BELGISCH FEDERALISME
Academiejaar 2025-2026
,Inhoud
Thema 1 | Inleiding .................................................................................................................................................................. 6
1.1 Federale Cultuur ............................................................................................................................................................. 6
1.2 De theorie van het federalisme ........................................................................................................................... 6
1.2.1 Unitarisme ........................................................................................................................................................ 7
1.2.2 Federalisme ..................................................................................................................................................... 7
1.2.3 Confederalisme ............................................................................................................................................. 8
1.2.4 Hybride vormen van federalisme ...................................................................................................... 9
1.3 Elke federale staat is sui generis ...................................................................................................................... 10
1.3.1 Maturiteit van federaties ....................................................................................................................... 10
1.3.2 Interne diversiteit ....................................................................................................................................... 10
1.3.3 Centrifugaal versus centripetaal ........................................................................................................ 11
1.3.4 Omvang deelstaten .................................................................................................................................... 11
1.3.5 Symmetrische en asymmetrische federaties ........................................................................... 12
1.3.6 Bevoegdheidsverdeling: duaal of coöperatief.......................................................................... 12
1.3.7 Fiscale decentralisatie en transfers ................................................................................................. 13
1.4 De Statenkamer .......................................................................................................................................................... 15
1.5 Nationale partijen ....................................................................................................................................................... 15
1.6 Federalisme als conflictmanagement ..........................................................................................................16
1.6.1 Federalisme als recept voor conflictmanagement ...............................................................16
6.1.2 De paradox van het federalisme ....................................................................................................... 17
Thema 2 | De lange aanloop naar de eerste SHV .............................................................................................. 18
2.1 De wortels van de communautaire breuklijn ......................................................................................... 18
2.1.1 Taal en politiek ..............................................................................................................................................19
2.2 De geschiedenis van de taalkwestie .............................................................................................................19
2.2.1 Ontstaan ...........................................................................................................................................................19
2.2.2 Taalpolitiek in het 19e-eeuwse België: de verfransing van Vlaanderen.................... 21
2.2.3 Een Belgisch-loyale Vlaamse beweging ..................................................................................... 22
2.3 Eerste taalwetten .................................................................................................................................................. 23
2.4 De taalpolitiek tot de Eerste Wereldoorlog .................................................................................... 26
2.5 De Waalse beweging tot de Eerste Wereldoorlog .......................................................................... 27
2.6 De Eerste Wereldoorlog: activisme en frontbeweging ................................................................ 29
2.6.1 De Frontpartij ............................................................................................................................................... 29
2.6.2 Het interbellum: een tweede generatie taalwetten ........................................................... 30
2.7 De communautaire conflicten na de Tweede Wereldoorlog ................................................... 32
2.7.1 Collaboratie, repressie en amnestie ............................................................................................... 33
2.7.2 Leopold III en de Koningskwestie................................................................................................... 34
2.7.3 De Schoolstrijd ............................................................................................................................................. 35
1
, 2.8 De jaren 1960: snelweg naar federalisme ......................................................................................... 37
2.8.1 De Eenheidswet (1961) ............................................................................................................................. 37
2.8.2 Partijenconfederalisme .......................................................................................................................... 39
2.8.3 De Taalgrens ................................................................................................................................................. 42
2.8.4 Faciliteiten (in de rand) .......................................................................................................................... 44
2.8.5 Leuven Vlaams ............................................................................................................................................ 46
2.9 Transfers ..................................................................................................................................................................... 48
2.9.1 Waalse transfers? ...................................................................................................................................... 48
2.9.2 Vlaamse transfers? ................................................................................................................................... 49
Thema 3 | De eerste staatshervorming (1970) .................................................................................................... 50
3.1 De eerste stap naar federalisme ................................................................................................................. 50
3.2 Werkgroep der 28 .................................................................................................................................................. 51
3.3 De oprichting van cultuurgemeenschappen ..................................................................................... 52
3.4 Het principe van de gewestvorming .................................................................................................. 53
3.5 Procedures ter bescherming van minderheden .............................................................................. 55
3.6 Voor een derde keer pacificatie ...................................................................................................................58
3.7 Institutionele spraakverwarring .................................................................................................................. 59
Thema 4 | Gewestvorming op het tempo van Echternach (de jaren 1970) ..................................... 60
4.1 De regeringen-Eyskens-Merlot (68-72) en Eyskens-Cools (72-73) ............................................ 60
4.2 Regering-Leburton (73-74) .................................................................................................................................61
4.3 Regering-Tindemans- De Clercq en de voorlopige gewestvorming (74-77) .....................61
4.4 Het Egmontpact en het Stuyvenbergakkoord .................................................................................... 63
4.5 Historisch, maar zonder resultaat................................................................................................................. 66
4.6 Federalisme komt met voor- en nadelen ................................................................................................67
Thema 5 | De tweede staatshervorming (1980) ................................................................................................ 68
5.1 Staatshervorming in het malgoverno ......................................................................................................... 68
5.1.1 Martens I ......................................................................................................................................................... 69
5.1.2 Martens II ........................................................................................................................................................ 70
5.1.3 Martens III ........................................................................................................................................................ 71
5.2 De instellingen van gemeenschappen en gewesten ........................................................................ 71
5.3 Bevoegdheden van de deelstaten en financiële middelen ......................................................... 73
5.4 Samenwerking tussen nationale staat en deelstaten .....................................................................74
5.5 Federalisme komt op gang ................................................................................................................................ 75
5.6 Herfederaliseren (light) ......................................................................................................................................... 76
5.6.1 Herfederaliseren light: hiërarchie der normen ....................................................................... 77
Thema 6 | De derde staatshervorming (1988) ..................................................................................................... 77
6.1 Geen twee zonder drie ........................................................................................................................................... 77
6.2 Martens III, IV en Eyskens I: voorrang aan de economie ................................................................ 78
2
, 6.3 Martens V, VI en VII: Happart en het duurdere Franstalige onderwijs ..................................79
6.4 Martens VIII: naar een derde staatshervorming .................................................................................. 81
6.5 Een staatshervorming in drie fasen ............................................................................................................ 82
6.5.1 Nieuwe bevoegdheden voor gemeenschappen en gewesten ....................................83
6.5.2 Oprichting Brussels Hoofdstedelijk Gewest ............................................................................ 84
6.5.3 Andere financiering voor gemeenschappen en gewesten ................................................ 86
6.5.4 Coöperatief federalisme en Arbitragehof .................................................................................. 87
6.6 Wat met de derde fase? ...................................................................................................................................... 88
6.7 Opnieuw losse eindjes ......................................................................................................................................... 89
6.8 Brussel, it’s complicated ..................................................................................................................................... 90
6.8.1 De Brusselaars...............................................................................................................................................91
Thema 7 | De vierde staatshervorming (1993) ......................................................................................................91
7.1 De verkiezingen van 24/11/1991 en de vorming van de regering-Dehaene I ........................91
7.2 Onderhandelen over een vierde staatshervorming ........................................................................... 92
7.2.1 Dialoog van gemeenschap tot gemeenschap ....................................................................... 93
7.2.2 Sint-Michielsakkoord .............................................................................................................................. 94
7.2.3 Sint-Quintinusakkoord .......................................................................................................................... 94
7.3 Nieuwe bevoegdheden en vers geld voor de deelstaten ............................................................... 95
7.4 Hervorming tweekamerstelsel ....................................................................................................................... 96
7.5 Rechtstreekse verkiezing van de deelstaatparlementen .............................................................. 96
7.6 Constitutieve autonomie en de bevoegdheidsverdeling tussen de Franse
Gemeenschap en het Waalse Gewest .................................................................................................................97
7.7 Splitsing Brabant, de zetels in het Europees Parlement en de transfers ........................... 98
7.7.1 Een tiende provincie ............................................................................................................................... 98
7.7.2 Zetels Europees Parlement ................................................................................................................ 98
7.7.3 Transfers .......................................................................................................................................................... 99
7.8 Eindpunt of rustpunt?.......................................................................................................................................... 99
7.9 Sociale zekerheid ................................................................................................................................................... 100
Thema 8 | De vijfde staatshervorming (2001) .................................................................................................... 102
8.1 Lambermonthervorming: een kleintje met grote financiële gevolgen .............................. 102
8.2 Na de vierde staatshervorming .................................................................................................................... 103
8.3 Verhofstadt I: gemengde communautaire ambities ..................................................................... 104
8.4 Het startschot: Costa en Sint-Elooisakkoord ........................................................................................ 105
8.5 Lambermont I en II ...............................................................................................................................................107
8.6 Schizofrene VU en mini-Costa .......................................................................................................................107
8.7 De bocht van Milquet ......................................................................................................................................... 108
8.8 Inhoud Lambermontakkoord ........................................................................................................................109
8.8.1 Financieel luik.............................................................................................................................................109
8.8.2 Bevoegdheidsluik ...................................................................................................................................... 111
3
, 8.9 Inhoud Lombardakkoord ................................................................................................................................... 112
8.9.1 Gegarandeerde minimumvertegenwoordiging .................................................................. 112
8.9.2 Antiblokkeringssysteem ....................................................................................................................... 113
8.9.3 Rechtstreekse verkiezing Brusselse leden VlaPa ................................................................. 115
8.9.4 Vlaamse schepen ...................................................................................................................................... 115
8.9.5 Extra geld voor Brussel .......................................................................................................................... 115
8.10 Een dure hervorming met losse eindjes ................................................................................................ 115
8.11 Hét federalisme bestaat niet ........................................................................................................................... 116
Thema 9 | Een decennium van communautair onvermogen ................................................................. 118
9.1 Verhofstadt II ............................................................................................................................................................... 118
9.2 BHV ................................................................................................................................................................................... 119
9.3 Met Vlaams kartel naar 2004 ........................................................................................................................... 119
9.4 BHV (bis)....................................................................................................................................................................... 120
9.5 Verkiezingen 2007 .................................................................................................................................................. 121
9.6 194 dagen lang ......................................................................................................................................................... 122
9.6.1 Leterme botst op “non” ............................................................................................................................... 122
9.6.2 BHV (ter) ......................................................................................................................................................... 122
9.6.3 Verhofstadt III ............................................................................................................................................. 123
9.7 Octopusgroep ........................................................................................................................................................... 124
9.8 Leterme I en einde kartel CD&V/N-VA ...................................................................................................... 125
9.9 Deelstaatverkiezingen 2009 ............................................................................................................................ 126
9.10 Heilige Herman en een laatste keer Leterme .................................................................................... 128
9.11 BHV splitsing Leterme II .................................................................................................................................... 128
9.12 Geen zesde staatshervorming ..................................................................................................................... 130
9.12.1 Tegengestelde mandaten .................................................................................................................. 130
9.12.2 Een lege kas ................................................................................................................................................ 130
9.12.3 Communautaire problemen, vol symboliek .......................................................................... 131
9.12.4 Uiteengroeien noord en zuid ........................................................................................................... 131
9.12.5 Leterme was geen great communicator ................................................................................ 132
9.12.6 Sputterende pacificatie ...................................................................................................................... 132
9.13 Een federale kieskring ....................................................................................................................................... 133
Thema 10 | De zesde staatshervorming (2014) ................................................................................................. 134
10.1 Een kortstondig momentum ........................................................................................................................ 136
10.2 Financieringswet verstoort de paringsdans ....................................................................................... 137
10.3 Het olijke duo en de koninklijke verduidelijker ................................................................................. 138
10.4 Brandweerman Johan ...................................................................................................................................... 139
10.5 Less is more ............................................................................................................................................................... 141
10.6 Liberalen toch aan tafel .................................................................................................................................... 142
4
, 10.7 CD&V en N-VA beginnen jojo-relatie ....................................................................................................... 142
10.8 Formateur Di Rupo ............................................................................................................................................. 143
10.8.1 Exit N-VA ...................................................................................................................................................... 144
10.8.2 Exit FDF ........................................................................................................................................................ 144
10.8.3 Exit Ecolo en Groen! .............................................................................................................................. 145
10.9 Het Vlinderakkoord .............................................................................................................................................146
10.9.1 Splitsing BHV .............................................................................................................................................146
10.9.2 BHV II ............................................................................................................................................................. 148
10.9.3 Hervormingen Brussel ........................................................................................................................149
10.9.4 Bevoegdheden ......................................................................................................................................... 150
10.9.5 Politieke vernieuwing........................................................................................................................... 153
10.9.6 Hervorming bijzondere financieringswet (BFW) ............................................................... 156
10.9.7 De sanerings- en vergrijzingsinspanningen .........................................................................160
10.9.8 Versterkte samenwerking .................................................................................................................. 161
10.10 De implementatie van de zesde staatshervorming ..................................................................... 161
10.11 Historisch of traditioneel? ............................................................................................................................... 161
10.12 Verschillend beleid deelstaten ................................................................................................................... 162
Thema 11 | Een zevende staatshervorming? ...................................................................................................... 163
11.1 In de koelkast van Michel .................................................................................................................................. 163
11.2 Evoluerende standpunten: confederalisme, federalisme met vier en herfederaliseren
..................................................................................................................................................................................................... 166
11.2.1 N-VA herlanceert confederalisme ................................................................................................. 166
11.2.2 Herfederaliseren ...................................................................................................................................... 167
11.2.3 Federalisme met vier ............................................................................................................................ 167
11.2.4 Schuivende partijposities .................................................................................................................. 169
11.3 Kiemen van een zevende staatshervorming ....................................................................................... 172
11.3.1 Versnippering bevoegdheden ......................................................................................................... 173
11.3.2 Geldproblemen ......................................................................................................................................... 173
11.3.3 Brussel ............................................................................................................................................................. 174
11.3.4 Verkiezingen 2019 .................................................................................................................................... 175
Thema 12 | Met België als het moet, zonder België als het kan ............................................................ 177
5
,Thema 1 | Inleiding
Verkiezingen 2019: staatshervorming slechts voor kleine groep kiezers het belangrijkste
thema (heel weinig mensen liggen hier van wakker)
• Geen gedeelde publieke sfeer + nauwelijks contact
➔ Desinteresse in institutionele politiek bij burgers staat in contrast met aandacht die
het krijgt van politici
➔ Zorgt voor een zekere paradox
Komt doordat politici op fed-niveau moeten samenwerken → ondervinden daarbij
spanningen
Containerbegrip “efficiëntie en beter bestuur” vormen daarom nu het buzzword ih debat
over federalisme
Staatshervorming (SHV) is meer dan technisch gesleutel
Achter regels zitten interessante debatten van politieke en ideologische aard
Belangrijke staatshervormers: Gaston Eyseskens, Wilfired Martens, Jean-Luc Dehaene, Guy
Verhofstadt en Elio Di Rupo
• Surrealisme: id zoektocht naar communautaire vrede lieten ze hun fantasie de vrije
loop (akkoorden die een normaal menselijk brein moeilijk kunnen vatten)
Resultaat van de staatshervormingen (SHV) → staatsinrichting die als absurd wordt
gepercipieerd en samen te vatten valt als: only in Belgium
1.1 Federale Cultuur
Uiteindelijke resultaat van de SHV’en: etnische kruitvat waarop dit land is gebaseerd is
niet tot ontploffing gekomen
Perceptie van vele Belgen: SHV is te duur, complex en zorgt voor slecht bestuur (negatieve
kenmerken gaan politiek debat beheersen)
➔ Zorgt ervoor dat er in BE geen federale politieke cultuur bestaat zoals bv. VS,
Zwitserland
Anderzijds leidt federalisme tot “politiek maatwerk” → houdt rekening met regionale
voorkeuren, ontmijnt conflicten, laat toe dichter bij mensen te besturen
Federalisme is onze hedendaagse institutionele realiteit
• Ommekeer tot unitarisme en volledige onafhankelijk zit er niet meteen in
1.2 De theorie van het federalisme
Federalisme geniet wereldwijd van een grote populariteit
19e-20e eeuw: heel wat nieuwe staten gevormd volgens Frans model (gecentraliseerd
systeem/unitarisme)
18e-19e eeuw: oprichting vd eerste moderne federaties
• 1789: Verenigde Staten
• 1848: Zwitserland
Ook onstabiele Latijn-Amerikaanse republieken volgen de VS (Brazilië, Venezuela, Mexico,
Argentinië)
6
,Duurde wel tot 2e helft vd 20e eeuw vooraleer federalisme echt van de grond kwam
➔ NA WOII sprake v paradigmashift (van unitarisme naar meer federalisme)
➔ Trending in koloniale en postkoloniale gebieden
➔ Duitsland als federale staat
Sterke revival in jaren 90‘: o.a. België die in 1993 officieel een federale staat werd
Momenteel leeft ongeveer 1/3 vd bevolking in een federale staat (hangt er vanaf welke
definitie die men hanteert)
Indeling volgens King (1982):
Federalisme: politieke ideologie
• “ismen” → zelfde als socialisme, liberalisme, conservatisme
• Politieke regimes moeten worden opgebouwd zodanig ze leiden tot een federatie
• Kunnen zowel streven naar meer decentralisering als centralisering (of geen
aanpassingen)
Federatie: beschrijvende term
• Politiek systeem dat voldoet aan federale basisprincipes
➔ Eerder theoretisch onderscheid (wordt in de praktijk weinig erkend)
Zo verwijst Belgisch Federalisme naar het federaal systeem van België en niet naar de
ideologie
1.2.1 Unitarisme
Doorgaans indeling volgens politieke systemen
• Unitaire staten
• Federaties
• Confederaties
Unitaire staat → bestuurd vanuit één centraal punt
• Betekent niet dat er geen deelgebieden kunnen bestaat met eigen bevoegdheden
(provincies, gemeenten)
• Centrale overheid heeft finale beslissingsmacht
• Kunnen beslissingen van deelgebieden overrulen
• Sprake van onderschikking: deelgebieden zijn ondergeschikte besturen
1.2.2 Federalisme
Federale staat = bondsstaat
• Nevenschikking: gedeelde soevereiniteit tussen diverse bestuurslagen
• Minstens twee autonome bestuurslagen
• Eigen bevoegdheden ontleend uit de grondwet
• Bevoegdheid om bevoegdheden te verdelen (kompetenzkompetenz) ligt bij de
federale grondwetgever
o naleving ervan staat onder rechterlijk toezicht
• financiële autonomie
o Bestedingsautonomie: geld uitgeven voor beleid te voeren
o Fiscale autonomie: eigen belastingen heffen
Elazar: self rule (zelfbestuur/autonomie) maar ook shared rule (machtsdeling)
7
, • Participatie van deelstaten id federale besluitvorming
• Belangrijkste doel v federaties: deelstaten betrekken bij centrale besluitvorming
• Machtsdeling vaak via vorm v bicamerisme (kamer met
deelstaatvertegenwoordigers zoals de Senaat)
➔ Belangrijkste verschil tussen unitaire en federale staten
o Unitaire staten geven doorgaans op een of andere manier lokale autonomie
Nuance: ondanks autonomie is er steeds overlap
• Daarom vaak instellingen die coöperatie moeten vergemakkelijken
1.2.3 Confederalisme
Confederalisme = statenbond
• Onderschikking: centrale niveau is ondergeschikt aan niveau van de deelstaten
• Samenwerkingsverband tussen soevereine staten
• Afspraak om samen dingen te doen (vb. monetaire of buitenlandse zaken)
• Deelstaten beschikken over kompetenzkompetenz → bepalen zelf welke
bevoegdheden ad overkoepelende confederatie toekomen
• Beslissingen per unanimiteit genomen (vetorecht)
• Staat kan op elk moment beroep doen op recht op secessie1 om uit confederatie
te stappen
Centrale regering in confederatie bestaat uit (diplomatieke) vertegenwoordigers vd
soevereine staten
• Geen vertegenwoordigers die rechtstreeks door het volk werden verkozen op
“nationaal” niveau
BE: debat om België om te vormen tot confederatie
• Weinig voorbeelden v succesvolle confederaties
• Vaak tussenvormen opweg naar unitarisme of federalisme
BE kan pas tot een confederatie worden opgebouwd als Vlaanderen, Wallonië (en
Brussel?) onafhankelijk worden
• Confederatie id strikte definitie: staatsorganisatie die tussen onafhankelijke staten
een verdragsgemeenschap installeert
• Idee om eerst onderling confederatie overeen te komen vooraleer de federatie te
ontbinden + daarbij de ontbinding rechtstreeks te koppelen aan de omvorming tot
een confederatie (één-stap proces)
Binnen dit proces valt de “logische seconde” → zeer korte periode waarop men dus
volledig onafhankelijk is van elkaar
• Eerder een periode binnen het denkproces → want schakelt meteen over tot
omvorming naar confederatie
Wat met de onafhankelijkheid na omvorming?
• Definities van unitaire, federale en confederale staten omvat strikt gescheiden
modellen
1
Recht op secessie: het recht van een deelstaat of lidstaat om zich eenzijdig los te maken van het
samenwerkingsverband en opnieuw volledig zelfstandig verder te gaan.
8
, • Glijdende schaal tussen vormen zorgt voor ruimte → bv. België niet eerst splitsen
voor confederatie wordt geïnstalleerd
Naarmate graad v confederalisme stijgt, neemt kans op separatisme toe
• Door meer samenhang (vb. federale kieskring) of minder autonomie
(herfederaliseren van bevoegdheden) kan men op de glijdende schaal ook weer
opschuiving richting meer unitarisme
1.2.4 Hybride vormen van federalisme
Hanteren van vaststaande criteria en definities maakt het
moeilijk om politieke realiteit te capteren
• België tot 2014 nooit echte deelstaatkamer gehad
(wel sinds 1993 federale staat)
• Nevenschikking in BE al sinds 1970 (toen nog geen
sprake v federale staat)
Klassieke driedeling laat weinig ruimte voor nuance
Glijdende schaal volgens Popelier: situeert staten op een as van
unitarisme tot confederalisme
• Diverse graden van autonomie en samenwerking
• Hoe meer autonomie, hoe minder samenhang, hoe
confederaler een staat is
• Hoe minder autonomie, hoe meer samenhang, hoe unitairder
een staat is
Hybride vormen: kenmerken van verschillende systemen
• Politici ondernemen vaak unieke pogingen om problemen van interne diversiteit
op te lossen
• Doorgaans 2 vormen die men kan onderscheiden:
1) Federaal-unitair model (quasi-federaties)
• Vooral federaal v aard (grondwettelijk en qua functioneren)
• Unitaire elementen zoals een centrale regering die de autonomie v deelstaten aan
banden kan leggen
• Bv. Rusland, India, Argentinië, Venezuela
• Deelstaten in belangrijke mate afhankelijk vh federale niveau voor financiën
2) Combinatie van federale en confederale elementen
• Bv. Duitsland waarbij Bundesrat 2 een confederaal element is maar het land voor de
rest federaal is
• Ook de EU vertoont een combinatie van beide elementen
o Europese Raad: staatshoofden van de verschillende deelstaten
o Financiering via dotaties van lidstaten
o Recht op secessie
2
De Bundesrat is samengesteld uit vertegenwoordigers van deelstaatregeringen. Deze beschikken
over een vetorecht in een aanzienlijk deel vd federale wetgeving
9
Academiejaar 2025-2026
,Inhoud
Thema 1 | Inleiding .................................................................................................................................................................. 6
1.1 Federale Cultuur ............................................................................................................................................................. 6
1.2 De theorie van het federalisme ........................................................................................................................... 6
1.2.1 Unitarisme ........................................................................................................................................................ 7
1.2.2 Federalisme ..................................................................................................................................................... 7
1.2.3 Confederalisme ............................................................................................................................................. 8
1.2.4 Hybride vormen van federalisme ...................................................................................................... 9
1.3 Elke federale staat is sui generis ...................................................................................................................... 10
1.3.1 Maturiteit van federaties ....................................................................................................................... 10
1.3.2 Interne diversiteit ....................................................................................................................................... 10
1.3.3 Centrifugaal versus centripetaal ........................................................................................................ 11
1.3.4 Omvang deelstaten .................................................................................................................................... 11
1.3.5 Symmetrische en asymmetrische federaties ........................................................................... 12
1.3.6 Bevoegdheidsverdeling: duaal of coöperatief.......................................................................... 12
1.3.7 Fiscale decentralisatie en transfers ................................................................................................. 13
1.4 De Statenkamer .......................................................................................................................................................... 15
1.5 Nationale partijen ....................................................................................................................................................... 15
1.6 Federalisme als conflictmanagement ..........................................................................................................16
1.6.1 Federalisme als recept voor conflictmanagement ...............................................................16
6.1.2 De paradox van het federalisme ....................................................................................................... 17
Thema 2 | De lange aanloop naar de eerste SHV .............................................................................................. 18
2.1 De wortels van de communautaire breuklijn ......................................................................................... 18
2.1.1 Taal en politiek ..............................................................................................................................................19
2.2 De geschiedenis van de taalkwestie .............................................................................................................19
2.2.1 Ontstaan ...........................................................................................................................................................19
2.2.2 Taalpolitiek in het 19e-eeuwse België: de verfransing van Vlaanderen.................... 21
2.2.3 Een Belgisch-loyale Vlaamse beweging ..................................................................................... 22
2.3 Eerste taalwetten .................................................................................................................................................. 23
2.4 De taalpolitiek tot de Eerste Wereldoorlog .................................................................................... 26
2.5 De Waalse beweging tot de Eerste Wereldoorlog .......................................................................... 27
2.6 De Eerste Wereldoorlog: activisme en frontbeweging ................................................................ 29
2.6.1 De Frontpartij ............................................................................................................................................... 29
2.6.2 Het interbellum: een tweede generatie taalwetten ........................................................... 30
2.7 De communautaire conflicten na de Tweede Wereldoorlog ................................................... 32
2.7.1 Collaboratie, repressie en amnestie ............................................................................................... 33
2.7.2 Leopold III en de Koningskwestie................................................................................................... 34
2.7.3 De Schoolstrijd ............................................................................................................................................. 35
1
, 2.8 De jaren 1960: snelweg naar federalisme ......................................................................................... 37
2.8.1 De Eenheidswet (1961) ............................................................................................................................. 37
2.8.2 Partijenconfederalisme .......................................................................................................................... 39
2.8.3 De Taalgrens ................................................................................................................................................. 42
2.8.4 Faciliteiten (in de rand) .......................................................................................................................... 44
2.8.5 Leuven Vlaams ............................................................................................................................................ 46
2.9 Transfers ..................................................................................................................................................................... 48
2.9.1 Waalse transfers? ...................................................................................................................................... 48
2.9.2 Vlaamse transfers? ................................................................................................................................... 49
Thema 3 | De eerste staatshervorming (1970) .................................................................................................... 50
3.1 De eerste stap naar federalisme ................................................................................................................. 50
3.2 Werkgroep der 28 .................................................................................................................................................. 51
3.3 De oprichting van cultuurgemeenschappen ..................................................................................... 52
3.4 Het principe van de gewestvorming .................................................................................................. 53
3.5 Procedures ter bescherming van minderheden .............................................................................. 55
3.6 Voor een derde keer pacificatie ...................................................................................................................58
3.7 Institutionele spraakverwarring .................................................................................................................. 59
Thema 4 | Gewestvorming op het tempo van Echternach (de jaren 1970) ..................................... 60
4.1 De regeringen-Eyskens-Merlot (68-72) en Eyskens-Cools (72-73) ............................................ 60
4.2 Regering-Leburton (73-74) .................................................................................................................................61
4.3 Regering-Tindemans- De Clercq en de voorlopige gewestvorming (74-77) .....................61
4.4 Het Egmontpact en het Stuyvenbergakkoord .................................................................................... 63
4.5 Historisch, maar zonder resultaat................................................................................................................. 66
4.6 Federalisme komt met voor- en nadelen ................................................................................................67
Thema 5 | De tweede staatshervorming (1980) ................................................................................................ 68
5.1 Staatshervorming in het malgoverno ......................................................................................................... 68
5.1.1 Martens I ......................................................................................................................................................... 69
5.1.2 Martens II ........................................................................................................................................................ 70
5.1.3 Martens III ........................................................................................................................................................ 71
5.2 De instellingen van gemeenschappen en gewesten ........................................................................ 71
5.3 Bevoegdheden van de deelstaten en financiële middelen ......................................................... 73
5.4 Samenwerking tussen nationale staat en deelstaten .....................................................................74
5.5 Federalisme komt op gang ................................................................................................................................ 75
5.6 Herfederaliseren (light) ......................................................................................................................................... 76
5.6.1 Herfederaliseren light: hiërarchie der normen ....................................................................... 77
Thema 6 | De derde staatshervorming (1988) ..................................................................................................... 77
6.1 Geen twee zonder drie ........................................................................................................................................... 77
6.2 Martens III, IV en Eyskens I: voorrang aan de economie ................................................................ 78
2
, 6.3 Martens V, VI en VII: Happart en het duurdere Franstalige onderwijs ..................................79
6.4 Martens VIII: naar een derde staatshervorming .................................................................................. 81
6.5 Een staatshervorming in drie fasen ............................................................................................................ 82
6.5.1 Nieuwe bevoegdheden voor gemeenschappen en gewesten ....................................83
6.5.2 Oprichting Brussels Hoofdstedelijk Gewest ............................................................................ 84
6.5.3 Andere financiering voor gemeenschappen en gewesten ................................................ 86
6.5.4 Coöperatief federalisme en Arbitragehof .................................................................................. 87
6.6 Wat met de derde fase? ...................................................................................................................................... 88
6.7 Opnieuw losse eindjes ......................................................................................................................................... 89
6.8 Brussel, it’s complicated ..................................................................................................................................... 90
6.8.1 De Brusselaars...............................................................................................................................................91
Thema 7 | De vierde staatshervorming (1993) ......................................................................................................91
7.1 De verkiezingen van 24/11/1991 en de vorming van de regering-Dehaene I ........................91
7.2 Onderhandelen over een vierde staatshervorming ........................................................................... 92
7.2.1 Dialoog van gemeenschap tot gemeenschap ....................................................................... 93
7.2.2 Sint-Michielsakkoord .............................................................................................................................. 94
7.2.3 Sint-Quintinusakkoord .......................................................................................................................... 94
7.3 Nieuwe bevoegdheden en vers geld voor de deelstaten ............................................................... 95
7.4 Hervorming tweekamerstelsel ....................................................................................................................... 96
7.5 Rechtstreekse verkiezing van de deelstaatparlementen .............................................................. 96
7.6 Constitutieve autonomie en de bevoegdheidsverdeling tussen de Franse
Gemeenschap en het Waalse Gewest .................................................................................................................97
7.7 Splitsing Brabant, de zetels in het Europees Parlement en de transfers ........................... 98
7.7.1 Een tiende provincie ............................................................................................................................... 98
7.7.2 Zetels Europees Parlement ................................................................................................................ 98
7.7.3 Transfers .......................................................................................................................................................... 99
7.8 Eindpunt of rustpunt?.......................................................................................................................................... 99
7.9 Sociale zekerheid ................................................................................................................................................... 100
Thema 8 | De vijfde staatshervorming (2001) .................................................................................................... 102
8.1 Lambermonthervorming: een kleintje met grote financiële gevolgen .............................. 102
8.2 Na de vierde staatshervorming .................................................................................................................... 103
8.3 Verhofstadt I: gemengde communautaire ambities ..................................................................... 104
8.4 Het startschot: Costa en Sint-Elooisakkoord ........................................................................................ 105
8.5 Lambermont I en II ...............................................................................................................................................107
8.6 Schizofrene VU en mini-Costa .......................................................................................................................107
8.7 De bocht van Milquet ......................................................................................................................................... 108
8.8 Inhoud Lambermontakkoord ........................................................................................................................109
8.8.1 Financieel luik.............................................................................................................................................109
8.8.2 Bevoegdheidsluik ...................................................................................................................................... 111
3
, 8.9 Inhoud Lombardakkoord ................................................................................................................................... 112
8.9.1 Gegarandeerde minimumvertegenwoordiging .................................................................. 112
8.9.2 Antiblokkeringssysteem ....................................................................................................................... 113
8.9.3 Rechtstreekse verkiezing Brusselse leden VlaPa ................................................................. 115
8.9.4 Vlaamse schepen ...................................................................................................................................... 115
8.9.5 Extra geld voor Brussel .......................................................................................................................... 115
8.10 Een dure hervorming met losse eindjes ................................................................................................ 115
8.11 Hét federalisme bestaat niet ........................................................................................................................... 116
Thema 9 | Een decennium van communautair onvermogen ................................................................. 118
9.1 Verhofstadt II ............................................................................................................................................................... 118
9.2 BHV ................................................................................................................................................................................... 119
9.3 Met Vlaams kartel naar 2004 ........................................................................................................................... 119
9.4 BHV (bis)....................................................................................................................................................................... 120
9.5 Verkiezingen 2007 .................................................................................................................................................. 121
9.6 194 dagen lang ......................................................................................................................................................... 122
9.6.1 Leterme botst op “non” ............................................................................................................................... 122
9.6.2 BHV (ter) ......................................................................................................................................................... 122
9.6.3 Verhofstadt III ............................................................................................................................................. 123
9.7 Octopusgroep ........................................................................................................................................................... 124
9.8 Leterme I en einde kartel CD&V/N-VA ...................................................................................................... 125
9.9 Deelstaatverkiezingen 2009 ............................................................................................................................ 126
9.10 Heilige Herman en een laatste keer Leterme .................................................................................... 128
9.11 BHV splitsing Leterme II .................................................................................................................................... 128
9.12 Geen zesde staatshervorming ..................................................................................................................... 130
9.12.1 Tegengestelde mandaten .................................................................................................................. 130
9.12.2 Een lege kas ................................................................................................................................................ 130
9.12.3 Communautaire problemen, vol symboliek .......................................................................... 131
9.12.4 Uiteengroeien noord en zuid ........................................................................................................... 131
9.12.5 Leterme was geen great communicator ................................................................................ 132
9.12.6 Sputterende pacificatie ...................................................................................................................... 132
9.13 Een federale kieskring ....................................................................................................................................... 133
Thema 10 | De zesde staatshervorming (2014) ................................................................................................. 134
10.1 Een kortstondig momentum ........................................................................................................................ 136
10.2 Financieringswet verstoort de paringsdans ....................................................................................... 137
10.3 Het olijke duo en de koninklijke verduidelijker ................................................................................. 138
10.4 Brandweerman Johan ...................................................................................................................................... 139
10.5 Less is more ............................................................................................................................................................... 141
10.6 Liberalen toch aan tafel .................................................................................................................................... 142
4
, 10.7 CD&V en N-VA beginnen jojo-relatie ....................................................................................................... 142
10.8 Formateur Di Rupo ............................................................................................................................................. 143
10.8.1 Exit N-VA ...................................................................................................................................................... 144
10.8.2 Exit FDF ........................................................................................................................................................ 144
10.8.3 Exit Ecolo en Groen! .............................................................................................................................. 145
10.9 Het Vlinderakkoord .............................................................................................................................................146
10.9.1 Splitsing BHV .............................................................................................................................................146
10.9.2 BHV II ............................................................................................................................................................. 148
10.9.3 Hervormingen Brussel ........................................................................................................................149
10.9.4 Bevoegdheden ......................................................................................................................................... 150
10.9.5 Politieke vernieuwing........................................................................................................................... 153
10.9.6 Hervorming bijzondere financieringswet (BFW) ............................................................... 156
10.9.7 De sanerings- en vergrijzingsinspanningen .........................................................................160
10.9.8 Versterkte samenwerking .................................................................................................................. 161
10.10 De implementatie van de zesde staatshervorming ..................................................................... 161
10.11 Historisch of traditioneel? ............................................................................................................................... 161
10.12 Verschillend beleid deelstaten ................................................................................................................... 162
Thema 11 | Een zevende staatshervorming? ...................................................................................................... 163
11.1 In de koelkast van Michel .................................................................................................................................. 163
11.2 Evoluerende standpunten: confederalisme, federalisme met vier en herfederaliseren
..................................................................................................................................................................................................... 166
11.2.1 N-VA herlanceert confederalisme ................................................................................................. 166
11.2.2 Herfederaliseren ...................................................................................................................................... 167
11.2.3 Federalisme met vier ............................................................................................................................ 167
11.2.4 Schuivende partijposities .................................................................................................................. 169
11.3 Kiemen van een zevende staatshervorming ....................................................................................... 172
11.3.1 Versnippering bevoegdheden ......................................................................................................... 173
11.3.2 Geldproblemen ......................................................................................................................................... 173
11.3.3 Brussel ............................................................................................................................................................. 174
11.3.4 Verkiezingen 2019 .................................................................................................................................... 175
Thema 12 | Met België als het moet, zonder België als het kan ............................................................ 177
5
,Thema 1 | Inleiding
Verkiezingen 2019: staatshervorming slechts voor kleine groep kiezers het belangrijkste
thema (heel weinig mensen liggen hier van wakker)
• Geen gedeelde publieke sfeer + nauwelijks contact
➔ Desinteresse in institutionele politiek bij burgers staat in contrast met aandacht die
het krijgt van politici
➔ Zorgt voor een zekere paradox
Komt doordat politici op fed-niveau moeten samenwerken → ondervinden daarbij
spanningen
Containerbegrip “efficiëntie en beter bestuur” vormen daarom nu het buzzword ih debat
over federalisme
Staatshervorming (SHV) is meer dan technisch gesleutel
Achter regels zitten interessante debatten van politieke en ideologische aard
Belangrijke staatshervormers: Gaston Eyseskens, Wilfired Martens, Jean-Luc Dehaene, Guy
Verhofstadt en Elio Di Rupo
• Surrealisme: id zoektocht naar communautaire vrede lieten ze hun fantasie de vrije
loop (akkoorden die een normaal menselijk brein moeilijk kunnen vatten)
Resultaat van de staatshervormingen (SHV) → staatsinrichting die als absurd wordt
gepercipieerd en samen te vatten valt als: only in Belgium
1.1 Federale Cultuur
Uiteindelijke resultaat van de SHV’en: etnische kruitvat waarop dit land is gebaseerd is
niet tot ontploffing gekomen
Perceptie van vele Belgen: SHV is te duur, complex en zorgt voor slecht bestuur (negatieve
kenmerken gaan politiek debat beheersen)
➔ Zorgt ervoor dat er in BE geen federale politieke cultuur bestaat zoals bv. VS,
Zwitserland
Anderzijds leidt federalisme tot “politiek maatwerk” → houdt rekening met regionale
voorkeuren, ontmijnt conflicten, laat toe dichter bij mensen te besturen
Federalisme is onze hedendaagse institutionele realiteit
• Ommekeer tot unitarisme en volledige onafhankelijk zit er niet meteen in
1.2 De theorie van het federalisme
Federalisme geniet wereldwijd van een grote populariteit
19e-20e eeuw: heel wat nieuwe staten gevormd volgens Frans model (gecentraliseerd
systeem/unitarisme)
18e-19e eeuw: oprichting vd eerste moderne federaties
• 1789: Verenigde Staten
• 1848: Zwitserland
Ook onstabiele Latijn-Amerikaanse republieken volgen de VS (Brazilië, Venezuela, Mexico,
Argentinië)
6
,Duurde wel tot 2e helft vd 20e eeuw vooraleer federalisme echt van de grond kwam
➔ NA WOII sprake v paradigmashift (van unitarisme naar meer federalisme)
➔ Trending in koloniale en postkoloniale gebieden
➔ Duitsland als federale staat
Sterke revival in jaren 90‘: o.a. België die in 1993 officieel een federale staat werd
Momenteel leeft ongeveer 1/3 vd bevolking in een federale staat (hangt er vanaf welke
definitie die men hanteert)
Indeling volgens King (1982):
Federalisme: politieke ideologie
• “ismen” → zelfde als socialisme, liberalisme, conservatisme
• Politieke regimes moeten worden opgebouwd zodanig ze leiden tot een federatie
• Kunnen zowel streven naar meer decentralisering als centralisering (of geen
aanpassingen)
Federatie: beschrijvende term
• Politiek systeem dat voldoet aan federale basisprincipes
➔ Eerder theoretisch onderscheid (wordt in de praktijk weinig erkend)
Zo verwijst Belgisch Federalisme naar het federaal systeem van België en niet naar de
ideologie
1.2.1 Unitarisme
Doorgaans indeling volgens politieke systemen
• Unitaire staten
• Federaties
• Confederaties
Unitaire staat → bestuurd vanuit één centraal punt
• Betekent niet dat er geen deelgebieden kunnen bestaat met eigen bevoegdheden
(provincies, gemeenten)
• Centrale overheid heeft finale beslissingsmacht
• Kunnen beslissingen van deelgebieden overrulen
• Sprake van onderschikking: deelgebieden zijn ondergeschikte besturen
1.2.2 Federalisme
Federale staat = bondsstaat
• Nevenschikking: gedeelde soevereiniteit tussen diverse bestuurslagen
• Minstens twee autonome bestuurslagen
• Eigen bevoegdheden ontleend uit de grondwet
• Bevoegdheid om bevoegdheden te verdelen (kompetenzkompetenz) ligt bij de
federale grondwetgever
o naleving ervan staat onder rechterlijk toezicht
• financiële autonomie
o Bestedingsautonomie: geld uitgeven voor beleid te voeren
o Fiscale autonomie: eigen belastingen heffen
Elazar: self rule (zelfbestuur/autonomie) maar ook shared rule (machtsdeling)
7
, • Participatie van deelstaten id federale besluitvorming
• Belangrijkste doel v federaties: deelstaten betrekken bij centrale besluitvorming
• Machtsdeling vaak via vorm v bicamerisme (kamer met
deelstaatvertegenwoordigers zoals de Senaat)
➔ Belangrijkste verschil tussen unitaire en federale staten
o Unitaire staten geven doorgaans op een of andere manier lokale autonomie
Nuance: ondanks autonomie is er steeds overlap
• Daarom vaak instellingen die coöperatie moeten vergemakkelijken
1.2.3 Confederalisme
Confederalisme = statenbond
• Onderschikking: centrale niveau is ondergeschikt aan niveau van de deelstaten
• Samenwerkingsverband tussen soevereine staten
• Afspraak om samen dingen te doen (vb. monetaire of buitenlandse zaken)
• Deelstaten beschikken over kompetenzkompetenz → bepalen zelf welke
bevoegdheden ad overkoepelende confederatie toekomen
• Beslissingen per unanimiteit genomen (vetorecht)
• Staat kan op elk moment beroep doen op recht op secessie1 om uit confederatie
te stappen
Centrale regering in confederatie bestaat uit (diplomatieke) vertegenwoordigers vd
soevereine staten
• Geen vertegenwoordigers die rechtstreeks door het volk werden verkozen op
“nationaal” niveau
BE: debat om België om te vormen tot confederatie
• Weinig voorbeelden v succesvolle confederaties
• Vaak tussenvormen opweg naar unitarisme of federalisme
BE kan pas tot een confederatie worden opgebouwd als Vlaanderen, Wallonië (en
Brussel?) onafhankelijk worden
• Confederatie id strikte definitie: staatsorganisatie die tussen onafhankelijke staten
een verdragsgemeenschap installeert
• Idee om eerst onderling confederatie overeen te komen vooraleer de federatie te
ontbinden + daarbij de ontbinding rechtstreeks te koppelen aan de omvorming tot
een confederatie (één-stap proces)
Binnen dit proces valt de “logische seconde” → zeer korte periode waarop men dus
volledig onafhankelijk is van elkaar
• Eerder een periode binnen het denkproces → want schakelt meteen over tot
omvorming naar confederatie
Wat met de onafhankelijkheid na omvorming?
• Definities van unitaire, federale en confederale staten omvat strikt gescheiden
modellen
1
Recht op secessie: het recht van een deelstaat of lidstaat om zich eenzijdig los te maken van het
samenwerkingsverband en opnieuw volledig zelfstandig verder te gaan.
8
, • Glijdende schaal tussen vormen zorgt voor ruimte → bv. België niet eerst splitsen
voor confederatie wordt geïnstalleerd
Naarmate graad v confederalisme stijgt, neemt kans op separatisme toe
• Door meer samenhang (vb. federale kieskring) of minder autonomie
(herfederaliseren van bevoegdheden) kan men op de glijdende schaal ook weer
opschuiving richting meer unitarisme
1.2.4 Hybride vormen van federalisme
Hanteren van vaststaande criteria en definities maakt het
moeilijk om politieke realiteit te capteren
• België tot 2014 nooit echte deelstaatkamer gehad
(wel sinds 1993 federale staat)
• Nevenschikking in BE al sinds 1970 (toen nog geen
sprake v federale staat)
Klassieke driedeling laat weinig ruimte voor nuance
Glijdende schaal volgens Popelier: situeert staten op een as van
unitarisme tot confederalisme
• Diverse graden van autonomie en samenwerking
• Hoe meer autonomie, hoe minder samenhang, hoe
confederaler een staat is
• Hoe minder autonomie, hoe meer samenhang, hoe unitairder
een staat is
Hybride vormen: kenmerken van verschillende systemen
• Politici ondernemen vaak unieke pogingen om problemen van interne diversiteit
op te lossen
• Doorgaans 2 vormen die men kan onderscheiden:
1) Federaal-unitair model (quasi-federaties)
• Vooral federaal v aard (grondwettelijk en qua functioneren)
• Unitaire elementen zoals een centrale regering die de autonomie v deelstaten aan
banden kan leggen
• Bv. Rusland, India, Argentinië, Venezuela
• Deelstaten in belangrijke mate afhankelijk vh federale niveau voor financiën
2) Combinatie van federale en confederale elementen
• Bv. Duitsland waarbij Bundesrat 2 een confederaal element is maar het land voor de
rest federaal is
• Ook de EU vertoont een combinatie van beide elementen
o Europese Raad: staatshoofden van de verschillende deelstaten
o Financiering via dotaties van lidstaten
o Recht op secessie
2
De Bundesrat is samengesteld uit vertegenwoordigers van deelstaatregeringen. Deze beschikken
over een vetorecht in een aanzienlijk deel vd federale wetgeving
9
