Samenvatting Geschiedenis Privaatrecht (VUB)

GESCHIEDENIS PRIVAATRECHT


INLEIDING
EXAMEN
 Grote vraag: inzicht (vergelijking, appreciatie dan argumenteren)
 Kleine vraag: definities, inzicht (wie past niet in het rijtje?)
o Vergelijking: leerstof kunnen vergelijken met elkaar dus bv. Romeins recht vergelijken met
Germaanse.
o Appreciatie: bv. uitleggen adhv argumentatie waar je als vrouw liever zou hebben geleefd in de
middeleeuwen of tijdens het romeinse rijk.
o Inzicht: bv. Je krijgt 4 juristen en dan moet je zeggen welke niet in het rijtje past.
 Doelstellingen
o Technisch: je moet kunnen zien dat het recht verandert in de loop der tijd en zien HOE het ook
is verandert dus wat is de context daarvan.
o Historisch: bv. het huwelijk bij de romeinen was heel anders als wat het huwelijk bij ons nu is.
o Kritisch: recht is ook maken en niet alleen toepassen, nadenken of wetten in bepaalde situaties
wel echt nuttig is gezien de omstandigheden.

WAT IS RECHTSGESCHIEDENIS?
WAT IS RECHT?
 Is recht gewoon logica? → Om dit beter te begrijpen moeten we kijken naar de
bronnen van het recht.
 Recht als historisch gegeven
o Recht is in hoofdzaak een historisch gegeven.
o Heel veel van de rechtsregels die we vandaag kennen, gaan terug tot het
Romeinse recht.
 Rechtsgeschiedenis stelt de vraag:
o Wat is recht? en en hoe zijn regels ontstaan, veranderd en toegepast? Waarom doen we aan
rechtsgeschiedenis?
o Rechtsgeschiedenis zou niet nodig zijn als we zouden zeggen dat recht louter logisch is en dat
het uw intuïtie volgt.
o Rechtsgeschiedenis onderzoekt de ontwikkeling van het recht doorheen de tijd.
 Filosofie van Samuel von Pufendorf
o In de 17e eeuw was er een professor in de rechten, Samuel von Pufendorf, die deze filosofie
verdedigde:
“Juristen zitten gewoon achter hun bureau en denken heel diep na en dan kunnen ze het recht
uit hun verstand afleiden. Recht is een beetje zoals wiskunde, er zijn formules en ze geven altijd
dezelfde uitkomsten.”
o Hij schoof de theorie naar voren dat recht niets anders is dan logica → recht is het product van
het verstand dus moet je rationeel nadenken.
o Je moest volgens hem dus niet kijken naar het verleden zoals bv. bij de romeinen maar dan
eerder echt nadenken en je verstand gebruiken.
o Deze theorie klopt echter niet → veel rechtsregels zijn namelijk het product van het verleden,
om rechtsregels te begrijpen moet je teruggrijpen naar de context waarin deze is ontstaan.
o Als dat waar was (het is niet waar natuurlijk), dan was rechtsgeschiedenis niet nodig.
 Recht en maatschappelijke context
o Recht is echter iets dat verandert in relatie tot de maatschappij en de context.
o De context maakt nieuwe oplossingen noodzakelijk.
o Soms zijn die oplossingen oud, soms nieuw, maar altijd bedoeld om te antwoorden op een
maatschappelijke nood.
o Het kan ook gebeuren dat de maatschappelijke nood al lang is weggevallen, waardoor een
regel overblijft waarmee men niets meer kan doen.
 Politieke compromissen
o Het kan ook gebeuren dat een regel is gemaakt na onderhandelingen tussen politieke partijen.
o Zo’n regel is vaak een compromis.
o Men neemt dan een mengvorm van verschillende voorstellen.

1

Zerda Ozbey ©

, GESCHIEDENIS PRIVAATRECHT



 Voorbeeld art. 1674 oud BW/CC
o Voorbeeld: Boek 7 nieuw BW en de bepalingen rond
benadeling bij verkoop.
o Art. 7.2.6–7.2.10 BW: benadeling van 60% van de
normale verkoopwaarde.
o Ligt dicht bij het concept misbruik van
omstandigheden:
 Zwakke positie van een partij.
 Misbruik van die positie.
 Voordeel voor de andere partij.
 Stel dat een verkoper zijn huis verkoopt voor minder dan het normaal gezien kost, dan
mag de verkoper de koop vernietigen. Hij kan die akte vernielen en de koop annuleren.
o Rechtsregels zijn niet altijd logisch: Artikel 1674 BW illustreert dat rechtsregels niet altijd
logisch zijn.
 In de 19e eeuw was dat artikel niet nuttig: er waren weinig mensen die er gebruik van
maakten. Men heeft het gewoon overgenomen uit het Romeinse recht, zonder daarover
na te denken.
o Betekenis van art. 1674 BW
 Indien de verkoper bij verkoop van een onroerend goed voor meer dan 7/12 van de
waarde is benadeeld, kan hij de verkoop aanvechten.
 Voorbeeld: een huis wordt verkocht voor een prijs die niet conform is met de werkelijke
waarde → verkoper lijdt schade.
 Waarom 7/12? Politiek compromis: sommigen pleitten voor ½, anderen voor ¾.
o Oorsprong in de Romeinse tijd
 In de Romeinse tijd was het de helft: als je minder dan de helft van de waarde kreeg voor
je verkochte boerderij, dan kon je de koop laten vernietigen.
 Het artikel gaat terug op de Romeinse tijd, begin van de 6e eeuw n.C. In die periode
kwamen er heel hoge belastingen: de staat had veel geld nodig om troepen te
financieren. Het gebeurde regelmatig dat boeren hun boerderij te koop zetten om hun
belastingen te kunnen betalen.
 Omdat er heel veel boerderijen op de markt kwamen, stortten de prijzen in. Er
was een groot aanbod, waardoor de prijzen kelderden.
 De Romeinen zeiden: “Daar gaan we iets aan doen.” Daarom maakten ze een
regel waardoor boeren die hun hoeves hadden verkocht, die achteraf toch
konden terugkrijgen en ze opnieuw konden verkopen aan een betere prijs.
 Zo wordt duidelijk waarom zo’n regel bestaat: een artikel heeft op zichzelf
weinig zin, behalve in de specifieke context (hier: door
belastingsverhogingen).
 Waarom alleen de verkoper beschermd en niet de koper? Traditie uit het Romeins recht
(typisch). Pas later kwam consumentenbescherming.
 Waarom alleen onroerend goed? Historische context: grond en huizen waren cruciaal in
economie en samenleving.
 Het artikel werd gewoon overgenomen uit het Romeinse recht, zonder erover na te
denken. Daardoor heb je een soort fossiel in het wetboek van het begin van de 19e eeuw.
De traditie van het recht is vaak ook achterhaald, soms zelfs folklore.
 Kritische kanttekeningen
o Situatie is eigenlijk een vorm van contractenbreuk.
o Twee observaties:
1. Alleen de verkoper kent de effectieve waarde van het onroerend goed → moeilijk te vergissen.
Koper kan onvoldoende geïnformeerd zijn over verborgen schade.
2. Verkoper zal zijn goed zelden voor een veel lagere prijs verkopen → wil winst maximaliseren.
Situatie komt dus zelden voor.
o Twee vragen
 Is de theorie van Pufendorf correct? Neen, art. 1674 BW is onlogisch en wordt
tegenwoordig zelden toegepast.

2

Zerda Ozbey ©

, GESCHIEDENIS PRIVAATRECHT

 Waarom staat deze bepaling nog in het wetboek?
 Historische oorsprong: tijd van keizer Justinianus (6e eeuw).
 Economische crisis: boeren moesten hun grond afstaan.
 Rijke burgers kochten grond voor veel te lage prijzen.
 Regel ingevoerd om boeren te beschermen tegen uitbuiting.
 Conservatisme van juristen: Juristen zijn vaak vrij conservatief, zeker vanaf de
middeleeuwen. Een jurist verandert niet graag van mening. Dat maakt dat het
recht de neiging heeft om zichzelf te regresseren. Het is heel moeilijk om het
recht te veranderen. Gevolg: je hebt vaak regels die nog officieel van kracht
zijn, maar die geen betekenis meer hebben omdat ze niet meer verwijzen naar
de context.

GEVOLG – WETGEVING DOOR JUSTINIANUS
NIEUWE WET DOOR KEIZER JUSTINIANUS (6E EEUW)
 Doel: bescherming van boeren tijdens een economische crisis.
 Boeren kregen de kans om hun boerderij terug te kopen.
 Zo konden zij later hun grond verkopen voor een passende prijs.

INHOUD VAN DE WET
 Een stuk grond mocht niet worden verkocht voor een lagere prijs dan de effectieve waarde.
 Indien dit toch gebeurde, kon de verkoper vernietiging van de koop eisen.

BETEKENIS
 Deze bepaling was een voorloper van art. 1674 B.W.
 Art. 1674 BW bepaalt dat een verkoper van een onroerend goed de verkoop kan aanvechten
wanneer hij voor meer dan 7/12 van de waarde is benadeeld.
 Het idee van bescherming tegen uitbuiting bij verkoop van grond gaat dus terug op Justinianus.

OUD BW VS NIEUW BW
 Sinds 13 april 2019: het oude Burgerlijk Wetboek (BW) wordt geleidelijk uitgedoofd.
 Nieuw BW: wordt boek per boek ingevoerd, vanaf 2021.
 CC = Code civil (1804)
o Basis van het oude BW.
 Oud BW
o Code civil met toevoegingen en wijzigingen onder Belgisch bestuur (sinds 1830).
o Geldig tot 2021.
 Nieuw BW
o Geldt sinds 2021 en vervangt het oude BW stap voor stap.

VOORBEELDEN UIT HET OUDE BW
o Vermeldt woorden die niet meer aansluiten bij de Belgische context:
o “Een keizer” → Tot 1949 stond er in ons wetboek dat België een keizer had. Tijdens de
Belgische Revolutie (1830) kwam er een koning. Toch werd het wetboek niet aangepast. Men
liet het heel vaak gewoon staan.
o “Myriameter” → 10.000 meter, een verouderde maat. Een myriameter was in de Franse
Revolutie 10 000 meter. Het begrip heeft nooit ingang gevonden. Pas 150 jaar later werd het
eruit gehaald.
o “Gebrekkige of Wilsonbekwaam” → ‘gebrekkige’ is een aanduiding voor iemand met een
beperking. Een wilsonbekwaam is iemand die geestig ziek is of die zichzelf geen voorstelling
kan maken van zijn eigen belangen. In 1804 werd dit omschreven als “een gebrekkige”. Die
term bleef terug te vinden in het wetboek tot 1949.
 Code civil 1804, aangepast in 1949 → toont hoe oude bepalingen blijven doorwerken.

WAT IS RECHTSGESCHIEDENIS?
o Rechtsgeschiedenis onderzoekt wat recht is en hoe tradities en regels zich ontwikkelen.
o Vaak geen logica, maar traditie speelt een grote rol.
3

Zerda Ozbey ©

, GESCHIEDENIS PRIVAATRECHT

o Voorbeeld: Veldwetboek 1886
 “De eigenaar van een bijenzwerm heeft het recht er opnieuw bezit van te nemen, zolang
hij niet opgehouden heeft hem te volgen of terug te vorderen.” Jurist in Orléans (13e
eeuw)
 Er is nooit een toepassing gemaakt van dat artikel. Juristen hebben dat artikel
overgenomen uit respect voor de traditie en de teksten. Op zichzelf heeft het weinig
betekenis.
o Conservatisme van juristen
 Juristen zijn vaak conservatief: ze houden vast aan wat er voordien al was.
 Reden: het is gemakkelijker om te blijven doen wat men kent.
 Path dependence
 De onafhankelijkheid van de ingeslagen weg. Je kiest een bepaald pad en je
gaat daarop verder zonder daar veel over na te denken.
 Voorbeeld: toetsenbordindeling Azerty en Qwerty-clavier: uitgevonden voor
typmachines → Het is in een bepaalde volgorde gemaakt zodat de letters niet
vast kwamen te staan. We gebruiken dat nog altijd, maar er is geen enkele
reden meer en mensen zijn eraan gewend zijn.
 Voorbeeld : EOT (echtscheiding door onderlinge toestemming) → Twee
gehuwde personen willen scheiden en zijn akkoord over de verdeling. In het
canoniek recht van de middeleeuwen was het de bedoeling dat de rechter
probeerde om dat koppel te redden en te verzoenen (huwelijk in stand
houden), ondanks dat partners akkoord waren. Dat was de filosofie van het
canoniek recht. Deze regel bleef bestaan uit gewoonte, ook al was de logica
verdwenen (intussen hervormd).


BELANG VAN RECHTSGESCHIEDENIS
 Rechtsgeschiedenis toont de verschillende lagen in geldend recht.
 Verklaart waarom sommige regels en tradities nog bestaan, zelfs als ze achterhaald zijn: je moet
kijken naar hoe het recht gegroeid is en hoe het in de loop van de tijd tot stand is gekomen.
 Recht is geen logica: Dus het recht is niet iets logisch dat je zou kunnen uitbrengen door diep na te
denken.
 Geeft inzicht in de sociale, politieke en historische context van het recht.


TECHNIEK VAN HET RECHT
BRONNEN VAN HET RECHT
DEFINITIE
 Bronnen van het recht = oorsprong van rechtsregels.
 Onderscheid tussen formele en materiële bronnen.
 Rechtsgeschiedenis onderzoekt hoe deze bronnen historisch gegroeid zijn → recht is niet altijd
logisch, maar vaak traditiegebonden.

FORMELE BRONNEN VAN HET RECHT (KLASSIEK ONDERSCHEID, TERUGGAAND TOT
ROMEINSE TIJD)
 Wetgeving door machthebbers
o Belangrijkste formele bron van recht vandaag (kan niet veranderd worden door louter
rechtspraak).
o Afkomstig van parlementen of vorsten.
o Wordt publiek afgekondigd: “vanaf nu mag dit niet meer” of “vanaf nu geldt dit”.
 Rechtspraak door rechters
o Ontstaat via beslissingen van rechtbanken in concrete geschillen.
o De wet is het aller belangrijkste en de rechter moeten die wet toepassen; als de wet onduidelijk
is mag je het interpreteren maar je mag er niet tegen ingaan.


4

Zerda Ozbey ©