1
Inhoudstafel oncologie
Inleiding: p1-3
Kenmerken/hallmarks van kanker: p4-9
Tumor predispositie syndromen: p10-16
Epidemiologie en screening: p17-20
Pathologie in kankerdiagnose: p21-28
Radio-oncologie: p29-31
Radiotherapie: p32-40
Nucleaire geneeskunde: p41-49
Systeemtherapie
Klassieke chemotherapie: p50-53
Targeted therapie: p54-57
Immunotherapie: p58-65
Oncologische chirurgie: p66-70
Multidisciplinaire aanpak van tumoren p71-82
Prognosticeren p83-86
Palliatieve zorg p87-88
Coping p89-91
Oncologische revalidatie: p92-94
Voeding in de oncologie p95-98
Wetenschappelijk onderzoek in de oncologie + AI p99-109
Pediatrische hemato-oncologie p110-127
Wie ben ik p128-129
, 2
Inleiding oncologie
Epidemiologie van kankers
- In België: 76 000 nieuwe kankerdiagnoses per jaar
o 65% was ouder dan 65 jaar op het moment van de diagnose
o 26 000 mensen zijn eraan overleden
o Gemiddelde 5 jaarsoverleving was 70%
- Kanker komt vaker voor bij mannen
- 10 meest frequente kankers
o Bij mannen is dit prostaatkanker (elke man krijgt het als hij lang genoeg leeft)
▪ Hoge incidentie, lage mortaliteit
o Bij vrouwen is dit borstkanker (1/9 krijgt borstkanker)
o Longkanker staat op plaats 2 bij M en V door roken
▪ Komt bijna alleen maar voor bij rokers
o Incidentie van colorectale kankers is aan het dalen door screening
o Pancreaskanker is de dodelijkste, mortaliteit is bijna gelijk aan de incidentie
▪ Komt meer voor door obesitas, alcohol en ongezonde levensstijl
- >50% van de mensen met kanker geneest in België
- Kanker is een kwaadaardige tumor (definitie)
o Ongecontroleerde celgroei
o Invasie in andere weefsels in het lichaam
o Kan metastaseren via lymfevaten of bloedvaten
- Goedaardige tumoren groeien tot ze niet meer groter kunnen worden
- Bij genezing: hoe lange reen tumor wegblijft, hoe kleiner de kans is dat ze terugkomt
Oorzaken van kanker
- 90% wordt veroorzaakt door omgevingsfactoren, slechts 10% is genetisch
o Genetisch betekent niet dat het erfelijk is!
- 25 tot 30% van de kankers is door roken
o Meer long, larynx, hoofd/nek, oesofagus, maag, blaas, nier, pancreaskanker
o Roken zorgt voor 90% van alle longkankers
- Seksueel gedrag
, 3
- 30 tot 35% is door dieet en obesitas
o Alcohol: Link met hoofd-hals kanker, oesofagus, borst- en dikke darm kanker
o Obesitas is gelinkt aan 20% van de kanker sterfte (wss door chronische inflammatie)
o Fruit en groenten zijn belangrijk voor de preventie van colonkanker
o Te veel zout kent een relatie met maagkanker
o Ptt met een hoog BMI hebben meer kans op
▪ Slokdarm adenocarcinoom, colon-, pancreas- en rectumkanker
▪ Alleen bij spinocellulair carcinoom van slokdarm is obesitas beschermend
▪ (INZO paradox: mensen met hoge BMI doen het beter op INZO)
o Snoep maakt kanker niet agressiever (!)
▪ Geen wetenschappelijk bewijs dat suikervrij dieet goed is voor kanker pt
▪ Lichaam maakt sws suiker aan, ook al eet je geen suiker
- 15 tot 20% is door infecties: oncovirussen
o Humaan papilloma virus (HPV): cervix (95%), hoofd-hals, anale kanker
o Epstein-Barr virus (EBV): B-cel lymfoom, nasofarynx kanker
o Hepatitis B en C: HCC, H. pylori: gastrische kanker
o Schistosomiasis (parasiet): blaaskanker (veel in Libanon)
- Straling: UV geeft huidkanker, ioniserende straling (CT, …) geeft ook hoger kanker risico
- Genetische syndromen
o Slechts 0,3% vd populatie is drager van een genetisch syndroom met hoger kkr risico
o BRCA1 en BRCA2: borst en ovariumcarcinoom
o Li-Fraumeni (p53): meerdere tumoren
o HNPCC: colon, gastrische, ovarium en uteruskanker
o Downsyndroom: leukemie en testis tumoren
Anamnese en diagnose
- Bevraag alarmsymptomen
o Hemoptoë
o Macroscopische hematurie (cave: kan ook voorkomen bij infecties, nierstenen, …)
▪ Bij mannen moet je denken aan blaaskanker
o Rectaal bloedverlies
o Dysfagie, Oorpijn
o Gewichtsverlies
o Heesheid: tumor die op N. laryngeus recurrens drukt
o Post menopauzaal bloedverlies
o Vergrote lymfeklieren, vooral supraclaviculair, hard en unilateraal
- Bevraag beroep, usus-abusus, gewoontes, …
- Alarmsymptomen voor borstkanker
o Massa
o Tepel of huid retractie
o Afscheiding uit tepels
o Peau d’orange: Komt niet meer veel voor door screening
- Alarmsymptomen voor melanoom: ABCDE
o Asymmetrie: twee verschillende helften
o Border: irregulier, gekelfd, geschulpt, gerafeld, slecht gedefinieerd
o Color: verschillende kleuren in een regio tov andere regio’s
o Diameter: groter dan 6 mm
o Evolutie: vlekje dat verandert doorheen de tijd
, 4
Kenmerken / hallmarks van kanker
Kanker: algemeen
- 40% krijgt ooit kanker (in Nederland is dit zelfs 50%)
- Hoe ouder, hoe meer kanker voorkomt
- 5 jaarsoverleving verbeteren door in te zetten op preventie, detectie en follow up
- Celdeling als motor voor ontwikkeling, groei en homeostase
o Celdeling gebeurt normaal onder invloed van homeostase
o Celgroei wordt strikt gereguleerd
▪ Complexe signalering
▪ Evenwicht in productie en verlies van cellen
▪ Groei en ontwikkeling van organen (normale grootte) onder controle houden
o Cel turnover = snelheid waarmee cellen delen
▪ Zeer snel: epitheel van dunne darm, hematopoetische stamcel
▪ Traag: nier, endocriene organen, endotheel
▪ Afwezig: sterk gedifferentieerde organen zoals spiercellen en neuronen
- Cellen kunnen op 2 manieren reageren op stress
o Hypertrofie: toename van cel volume (bv skeletspier)
o Hyperplasie: toename van # cellen (bv neutrofilie bij infecties)
o Beide zijn adaptief en reversibel
- Neoplastische groei
o Kankercellen groeien autonoom, ongereguleerd en ‘anchorage independent’
▪ Anker onafhankelijk wil zeggen dat cellen loskomen uit weefselverband
▪ Normaal gezien krijgen cellen dan een signaal om in apoptose te gaan
o Neoplasie:
▪ Toename in aantal cellen zonder fysiologische stimulus
▪ Irreversibele verstoring in groei stimulerende en inhiberende processen
▪ Opeenstapeling van fouten in de celdeling aanwezig
o Verstoring in celdeling zorgt voor tumorgroei
o Kan in elk tussenstadium van stamcel tot gedifferentieerde cel voorkomen
Maligne vs benigne
Om te spreken van echte kanker moet metastasering aanwezig zijn
Cellen komen los vd tumor, doorbreken de basale membraan en invaseren bloedvaten en weefsels
Via bloed- en lymfevaten geraken zo op andere plekken waar de maligne cellen verder groeien
Inhoudstafel oncologie
Inleiding: p1-3
Kenmerken/hallmarks van kanker: p4-9
Tumor predispositie syndromen: p10-16
Epidemiologie en screening: p17-20
Pathologie in kankerdiagnose: p21-28
Radio-oncologie: p29-31
Radiotherapie: p32-40
Nucleaire geneeskunde: p41-49
Systeemtherapie
Klassieke chemotherapie: p50-53
Targeted therapie: p54-57
Immunotherapie: p58-65
Oncologische chirurgie: p66-70
Multidisciplinaire aanpak van tumoren p71-82
Prognosticeren p83-86
Palliatieve zorg p87-88
Coping p89-91
Oncologische revalidatie: p92-94
Voeding in de oncologie p95-98
Wetenschappelijk onderzoek in de oncologie + AI p99-109
Pediatrische hemato-oncologie p110-127
Wie ben ik p128-129
, 2
Inleiding oncologie
Epidemiologie van kankers
- In België: 76 000 nieuwe kankerdiagnoses per jaar
o 65% was ouder dan 65 jaar op het moment van de diagnose
o 26 000 mensen zijn eraan overleden
o Gemiddelde 5 jaarsoverleving was 70%
- Kanker komt vaker voor bij mannen
- 10 meest frequente kankers
o Bij mannen is dit prostaatkanker (elke man krijgt het als hij lang genoeg leeft)
▪ Hoge incidentie, lage mortaliteit
o Bij vrouwen is dit borstkanker (1/9 krijgt borstkanker)
o Longkanker staat op plaats 2 bij M en V door roken
▪ Komt bijna alleen maar voor bij rokers
o Incidentie van colorectale kankers is aan het dalen door screening
o Pancreaskanker is de dodelijkste, mortaliteit is bijna gelijk aan de incidentie
▪ Komt meer voor door obesitas, alcohol en ongezonde levensstijl
- >50% van de mensen met kanker geneest in België
- Kanker is een kwaadaardige tumor (definitie)
o Ongecontroleerde celgroei
o Invasie in andere weefsels in het lichaam
o Kan metastaseren via lymfevaten of bloedvaten
- Goedaardige tumoren groeien tot ze niet meer groter kunnen worden
- Bij genezing: hoe lange reen tumor wegblijft, hoe kleiner de kans is dat ze terugkomt
Oorzaken van kanker
- 90% wordt veroorzaakt door omgevingsfactoren, slechts 10% is genetisch
o Genetisch betekent niet dat het erfelijk is!
- 25 tot 30% van de kankers is door roken
o Meer long, larynx, hoofd/nek, oesofagus, maag, blaas, nier, pancreaskanker
o Roken zorgt voor 90% van alle longkankers
- Seksueel gedrag
, 3
- 30 tot 35% is door dieet en obesitas
o Alcohol: Link met hoofd-hals kanker, oesofagus, borst- en dikke darm kanker
o Obesitas is gelinkt aan 20% van de kanker sterfte (wss door chronische inflammatie)
o Fruit en groenten zijn belangrijk voor de preventie van colonkanker
o Te veel zout kent een relatie met maagkanker
o Ptt met een hoog BMI hebben meer kans op
▪ Slokdarm adenocarcinoom, colon-, pancreas- en rectumkanker
▪ Alleen bij spinocellulair carcinoom van slokdarm is obesitas beschermend
▪ (INZO paradox: mensen met hoge BMI doen het beter op INZO)
o Snoep maakt kanker niet agressiever (!)
▪ Geen wetenschappelijk bewijs dat suikervrij dieet goed is voor kanker pt
▪ Lichaam maakt sws suiker aan, ook al eet je geen suiker
- 15 tot 20% is door infecties: oncovirussen
o Humaan papilloma virus (HPV): cervix (95%), hoofd-hals, anale kanker
o Epstein-Barr virus (EBV): B-cel lymfoom, nasofarynx kanker
o Hepatitis B en C: HCC, H. pylori: gastrische kanker
o Schistosomiasis (parasiet): blaaskanker (veel in Libanon)
- Straling: UV geeft huidkanker, ioniserende straling (CT, …) geeft ook hoger kanker risico
- Genetische syndromen
o Slechts 0,3% vd populatie is drager van een genetisch syndroom met hoger kkr risico
o BRCA1 en BRCA2: borst en ovariumcarcinoom
o Li-Fraumeni (p53): meerdere tumoren
o HNPCC: colon, gastrische, ovarium en uteruskanker
o Downsyndroom: leukemie en testis tumoren
Anamnese en diagnose
- Bevraag alarmsymptomen
o Hemoptoë
o Macroscopische hematurie (cave: kan ook voorkomen bij infecties, nierstenen, …)
▪ Bij mannen moet je denken aan blaaskanker
o Rectaal bloedverlies
o Dysfagie, Oorpijn
o Gewichtsverlies
o Heesheid: tumor die op N. laryngeus recurrens drukt
o Post menopauzaal bloedverlies
o Vergrote lymfeklieren, vooral supraclaviculair, hard en unilateraal
- Bevraag beroep, usus-abusus, gewoontes, …
- Alarmsymptomen voor borstkanker
o Massa
o Tepel of huid retractie
o Afscheiding uit tepels
o Peau d’orange: Komt niet meer veel voor door screening
- Alarmsymptomen voor melanoom: ABCDE
o Asymmetrie: twee verschillende helften
o Border: irregulier, gekelfd, geschulpt, gerafeld, slecht gedefinieerd
o Color: verschillende kleuren in een regio tov andere regio’s
o Diameter: groter dan 6 mm
o Evolutie: vlekje dat verandert doorheen de tijd
, 4
Kenmerken / hallmarks van kanker
Kanker: algemeen
- 40% krijgt ooit kanker (in Nederland is dit zelfs 50%)
- Hoe ouder, hoe meer kanker voorkomt
- 5 jaarsoverleving verbeteren door in te zetten op preventie, detectie en follow up
- Celdeling als motor voor ontwikkeling, groei en homeostase
o Celdeling gebeurt normaal onder invloed van homeostase
o Celgroei wordt strikt gereguleerd
▪ Complexe signalering
▪ Evenwicht in productie en verlies van cellen
▪ Groei en ontwikkeling van organen (normale grootte) onder controle houden
o Cel turnover = snelheid waarmee cellen delen
▪ Zeer snel: epitheel van dunne darm, hematopoetische stamcel
▪ Traag: nier, endocriene organen, endotheel
▪ Afwezig: sterk gedifferentieerde organen zoals spiercellen en neuronen
- Cellen kunnen op 2 manieren reageren op stress
o Hypertrofie: toename van cel volume (bv skeletspier)
o Hyperplasie: toename van # cellen (bv neutrofilie bij infecties)
o Beide zijn adaptief en reversibel
- Neoplastische groei
o Kankercellen groeien autonoom, ongereguleerd en ‘anchorage independent’
▪ Anker onafhankelijk wil zeggen dat cellen loskomen uit weefselverband
▪ Normaal gezien krijgen cellen dan een signaal om in apoptose te gaan
o Neoplasie:
▪ Toename in aantal cellen zonder fysiologische stimulus
▪ Irreversibele verstoring in groei stimulerende en inhiberende processen
▪ Opeenstapeling van fouten in de celdeling aanwezig
o Verstoring in celdeling zorgt voor tumorgroei
o Kan in elk tussenstadium van stamcel tot gedifferentieerde cel voorkomen
Maligne vs benigne
Om te spreken van echte kanker moet metastasering aanwezig zijn
Cellen komen los vd tumor, doorbreken de basale membraan en invaseren bloedvaten en weefsels
Via bloed- en lymfevaten geraken zo op andere plekken waar de maligne cellen verder groeien
