprichting van de Europese Economische
Gemeenschap (EEG) en later de Europese Unie.

*Volgens Mitrany’s functionalisme is beperktere samenwerking op technisch
vlak een effectievere methode om oorlog te vermijden.
o Er wordt gestreefd naar kleinschaliger en utilitaristischer denken, met
concrete samenwerking op nuttige gebieden, in plaats van het abstracte idee
van één Europese Staat (zoals bij Briand en Coudenhove-Kalergi).
o Men kiest een specifiek domein (vaak economisch) waarop samenwerking
onmiddellijk concrete resultaten kan opleveren. Zo toont men aan dat
samenwerking zinvol is: alle partijen kunnen winnen (geen zero-sum game).
o Als dit model werkt, kan samenwerking geleidelijk uitbreiden naar andere
domeinen (spill-overeffect).
o Gevolg: een mozaïek van samenwerkingsverbanden ➔ vrede, stabiliteit,
economische welvaart…


De Ontwikkeling van de Europese Unie: Van EGKS tot EU

5 Van federaal dromen naar functionalisme

, Dit principe wordt in de praktijk gebracht door de Schumanverklaring – EGKS (9 mei
1950):
Op voorstel van Jean Monnet stelt Robert Schuman voor om de kolen- en
staalindustrie in DE & FR onder een supranationale autoriteit te plaatsen Dit leidt
tot de oprichting van de EGKS in 1952 (DE, FR, BE, NL, IT, LU) en later tot de Europese
unie
- Doel: Samenwerking in economische sectoren om oorlog te voorkomen, betekende ook
gedeeltelijke opgave van controle en soevereiniteit over deze sectoren.
- Eerste sector: Kolen en staal, cruciaal voor de oorlogsindustrie.
- Reden: De herinnering aan de Tweede Wereldoorlog en de noodzaak om de economie
te herstellen.
- Oorspronkelijke lidstaten: Nederland, België, Luxemburg, Italië, Frankrijk en West-
Duitsland.

Waarom deze zes landen? Deze landen werden het zwaarst getroffen door de oorlog
en hadden de grootste behoefte aan economische wederopbouw.

Oostenrijk had ook zwaar geleden onder de oorlog, maar was verplicht neutraal te
blijven om onafhankelijkheid te behouden6.


- Voorkomen dat individuele staten hun staalsectoren zouden inzetten voor oorlog ➔
vrede, welvaart, economische en sociale stabiliteit!
Doel van de EU: Vrede en samenwerking tussen de lidstaten.
Focus: Voorkomen van oorlog tussen Frankrijk en Duitsland.
Middel: Economische interdependentie.




Conclusie

De EU is ontstaan vanuit de wens om oorlog tussen Europese staten te
voorkomen door economische samenwerking. Deze samenwerking begon met de
controle over kolen en staal en breidde zich later uit naar andere sectoren. De EU werd
uiteindelijk opgericht om vrede, stabiliteit en economische groei te bevorderen in
Europa, en haar werking heeft zich sindsdien door de tijd heen ontwikkeld.




Het initiatief begon als een open uitnodiging van FR aan DU, maar stond ook open voor andere Europese landen.
Vier andere landen sloten zich aan.
6 Werd wel lid van de EU na het einde van de Koude Oorlog, omdat de neutraliteitsverplichting verviel.

, Twee vormen van samenwerking tussen staten

Intergouvernementele vs. Supranationale samenwerking: het verschil in succes

Het idee om samen te werken om oorlogen te voorkomen was niet vernieuwend maar een een
logisch volgende stap. De vraag was eerder welk soort samenwerking dit effectief kon
garanderen. Sommige samenwerkingsiniatieven bleken immers succesvoller dan andere.

Er wordt in deze context vaak verwezen naar de tegenstelling tussen twee soorten
samenwerkingsvormen om het verschil in succes te verklaren.

Intergouvernementele samenwerking Supranationale samenwerking

Staten behouden hun soervereinitiet Staten dragen een deel van hun
soevereiniteit over aan een supranationale
Besluiten op basis van concensus organisatie

Gezamelijke beslissingen boven de
nationale regeringen



Voorbeelden: typische internationale Voorbeeld: De EU.
organistaies zoals de VN, de NATO, de
WTO, OESO, Benelux, Raad van Europa,
Europese Vrijhandelsassociatie, comecon
(opgeheven).



Ultiem doel: zorgen voor economische groei en het voorkomen van oorlogen

Intergouvernementele samenwerking is gebaseerd op afspraken tussen de regeringen van
de deelnemende landen, waarbij hun soevereiniteit behouden blijft. Staten kunnen niet
gedwongen kunnen worden om beslissingen te accepteren tegen hun wil in7.
- De staten (blijven) baas, er is gelijkheid tussen staten, de staat kan niet gebonden
worden tegen zijn wil.
- Staten (vnl. de regeringen; de UM) werken onderling samen.
- Alle akkoorden/afspraken die staten in een intergouvernementele samenwerking
maken, moeten vrijwillig aangegaan zijn.
o Er is dus geen macht die van bovenaf afspraken kan opleggen (><
communautair).
- In de praktijk is het minder succesvol dan de communautaire, want als élke staat
akkoord moet gaan, opdat er een beslissing kan worden aangenomen, kan er altijd een
staat zijn die tegen is waardoor de beslissing uiteindelijk niet wordt aangenomen.
o Want: niemand kan tegen zijn wil gebonden worden.
o Gevolg: er worden vaak geen akkoorden gesloten.
Daarentegen staat de supranationale/communautaire samenwerking, wat inhoudt dat
landen een deel van hun soevereiniteit afstaan om gezamenlijk beslissingen te nemen die
boven de nationale regeringen uitsteken.

Beide samenwerkingsverbanden hadden hetzelfde ultieme doel: zorgen voor economische
groei en het voorkomen van oorlogen.


7 Dit wordt duidelijk in het gedrag van staten. Kijk naar de Verenigde Staten, die bijvoorbeeld internationale
organisaties kunnen verlaten op het moment ze dat willen