ONDERWIJSPSYCHOLOGIE EN LEERSTOORNISSEN
1
,INHOUDSOPGAVE
Hoofstuk 1: Inleiding .............................................................................................................................................. 6
1.1. Leerstoornissen ............................................................................................................................................ 6
1.2. Onderwijspsychologie.............................................................................................................................. 12
1.3. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 17
Hoofdstuk 2: Lees(ontwikkelings)theorieën....................................................................................................... 18
2.1. Theoretische modellen van lezen ........................................................................................................... 18
2.1.1. Standaardmodel ............................................................................................................................... 18
2.1.2. Interactieve-activatiemodel (IAM).................................................................................................. 20
2.1.3. Dual route cascaded model ........................................................................................................... 20
2.1.4. Connectionistisch model .................................................................................................................. 21
2.1.5. Stabiliteits - plasticiteitsdilemma ...................................................................................................... 21
2.2. Leesontwikkelingstheorieën..................................................................................................................... 22
2.2.1. Stage-based ...................................................................................................................................... 22
2.2.2. Item-based ......................................................................................................................................... 25
2.3. Leren lezen ................................................................................................................................................ 26
2.4. Lexicale asymmetrie ................................................................................................................................ 28
2.5. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 28
Hoofdstuk 3: Het dyslexiedebat ......................................................................................................................... 30
3.1. Definiëring Dyslexie .................................................................................................................................. 30
3.1.1. Populair beeld van dyslexie ............................................................................................................. 30
3.1.2. Het begrip dyslexie ............................................................................................................................ 30
3.1.3. Effecten op definities ........................................................................................................................ 31
3.2. Zwak lezen of ‘leer’-stoornis? .................................................................................................................. 32
3.2.1. Visies.................................................................................................................................................... 32
3.2.2. Discrepantiecriterium ........................................................................................................................ 33
3.2.3. Bezwaren tegen discrepantiemodel ............................................................................................... 33
3.3. Verklaringsniveaus: Intergenerationele multipele deficit model ......................................................... 34
3.3.1. Genetische factoren......................................................................................................................... 36
3.3.2. Genetische of culturele transmissie ................................................................................................. 37
3.3.3. Neurale systemen .............................................................................................................................. 38
3.3.4. Cognitieve oorzaken......................................................................................................................... 40
3.3.4.1. Multifactorieel verklaringsmodel ................................................................................................... 41
3.4. Conclusie................................................................................................................................................... 47
3.5. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 47
Hoofdstuk 4: Dyslexie in praktijk ......................................................................................................................... 48
4.1. Recente RTI-modellen .............................................................................................................................. 48
4.2. Behandelprotocol dyslexie ...................................................................................................................... 48
4.2.1. Brede basiszorg (Fase 0) ................................................................................................................... 49
2
, 4.2.2. Verhoogde basiszorg (fase 1) .......................................................................................................... 49
4.2.3. Uitbreiding van zorg (fase 2) ............................................................................................................ 50
4.2.4. GC/IAC/OV4 (fase 3) ........................................................................................................................ 51
4.3. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 51
Hoofdstuk 5: Dyscalculie..................................................................................................................................... 52
5.1. Theoretische modellen ............................................................................................................................ 52
5.1.1. Abstract code model ....................................................................................................................... 52
5.1.2. Triple code model ............................................................................................................................. 53
5.1.3. Multiple encoding model ................................................................................................................. 54
5.2. Rekenontwikkeling ................................................................................................................................... 55
5.3. Dyscalculie ................................................................................................................................................ 56
5.3.1. Definiëring .......................................................................................................................................... 56
5.3.2. Dyscalculie doorheen de levensloop ............................................................................................. 58
5.3.3. Vier fenotypes .................................................................................................................................... 59
5.3.4. Comorbiditeiten ................................................................................................................................ 61
5.4. Verklaringsniveaus .................................................................................................................................... 61
5.4.1. Gentisch ............................................................................................................................................. 62
5.4.2. (meta)cognitieve factoren .............................................................................................................. 62
5.5. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 67
Hoofdstuk 6: Rekenen/Dyscalculie in de praktijk ............................................................................................. 69
6.1. Rekenen in de praktijk ............................................................................................................................. 69
6.2. Leren rekenen ........................................................................................................................................... 69
6.3. Principes realistische stroming ................................................................................................................. 71
6.3. Behandelprotocol .................................................................................................................................... 72
6.4. Diagnostiek: Tedi-math ............................................................................................................................ 72
6.5. Rekenprocesonderzoek........................................................................................................................... 72
6.6. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 73
Hoofdstuk 7: Hoogbegaafdheid ....................................................................................................................... 75
7.1. Introductie ................................................................................................................................................. 75
7.1.1. Inleiding .............................................................................................................................................. 75
7.1.2. Definiëring .......................................................................................................................................... 77
7.2. Comorbiditeiten ....................................................................................................................................... 79
7.3. Theoretische modellen ............................................................................................................................ 80
7.3.1. Mönks & Mason, 2000 ....................................................................................................................... 80
7.3.2. Multifactorenmodel (Heller, 2005) ................................................................................................... 81
7.3.3. Delphi-model (Kooijman-van thiel, 2008)........................................................................................ 82
7.3.4. Groeimodel (Kieboom & Venderickx, 2017) ................................................................................... 82
7.4. Twee benaderingen ................................................................................................................................ 83
7.4.1. Veerkrachtbenadering ..................................................................................................................... 83
3
, 7.4.2. Risico benadering ............................................................................................................................. 83
7.5. Hoogbegaafdheid herkennen ............................................................................................................... 85
7.6. Omgeving ................................................................................................................................................. 87
7.7 Praktijk ......................................................................................................................................................... 88
7.8. Nog interessant uit het WPO rond hoogbegaafdheid ......................................................................... 90
7.9. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 92
Hoofdstuk 8: Zittenblijven .................................................................................................................................... 93
8.1. Onderwijscontext & zittenblijven in Vlaanderen ................................................................................... 93
8.1.1. Maatschappelijk debat ................................................................................................................... 93
8.1.2. Theoretische denkkaders.................................................................................................................. 94
8.1.3. Context ............................................................................................................................................... 95
8.2. Onderzoek zittenblijven ........................................................................................................................... 97
8.2.1. Onderzoek van Mieke Goos (2013) ................................................................................................. 97
8.2.2. Wetenschappelijke studies: niet zo easy peasy ............................................................................. 99
8.2.3. Recente bevindingen: Goos, 2021 ................................................................................................ 104
8.3. Varianten en alternatieven van zittenblijven ...................................................................................... 105
8.4. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 106
Gastles 1: De neurobiologie van leren en leerstoornissen ............................................................................ 107
1.1. Neurale correlaten van leren ................................................................................................................ 107
1.2. Neurobiologie van lezen ....................................................................................................................... 108
1.2.1. Neurale correlaten van lezen ........................................................................................................ 108
1.2.2. Neurale correlaten van dyslexie .................................................................................................... 111
1.3. Neurobiologie van rekenen .................................................................................................................. 112
1.3.1. Neurale correlaten van hoeveelheid............................................................................................ 112
1.3.2. Neurale correlaten van getallen ................................................................................................... 114
1.3.3. Neurale correlaten van rekenen ................................................................................................... 115
1.3.4. Neurale correlaten van dyscalculie .............................................................................................. 116
1.4. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 116
Gastles 2: Metacognitie ................................................................................................................................... 118
2.1. inleiding ................................................................................................................................................... 118
2.2. Definiëring ............................................................................................................................................... 118
2.3. Operationalisatie .................................................................................................................................... 120
2.4. Ontwikkelingsverloop ............................................................................................................................. 121
2.5. Aanpak.................................................................................................................................................... 122
2.6. Metaperspectief op metacognitie ...................................................................................................... 123
2.7. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 124
Gastles 3: Inclusief onderwijs & Gelijke onderwijskansen .............................................................................. 126
3.1. Inclusief onderwijs?................................................................................................................................. 126
3.1.1. Wat is inclusief onderwijs?............................................................................................................... 126
4
, 3.1.2. Ontwikkeling .................................................................................................................................... 126
3.2. Diversiteit en inclusie .............................................................................................................................. 127
3.2.1. Twee kanten van dezelfde medaille............................................................................................. 127
3.2.2. Maatschappelijke perspectieven ................................................................................................. 127
3.2.3. Van segregatie naar Inclusie ......................................................................................................... 128
3.3. Inclusief onderwijs in de praktijk ............................................................................................................ 130
3.4. Beleid ....................................................................................................................................................... 132
3.4.1. Het zorgcontinuüm in het onderwijs .............................................................................................. 132
3.4.2. Fasen van het zorgcontinuüm ....................................................................................................... 132
3.5. Eerste stap naar gelijke onderwijskansen? .......................................................................................... 134
3.6. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 135
5
,HOOFSTUK 1: INLEIDING
1.1. LEERSTOORNISSEN
Ontwikkelingsstoornis
− Neurologische of psychische aandoening die ‘normale’ ontwikkeling verstoort
o Breed begrip: continuüm van subjectieve impact
o Al vroeg merkbaar: treedt vroeg in kindertijd op
▪ Gaat invloed hebben op verschillende aspecten in het leven →
verstoringen in andere aspecten functioneren → veel comorbiditeiten
− Voorbeelden
o Autisme
o ADHD
o Leerstoornissen
o …
− Gelaagde problematiek
o Impact verschillende aspecten
o Symptomen vaak ook ontwikkelingsstoornis x omgeving
o Afstemming persoon en omgeving heel belangrijk!
− Term neurodiversiteit in opmars als verzamelterm
o Loskomen van strikte labels/diagnoses
o Spectrum idee
▪ Niet denken vanuit deficit
− Eigenschappen die voordelig en nadelig kunnen zijn
o Hyperfocus
▪ Bv in de e-sport is er een grotere proportie van mensen met hyperfocus
→ is in deze context voordelig
o Prikkelgevoeligheid
− Toename ontwikkelingsstoornissen
o Komt het echt vaker voor of wordt het gewoon meer vastgesteld?
o Ouders hebben nu meer aandacht voor zaken die iets minder vlot verlopen in
de ontwikkeling
o Diagnose biedt extra ondersteuning
Leerproblemen
− Vaak gaan ontwikkelingsstoornissen gepaard met leerproblemen
o één aspect
− ‘moeilijkheden bij het leren’
o Individuele factoren
▪ Motivatie
▪ Langdurige ziekte
▪ …
o Omgevingsfactoren
▪ Beperkte opvolging thuis
▪ Moeilijke thuissituatie (eg geen rustige plek voor huiswerk)
− tijdelijk?
o Stoornissen zijn per definitie iets dat wel geremedieerd kan worden maar
ergens wel aanwezig zal blijven
6
,Leerproblemen VS leerstoornissen
− Leerproblemen breder dan leerstoornissen
o Er is bij leerstoornissen altijd sprake van leerproblemen
o Niet bij alle leerproblemen is er sprake van leerstoornissen
− ‘Stoornis’ → specifieke criteria opgesteld
o oa DSM-V
▪ zie hieronder
• blauw kadertje dyslexie
o verschillende subaspecten die fout lopen
• geel kadertje dyscalculie
o hier ook nog verschil in specifieke vaardigheden waar
kind beter/slechter op scoort
▪ bv specifiek moeite met ‘number sense’ of
eerder specifiek moeite met procedures
▪ opmerkingen
• ‘Ondanks interventie’
o Hoeveel verbetering nodig?
▪ Moeilijk objectief te maken wanneer geen
gekwantificeerde criteria
o Wat is een goede interventie?
• ‘Niet beter verklaard door ….’:
o Bij verstandelijke beperking
▪ IQ < 70: geen dyslexie/dyscalculie
▪ 70 < IQ < 85 IQ in rekening genomen bij effect
interventie
o Andere stoornissen
▪ Het niet goed kunnen lezen van rekenopgave
(dyslexie) is geen dyscalculie
▪ Soms moeilijk om goed onderscheid te maken
o Psychosociale tegenslagen
• ‘Significant negatieve invloed’
o Afhankelijk van hoe hard er op gelet wordt
o Sterke leerlingen kunnen (lang) compenseren
o Bv hoogbegaafde gaan ondanks dyslexie/dyscalculie
nog steeds (meer dan) gemiddeld presteren
• Onderscheid in ernst (zie onder)
o Ook moeilijke definities
o Bv definitie van ‘licht’ → kan je hier dan wel spreken
over een stoornis als het niet echt stoort?
7
, − Specifieke leerstoornis:
o Specificiteit in verminderde mogelijkheden
o Specificiteit paradox: quid comorbiditeit
▪ Heel specifieke uitval (in bv lezen) maar geen specifieke oorzaken
• Er zijn heel brede factoren die een rol spelen
▪ zie later
Dyslexie en dyscalculie
− Specifieke leerstoornissen met betrekking tot
o Lezen en/of schrijven
o Wiskunde/rekenen
− Verklarende VS beschrijvende benadering
o Vooral beschrijvend bij deze stoornissen
▪ Want oorzaken zijn (nog) niet zo helder
o Verklarende: wat is de oorzaak → specificiteitsparadox (zie later)
8
, − Stoornis of ‘gewoon’ de zwakkere leerlingen?
o Lees/schrijf- en rekenvaardigheden zijn normaal verdeeld
o Verwachten we andere verdeling?
− Leesvaardigheid normaal verdeeld over populatie
o Na verder onderzoek, kwamen ze niet meer uit op een extra mini normaal
verdeling!! Dus linker afbeelding niet correct
o Het is dus niet heel duidelijk om te zien of iemand dyslexie heeft of niet
Leerprobleem-stoornis
− Schoolse prestaties belangrijk
o Cognitief
o Sociaal
− Klachten manifest wanneer vaardigheden
zwaarder belast worden
o Belangrijke momenten om ‘mee’ te
zijn
o Belang van snel en adequaat te
handelen
− Meestal tweestaps
1) Remedial teaching
▪ Idee dat het vooral gaat om ‘resistance to intervention’ dus dan zal
het direct beteren door hier extra ondersteuning bij te krijgen
▪ Wanneer de extra ondersteuning niet voldoende werkt, gaat men over
naar de orthodidactiek
2) Gespecialiseerde hulp → orthodidactiek
Remedial teaching en behandeling
− In elkaars verlengde met diagnostisch onderzoek als scharnierpunt
− Remedial teaching
o Extra ondersteuning
▪ Dit is de ‘interventie’ waarover wordt gesproken in de DSM criteria
o (Binneschoolse) leerlingenbegeleiding
o Gericht op brede leerproblemen
o Gebruik van (al dan niet bewezen effectieve) programma’s
o Continuüm van ondersteunende onderwijspraktijken
▪ Traject afgestemd op individu
o Er bestaan aantal programma’s
▪ Afhankelijk van school
▪ Is er een remedial teacher?
• Budget vrijgemaakt om gespecialiseerd personeel hiervoor de
hebben?
9
, o Inhoudelijke aandachtspunten
▪ Wetenschappelijke basis
▪ Past het in schoolcontext
▪ Nood aan tussendoelen
▪ …
o Praktische aandachtspunten
▪ Financieel
▪ Individueel/groep
▪ Binnen/buiten klas
o Sterk verschillend van school tot school!
− (Orthodidactische) behandeling
o Gespecialiseerd
▪ Duidelijke protocollen
o Diagnostiek als vertrekpunt
o Gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek
o Timing individueel
o Gericht op specifieke leerstoornis
▪ Basis in diagnostiek
▪ Later meer
o Strikter protocol
Praktijk: redelijke aanpassingen
− Doel = inclusief onderwijs
o Inclusief onderwijs = onderwijs waar iedereen terecht kan
▪ Bv een hellend vlak: zo kan iedereen naar boven VS een trap: hierbij
kan niet iedereen naar boven dus moeten er aanpassingen gebeuren
o Vraag blijft: wat zijn ‘redelijke aanpassingen’?
▪ Wanneer is een aanpassing redelijk?
• Soms komt het dichter in de buurt van het wegnemen van
leerkansen → bv enkel vraag stellen aan leerling wanneer die
op voorhand het juiste antwoord weet (kadering: sociale
angsten)
− Aantal zijn goed ingeburgerd
o Voorleessoftware
o Gebruik kladpapier
o Bepaald beter leesbaar lettertype
− Maar niet altijd effectief
o Extra tijd voor evaluatie
▪ Werd/wordt vrij wijd gebruikt, maar wordt niet altijd ondersteund!
− Zoveel mogelijk ‘uitzonderingsmaatregelen’ installeren voor iedereen
o → inclusief onderwijs
− Vaak in context van ‘zwakke leerlingen’
o Goed onderwijs is iedereen zijn/haar leerpotentieel optimaal laten benutten
− Hoogbegaafdheid vraagt evenzeer redelijke aanpassingen
o Bv leerlingen die snel klaar zijn, gewoon de volgende 20 (gelijkaardige)
oefeningen laten maken, helpt niet per se
▪ Daarom bv inrichten van ‘kangoeroe klassen’
o Risico VS veerkracht benadering
o Meer dan enkel ‘heel slim’ zijn
10
1
,INHOUDSOPGAVE
Hoofstuk 1: Inleiding .............................................................................................................................................. 6
1.1. Leerstoornissen ............................................................................................................................................ 6
1.2. Onderwijspsychologie.............................................................................................................................. 12
1.3. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 17
Hoofdstuk 2: Lees(ontwikkelings)theorieën....................................................................................................... 18
2.1. Theoretische modellen van lezen ........................................................................................................... 18
2.1.1. Standaardmodel ............................................................................................................................... 18
2.1.2. Interactieve-activatiemodel (IAM).................................................................................................. 20
2.1.3. Dual route cascaded model ........................................................................................................... 20
2.1.4. Connectionistisch model .................................................................................................................. 21
2.1.5. Stabiliteits - plasticiteitsdilemma ...................................................................................................... 21
2.2. Leesontwikkelingstheorieën..................................................................................................................... 22
2.2.1. Stage-based ...................................................................................................................................... 22
2.2.2. Item-based ......................................................................................................................................... 25
2.3. Leren lezen ................................................................................................................................................ 26
2.4. Lexicale asymmetrie ................................................................................................................................ 28
2.5. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 28
Hoofdstuk 3: Het dyslexiedebat ......................................................................................................................... 30
3.1. Definiëring Dyslexie .................................................................................................................................. 30
3.1.1. Populair beeld van dyslexie ............................................................................................................. 30
3.1.2. Het begrip dyslexie ............................................................................................................................ 30
3.1.3. Effecten op definities ........................................................................................................................ 31
3.2. Zwak lezen of ‘leer’-stoornis? .................................................................................................................. 32
3.2.1. Visies.................................................................................................................................................... 32
3.2.2. Discrepantiecriterium ........................................................................................................................ 33
3.2.3. Bezwaren tegen discrepantiemodel ............................................................................................... 33
3.3. Verklaringsniveaus: Intergenerationele multipele deficit model ......................................................... 34
3.3.1. Genetische factoren......................................................................................................................... 36
3.3.2. Genetische of culturele transmissie ................................................................................................. 37
3.3.3. Neurale systemen .............................................................................................................................. 38
3.3.4. Cognitieve oorzaken......................................................................................................................... 40
3.3.4.1. Multifactorieel verklaringsmodel ................................................................................................... 41
3.4. Conclusie................................................................................................................................................... 47
3.5. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 47
Hoofdstuk 4: Dyslexie in praktijk ......................................................................................................................... 48
4.1. Recente RTI-modellen .............................................................................................................................. 48
4.2. Behandelprotocol dyslexie ...................................................................................................................... 48
4.2.1. Brede basiszorg (Fase 0) ................................................................................................................... 49
2
, 4.2.2. Verhoogde basiszorg (fase 1) .......................................................................................................... 49
4.2.3. Uitbreiding van zorg (fase 2) ............................................................................................................ 50
4.2.4. GC/IAC/OV4 (fase 3) ........................................................................................................................ 51
4.3. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 51
Hoofdstuk 5: Dyscalculie..................................................................................................................................... 52
5.1. Theoretische modellen ............................................................................................................................ 52
5.1.1. Abstract code model ....................................................................................................................... 52
5.1.2. Triple code model ............................................................................................................................. 53
5.1.3. Multiple encoding model ................................................................................................................. 54
5.2. Rekenontwikkeling ................................................................................................................................... 55
5.3. Dyscalculie ................................................................................................................................................ 56
5.3.1. Definiëring .......................................................................................................................................... 56
5.3.2. Dyscalculie doorheen de levensloop ............................................................................................. 58
5.3.3. Vier fenotypes .................................................................................................................................... 59
5.3.4. Comorbiditeiten ................................................................................................................................ 61
5.4. Verklaringsniveaus .................................................................................................................................... 61
5.4.1. Gentisch ............................................................................................................................................. 62
5.4.2. (meta)cognitieve factoren .............................................................................................................. 62
5.5. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 67
Hoofdstuk 6: Rekenen/Dyscalculie in de praktijk ............................................................................................. 69
6.1. Rekenen in de praktijk ............................................................................................................................. 69
6.2. Leren rekenen ........................................................................................................................................... 69
6.3. Principes realistische stroming ................................................................................................................. 71
6.3. Behandelprotocol .................................................................................................................................... 72
6.4. Diagnostiek: Tedi-math ............................................................................................................................ 72
6.5. Rekenprocesonderzoek........................................................................................................................... 72
6.6. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 73
Hoofdstuk 7: Hoogbegaafdheid ....................................................................................................................... 75
7.1. Introductie ................................................................................................................................................. 75
7.1.1. Inleiding .............................................................................................................................................. 75
7.1.2. Definiëring .......................................................................................................................................... 77
7.2. Comorbiditeiten ....................................................................................................................................... 79
7.3. Theoretische modellen ............................................................................................................................ 80
7.3.1. Mönks & Mason, 2000 ....................................................................................................................... 80
7.3.2. Multifactorenmodel (Heller, 2005) ................................................................................................... 81
7.3.3. Delphi-model (Kooijman-van thiel, 2008)........................................................................................ 82
7.3.4. Groeimodel (Kieboom & Venderickx, 2017) ................................................................................... 82
7.4. Twee benaderingen ................................................................................................................................ 83
7.4.1. Veerkrachtbenadering ..................................................................................................................... 83
3
, 7.4.2. Risico benadering ............................................................................................................................. 83
7.5. Hoogbegaafdheid herkennen ............................................................................................................... 85
7.6. Omgeving ................................................................................................................................................. 87
7.7 Praktijk ......................................................................................................................................................... 88
7.8. Nog interessant uit het WPO rond hoogbegaafdheid ......................................................................... 90
7.9. Oefenvraagjes .......................................................................................................................................... 92
Hoofdstuk 8: Zittenblijven .................................................................................................................................... 93
8.1. Onderwijscontext & zittenblijven in Vlaanderen ................................................................................... 93
8.1.1. Maatschappelijk debat ................................................................................................................... 93
8.1.2. Theoretische denkkaders.................................................................................................................. 94
8.1.3. Context ............................................................................................................................................... 95
8.2. Onderzoek zittenblijven ........................................................................................................................... 97
8.2.1. Onderzoek van Mieke Goos (2013) ................................................................................................. 97
8.2.2. Wetenschappelijke studies: niet zo easy peasy ............................................................................. 99
8.2.3. Recente bevindingen: Goos, 2021 ................................................................................................ 104
8.3. Varianten en alternatieven van zittenblijven ...................................................................................... 105
8.4. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 106
Gastles 1: De neurobiologie van leren en leerstoornissen ............................................................................ 107
1.1. Neurale correlaten van leren ................................................................................................................ 107
1.2. Neurobiologie van lezen ....................................................................................................................... 108
1.2.1. Neurale correlaten van lezen ........................................................................................................ 108
1.2.2. Neurale correlaten van dyslexie .................................................................................................... 111
1.3. Neurobiologie van rekenen .................................................................................................................. 112
1.3.1. Neurale correlaten van hoeveelheid............................................................................................ 112
1.3.2. Neurale correlaten van getallen ................................................................................................... 114
1.3.3. Neurale correlaten van rekenen ................................................................................................... 115
1.3.4. Neurale correlaten van dyscalculie .............................................................................................. 116
1.4. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 116
Gastles 2: Metacognitie ................................................................................................................................... 118
2.1. inleiding ................................................................................................................................................... 118
2.2. Definiëring ............................................................................................................................................... 118
2.3. Operationalisatie .................................................................................................................................... 120
2.4. Ontwikkelingsverloop ............................................................................................................................. 121
2.5. Aanpak.................................................................................................................................................... 122
2.6. Metaperspectief op metacognitie ...................................................................................................... 123
2.7. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 124
Gastles 3: Inclusief onderwijs & Gelijke onderwijskansen .............................................................................. 126
3.1. Inclusief onderwijs?................................................................................................................................. 126
3.1.1. Wat is inclusief onderwijs?............................................................................................................... 126
4
, 3.1.2. Ontwikkeling .................................................................................................................................... 126
3.2. Diversiteit en inclusie .............................................................................................................................. 127
3.2.1. Twee kanten van dezelfde medaille............................................................................................. 127
3.2.2. Maatschappelijke perspectieven ................................................................................................. 127
3.2.3. Van segregatie naar Inclusie ......................................................................................................... 128
3.3. Inclusief onderwijs in de praktijk ............................................................................................................ 130
3.4. Beleid ....................................................................................................................................................... 132
3.4.1. Het zorgcontinuüm in het onderwijs .............................................................................................. 132
3.4.2. Fasen van het zorgcontinuüm ....................................................................................................... 132
3.5. Eerste stap naar gelijke onderwijskansen? .......................................................................................... 134
3.6. Oefenvraagjes ........................................................................................................................................ 135
5
,HOOFSTUK 1: INLEIDING
1.1. LEERSTOORNISSEN
Ontwikkelingsstoornis
− Neurologische of psychische aandoening die ‘normale’ ontwikkeling verstoort
o Breed begrip: continuüm van subjectieve impact
o Al vroeg merkbaar: treedt vroeg in kindertijd op
▪ Gaat invloed hebben op verschillende aspecten in het leven →
verstoringen in andere aspecten functioneren → veel comorbiditeiten
− Voorbeelden
o Autisme
o ADHD
o Leerstoornissen
o …
− Gelaagde problematiek
o Impact verschillende aspecten
o Symptomen vaak ook ontwikkelingsstoornis x omgeving
o Afstemming persoon en omgeving heel belangrijk!
− Term neurodiversiteit in opmars als verzamelterm
o Loskomen van strikte labels/diagnoses
o Spectrum idee
▪ Niet denken vanuit deficit
− Eigenschappen die voordelig en nadelig kunnen zijn
o Hyperfocus
▪ Bv in de e-sport is er een grotere proportie van mensen met hyperfocus
→ is in deze context voordelig
o Prikkelgevoeligheid
− Toename ontwikkelingsstoornissen
o Komt het echt vaker voor of wordt het gewoon meer vastgesteld?
o Ouders hebben nu meer aandacht voor zaken die iets minder vlot verlopen in
de ontwikkeling
o Diagnose biedt extra ondersteuning
Leerproblemen
− Vaak gaan ontwikkelingsstoornissen gepaard met leerproblemen
o één aspect
− ‘moeilijkheden bij het leren’
o Individuele factoren
▪ Motivatie
▪ Langdurige ziekte
▪ …
o Omgevingsfactoren
▪ Beperkte opvolging thuis
▪ Moeilijke thuissituatie (eg geen rustige plek voor huiswerk)
− tijdelijk?
o Stoornissen zijn per definitie iets dat wel geremedieerd kan worden maar
ergens wel aanwezig zal blijven
6
,Leerproblemen VS leerstoornissen
− Leerproblemen breder dan leerstoornissen
o Er is bij leerstoornissen altijd sprake van leerproblemen
o Niet bij alle leerproblemen is er sprake van leerstoornissen
− ‘Stoornis’ → specifieke criteria opgesteld
o oa DSM-V
▪ zie hieronder
• blauw kadertje dyslexie
o verschillende subaspecten die fout lopen
• geel kadertje dyscalculie
o hier ook nog verschil in specifieke vaardigheden waar
kind beter/slechter op scoort
▪ bv specifiek moeite met ‘number sense’ of
eerder specifiek moeite met procedures
▪ opmerkingen
• ‘Ondanks interventie’
o Hoeveel verbetering nodig?
▪ Moeilijk objectief te maken wanneer geen
gekwantificeerde criteria
o Wat is een goede interventie?
• ‘Niet beter verklaard door ….’:
o Bij verstandelijke beperking
▪ IQ < 70: geen dyslexie/dyscalculie
▪ 70 < IQ < 85 IQ in rekening genomen bij effect
interventie
o Andere stoornissen
▪ Het niet goed kunnen lezen van rekenopgave
(dyslexie) is geen dyscalculie
▪ Soms moeilijk om goed onderscheid te maken
o Psychosociale tegenslagen
• ‘Significant negatieve invloed’
o Afhankelijk van hoe hard er op gelet wordt
o Sterke leerlingen kunnen (lang) compenseren
o Bv hoogbegaafde gaan ondanks dyslexie/dyscalculie
nog steeds (meer dan) gemiddeld presteren
• Onderscheid in ernst (zie onder)
o Ook moeilijke definities
o Bv definitie van ‘licht’ → kan je hier dan wel spreken
over een stoornis als het niet echt stoort?
7
, − Specifieke leerstoornis:
o Specificiteit in verminderde mogelijkheden
o Specificiteit paradox: quid comorbiditeit
▪ Heel specifieke uitval (in bv lezen) maar geen specifieke oorzaken
• Er zijn heel brede factoren die een rol spelen
▪ zie later
Dyslexie en dyscalculie
− Specifieke leerstoornissen met betrekking tot
o Lezen en/of schrijven
o Wiskunde/rekenen
− Verklarende VS beschrijvende benadering
o Vooral beschrijvend bij deze stoornissen
▪ Want oorzaken zijn (nog) niet zo helder
o Verklarende: wat is de oorzaak → specificiteitsparadox (zie later)
8
, − Stoornis of ‘gewoon’ de zwakkere leerlingen?
o Lees/schrijf- en rekenvaardigheden zijn normaal verdeeld
o Verwachten we andere verdeling?
− Leesvaardigheid normaal verdeeld over populatie
o Na verder onderzoek, kwamen ze niet meer uit op een extra mini normaal
verdeling!! Dus linker afbeelding niet correct
o Het is dus niet heel duidelijk om te zien of iemand dyslexie heeft of niet
Leerprobleem-stoornis
− Schoolse prestaties belangrijk
o Cognitief
o Sociaal
− Klachten manifest wanneer vaardigheden
zwaarder belast worden
o Belangrijke momenten om ‘mee’ te
zijn
o Belang van snel en adequaat te
handelen
− Meestal tweestaps
1) Remedial teaching
▪ Idee dat het vooral gaat om ‘resistance to intervention’ dus dan zal
het direct beteren door hier extra ondersteuning bij te krijgen
▪ Wanneer de extra ondersteuning niet voldoende werkt, gaat men over
naar de orthodidactiek
2) Gespecialiseerde hulp → orthodidactiek
Remedial teaching en behandeling
− In elkaars verlengde met diagnostisch onderzoek als scharnierpunt
− Remedial teaching
o Extra ondersteuning
▪ Dit is de ‘interventie’ waarover wordt gesproken in de DSM criteria
o (Binneschoolse) leerlingenbegeleiding
o Gericht op brede leerproblemen
o Gebruik van (al dan niet bewezen effectieve) programma’s
o Continuüm van ondersteunende onderwijspraktijken
▪ Traject afgestemd op individu
o Er bestaan aantal programma’s
▪ Afhankelijk van school
▪ Is er een remedial teacher?
• Budget vrijgemaakt om gespecialiseerd personeel hiervoor de
hebben?
9
, o Inhoudelijke aandachtspunten
▪ Wetenschappelijke basis
▪ Past het in schoolcontext
▪ Nood aan tussendoelen
▪ …
o Praktische aandachtspunten
▪ Financieel
▪ Individueel/groep
▪ Binnen/buiten klas
o Sterk verschillend van school tot school!
− (Orthodidactische) behandeling
o Gespecialiseerd
▪ Duidelijke protocollen
o Diagnostiek als vertrekpunt
o Gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek
o Timing individueel
o Gericht op specifieke leerstoornis
▪ Basis in diagnostiek
▪ Later meer
o Strikter protocol
Praktijk: redelijke aanpassingen
− Doel = inclusief onderwijs
o Inclusief onderwijs = onderwijs waar iedereen terecht kan
▪ Bv een hellend vlak: zo kan iedereen naar boven VS een trap: hierbij
kan niet iedereen naar boven dus moeten er aanpassingen gebeuren
o Vraag blijft: wat zijn ‘redelijke aanpassingen’?
▪ Wanneer is een aanpassing redelijk?
• Soms komt het dichter in de buurt van het wegnemen van
leerkansen → bv enkel vraag stellen aan leerling wanneer die
op voorhand het juiste antwoord weet (kadering: sociale
angsten)
− Aantal zijn goed ingeburgerd
o Voorleessoftware
o Gebruik kladpapier
o Bepaald beter leesbaar lettertype
− Maar niet altijd effectief
o Extra tijd voor evaluatie
▪ Werd/wordt vrij wijd gebruikt, maar wordt niet altijd ondersteund!
− Zoveel mogelijk ‘uitzonderingsmaatregelen’ installeren voor iedereen
o → inclusief onderwijs
− Vaak in context van ‘zwakke leerlingen’
o Goed onderwijs is iedereen zijn/haar leerpotentieel optimaal laten benutten
− Hoogbegaafdheid vraagt evenzeer redelijke aanpassingen
o Bv leerlingen die snel klaar zijn, gewoon de volgende 20 (gelijkaardige)
oefeningen laten maken, helpt niet per se
▪ Daarom bv inrichten van ‘kangoeroe klassen’
o Risico VS veerkracht benadering
o Meer dan enkel ‘heel slim’ zijn
10
