Muzische vorming 1
1. Muzisch werken met kleuters
1.1 Wat is muzische vorming?
➔ Zich uitdrukken en kennismaken met de kunsten: beeld, drama, muziek, dans en media.
➔ Samengevat: expressie en kunst
Wat is muzische vorming niet?
=/= muzikale vorming, dat beperkter is. Muzische vorming is veel breder
=/= knutselen, een liedje zingen, … zich amuseren. Het moet plezier geven, maar dat is niet de kern
=/= een muziekinstrument leren spelen of een zelfportret tekenen. Er komen technieken aan bod maar
deze zijn een middel om verder te geraken in het muzische proces.
=/= een tussendoortje; er moet bewust tijd voor gemaakt worden, het is een proces dat tijd vraagt
Door muzische vorming voorop te stellen, proberen leerkrachten kinderen wegwijs te maken in de
wereld van de kunsten door kunst actief te gaan beleven maar ook creëren. Het is een wisselwerking
tussen impressies vanuit verschillende muzische en kunstige talen en expressie waarbij jonge kinderen
zich kunstzinnig gaan uitdrukken.
1.1.1 Kunst als doel en als middel
Kunst kan op twee manieren worden ingezet: als doel of als middel. Kunst als middel om zichzelf uit te
drukken en kunst als doel, om te leren van de kunsten. Idealiter is het een samenspel en een goede
wisselwerking tussen de twee.
• Kunst als doel: geeft aan dat jonge kinderen op een speelse en onderzoekende manier in contact
komen met de verschillende kunsten (kunstzinnig aspect). Ze gebruiken technieken en methodes
die ook aan bod komen in de muzische vorming. Bvb: Sanne volgt balletles en leert posities goed uit
te voeren.
• Kunst als middel: wil zeggen dat kinderen betekenis leren geven aan wat hen bezighoudt en ze zich
met materialen gaan uitdrukken (expressief aspect). Hier geven we aandacht aan de creatieve en
spontane uitingen van de kleuters. Andere doelen worden bereikt. Bvb: Vandaag gaan we dansen
zoals vogels; vogels die heel laag vliegen of heel hoog.
Binnen de muzische ontwikkeling van kinderen is verbeelding van groot belang = de eigenschap om
zich te verbeelden, fantasie en zorgen voor verbeelding. Bij kinderen is het een weergave van hun
beleving van de werkelijkheid. Wanneer kinderen kunst gaan waarnemen (beschouwen), gebruiken ze
hun verbeelding om een interpretatie te geven aan wat ze zien. Ze kijken naar wat ze herkennen en
leggen verbanden in hun hoofd. Maar ook wanneer kinderen zich uitdrukken en creëren maken ze
gebruik van hun verbeelding. Ze geven zelf betekenis aan wat ze maken of wat ze doen.
Bvb: We dansen alsof we op de maan zijn; twee kinderen zetten grote passen, één kind ligt op de vloer
met de armen in de lucht, een ander kind zwaait traag op en neer met zijn armen; iedereen beweegt
anders op de maan.
1
, 1.1.2 Product-en procesgericht werken
Het ontwikkelen van de muzische kwaliteiten van de kinderen is een proces dat tijd vraagt en dat in
stappen gebeurt. Het is belangrijk om dat proces te monitoren en niet alleen te kijken naar het product.
• Proces = de stappen die de kinderen zetten om tot een creatie te komen, het verloop en hoe ze dit
vormgeven. Bvb: na het maken van een beeldwerk kunnen de kleuters terugblikken op wat ze
gedaan hebben om tot hun kleiwerk te komen (eerst de klei warm maken, dan kneden, balletjes
rollen, vorm geven, …)
• Product = het resultaat van hun creatie. Bvb: het fysieke kleiwerk dat de kleuters naar huis nemen.
• 4 stappen van een muzisch proces:
➢ Stap 1: Startfase (inleiding)
Eerst een bepaalde sfeer scheppen, om de aandacht van de kleuters te trekken en ze voor te
bereiden op wat komt. In de inleiding maak je de koppeling met het thema waaraan gewerkt
wordt. Enkele mogelijkheden van inleidingen:
- Poppenspel door de leerkracht
- De leerkracht gebruikt de klaspop om een korte conversatie op te starten
- Samen met de kleuters een kunstwerk beschouwen of luisteren naar een muziekstuk
- In het midden van de kring ligt een mysterieuze doos, zijn de kleuters nieuwsgierig naar wat
erin zit?
➢ Stap 2: Divergente fase
De kleuters verkennen en onderzoeken, vertrekkende vanuit de inleiding, en gaan aan de slag
met de bouwstenen en werkvormen.
Bvb: in het midden van de kring stond een doos met linten:
- Thema: vlinders
- Domein: dans
- Bouwsteen: ruimtelagen
- Werkvorm: dansimprovisatie (en dansen met materialen)
De kleuters krijgen allemaal een lint (de vlinders), ze bewegen en dansen, hoog en laag, snel en
traag, …
➢ Stap 3: Convergente fase
In deze fase gaan de kleuters zelfstandig aan de slag met een activiteit. In de verwerking moeten
de kleuters keuzes maken en komen ze tot vormgeving. Nadien kunnen ze hun werk aan elkaar
presenteren.
Bvb: (met de linten) de kleuters gaan in duo staan en bedenken samen hoe ze hun vlinders van
de ene naar de andere kant kunnen laten vliegen, met daarbij gebruik te maken van
verschillende ruimtelagen (belangrijk: hoog en laag). De leerkracht plaatst twee stoelen vanwaar
de kleuters met hun vlinders vliegen. De ene groep kleuters voert uit en de andere groep kijkt.
➢ Stap 4: Slotfase
Na het uitvoeren van de activiteit wordt er teruggekeken naar hoe alles verlopen is en vertellen
de kleuters wat ze beleefd hebben. Je kan eenvoudige vragen stellen (wat vonden ze leuk?),
maar ook diepgaander reflecteren.
2
, 1.1.3 Waarom is muzische vorming bij jonge kinderen belangrijk?
Om een kind te laten ontwikkelen tot een totaal persoon streven we naar een harmonische
ontwikkeling, waartoe muzische vorming kan bijdragen. Een streefdoel moet zijn om kinderen tegen
het einde van de basisschool te leren durven en fantaseren, experimenteren en reflecteren op wat ze
gecreëerd hebben. De kinderen leren om te beschouwen en hierover communiceren, hun ervaringen
verwoorden. Die taal zorgt ervoor dat het bijdraagt tot hun persoonlijk referentiekader.
1.1.4 Wat zijn de verschillende muzische domeinen?
• Beeld: De kinderen gaan zich uitdrukken met materialen (verf, papier, krijt, klei, …) in verschillende
vlakken (twee of driedimensionaal) en deze wereld verkennen. Aan de hand van technieken
(werkvormen) gaan ze met de verschillende bouwstenen aan de slag.
• Muziek: De kinderen gaan op verkenning in de wereld van klanken en geluiden. Er wordt kennis
gemaakt met de taal van de muziek (muziekgenres, instrumenten, geluid maken met je lichaam,
zingen, …)
• Drama: Spelen en doen alsof; hierbij leren kinderen hoe ze met hun lichaam en hun stem hun eigen
verbeelding en fantasie kunnen weergeven. Ze kunnen in een andere wereld stappen en deze vorm
geven.
• Dans: Leren en ontdekken hoe je met jouw lichaam iets creatief kan vormgeven. Kinderen
onderzoeken welke bewegingen hun lichaam kan maken en hoe ze hiermee kunnen
communiceren. (domein drama gaat vooral over uitvoeren met stem en lichaam, dans gaat over
bewegen met het lichaam)
• Media: De benadering van de wereld van de audiovisuele kunsten (foto, audio, video, …) en hoe
deze inzetten om zich uit te drukken.
Belangrijk: er is een onderscheid in domeinen maar deze kunnen in combinatie aangeboden worden,
bvb muziek beleven via dansbewegingen. De domeinen kunnen afzonderlijk verkend worden maar
belangrijk is ook om ze te combineren en te integreren.
1.1.5 Wat zijn bouwstenen en werkvormen?
• Bouwstenen: zijn begrippen uit een domein. Een bouwsteen gebruik je om over kunst te
communiceren en er gericht mee te experimenteren. Ze zijn de grammatica van de kunsten.
• Werkvormen: zijn de technieken die gebruikt worden om met de verschillende bouwstenen aan de
slag te gaan
1.2 Muzisch werken doorheen de dag
Het is belangrijk om muzische vorming regelmatig in het dagverloop te plannen zodat het creatieve
proces van jonge kinderen gestimuleerd kan worden. Dit kan aan de hand van activiteiten die
ingepland worden, maar ook aan de hand van dagelijkse routines. Het is belangrijk om kinderen veel
en rijke, gevarieerde muzische ervaringen aan te brengen. Bepaalde technieken kunnen binnen een
domein aangebracht en herhaald worden, maar bij de herhaling ligt de nadruk op een andere
bouwsteen.
3
, Het is belangrijk om na te denken hoe je binnen verschillende thema’s kunst aan bod kan laten komen.
Bvb thema bouwen: we bouwen een huis voor de klaspop, maar eerst bekijken we de verschillende
mogelijkheden…
Muzische momenten kunnen aan bod komen van bij de start van de dag tot bij het afscheid
(ochtendliedje, zingen van het weer, opruimen, …). Ze kunnen ook gebruikt worden als een impressie
van de dag.
1.3 Muzische ontwikkeling
Ontwikkelen = het veranderen van menselijke activiteiten door de tijd heen, meestal in de zin van
verbetering of uitbreiding.
Muzische ontwikkeling = het verbeteren, veranderen of uitbreiden van kennis op muzisch vlak.
Deze ontwikkeling kan je bij jonge kinderen niet loskoppelen van andere ontwikkelingen, zoals de taal-
en denkontwikkeling, de motorische ontwikkeling en de sociaal-emotionele ontwikkeling.
Speels ontdekken versus gericht vormgeven:
Hoe jonger kinderen zijn, hoe meer ze zullen experimenteren en ontdekken. Gericht vormen tekenen
mag je bij peuters niet verwachten. Oudere kleuters gaan ook verder experimenteren maar doen dit
dan vooral vanuit hun verbeelding.
Kinderen kennen een sterke groei:
Door te spelen, leren, ontdekken en experimenteren leren kinderen veel bij. Enkele kenmerken van
hoe die groei verloopt op muzisch vlak:
- Van egocentrisme naar samenspel: van “alleen” spelen naar contact zoeken met leeftijdsgenoten.
Naarmate de kleuters ouder worden, komen ze makkelijker tot samenspel met andere kleuters
(rollenspel) met een gemeenschappelijk speldoel.
- Van imitatie naar fantasie: Jonge kinderen imiteren vooral de leerkracht; naarmate ze ouder
worden doen ze meer beroep op hun eigen fantasie en kunnen ze zelf bewegingen verzinnen.
- Korte momenten naar langere periodes van concentratie: Hoe ouder de kleuters worden, hoe
langer ze zich kunnen concentreren.
- Groot- en fijne motoriek: Op vlak van motorische ontwikkelingen en oog-hand coördinatie zetten
de kleuters grote stappen (bvb ontwikkeling van de pengreep en knippen)
4
1. Muzisch werken met kleuters
1.1 Wat is muzische vorming?
➔ Zich uitdrukken en kennismaken met de kunsten: beeld, drama, muziek, dans en media.
➔ Samengevat: expressie en kunst
Wat is muzische vorming niet?
=/= muzikale vorming, dat beperkter is. Muzische vorming is veel breder
=/= knutselen, een liedje zingen, … zich amuseren. Het moet plezier geven, maar dat is niet de kern
=/= een muziekinstrument leren spelen of een zelfportret tekenen. Er komen technieken aan bod maar
deze zijn een middel om verder te geraken in het muzische proces.
=/= een tussendoortje; er moet bewust tijd voor gemaakt worden, het is een proces dat tijd vraagt
Door muzische vorming voorop te stellen, proberen leerkrachten kinderen wegwijs te maken in de
wereld van de kunsten door kunst actief te gaan beleven maar ook creëren. Het is een wisselwerking
tussen impressies vanuit verschillende muzische en kunstige talen en expressie waarbij jonge kinderen
zich kunstzinnig gaan uitdrukken.
1.1.1 Kunst als doel en als middel
Kunst kan op twee manieren worden ingezet: als doel of als middel. Kunst als middel om zichzelf uit te
drukken en kunst als doel, om te leren van de kunsten. Idealiter is het een samenspel en een goede
wisselwerking tussen de twee.
• Kunst als doel: geeft aan dat jonge kinderen op een speelse en onderzoekende manier in contact
komen met de verschillende kunsten (kunstzinnig aspect). Ze gebruiken technieken en methodes
die ook aan bod komen in de muzische vorming. Bvb: Sanne volgt balletles en leert posities goed uit
te voeren.
• Kunst als middel: wil zeggen dat kinderen betekenis leren geven aan wat hen bezighoudt en ze zich
met materialen gaan uitdrukken (expressief aspect). Hier geven we aandacht aan de creatieve en
spontane uitingen van de kleuters. Andere doelen worden bereikt. Bvb: Vandaag gaan we dansen
zoals vogels; vogels die heel laag vliegen of heel hoog.
Binnen de muzische ontwikkeling van kinderen is verbeelding van groot belang = de eigenschap om
zich te verbeelden, fantasie en zorgen voor verbeelding. Bij kinderen is het een weergave van hun
beleving van de werkelijkheid. Wanneer kinderen kunst gaan waarnemen (beschouwen), gebruiken ze
hun verbeelding om een interpretatie te geven aan wat ze zien. Ze kijken naar wat ze herkennen en
leggen verbanden in hun hoofd. Maar ook wanneer kinderen zich uitdrukken en creëren maken ze
gebruik van hun verbeelding. Ze geven zelf betekenis aan wat ze maken of wat ze doen.
Bvb: We dansen alsof we op de maan zijn; twee kinderen zetten grote passen, één kind ligt op de vloer
met de armen in de lucht, een ander kind zwaait traag op en neer met zijn armen; iedereen beweegt
anders op de maan.
1
, 1.1.2 Product-en procesgericht werken
Het ontwikkelen van de muzische kwaliteiten van de kinderen is een proces dat tijd vraagt en dat in
stappen gebeurt. Het is belangrijk om dat proces te monitoren en niet alleen te kijken naar het product.
• Proces = de stappen die de kinderen zetten om tot een creatie te komen, het verloop en hoe ze dit
vormgeven. Bvb: na het maken van een beeldwerk kunnen de kleuters terugblikken op wat ze
gedaan hebben om tot hun kleiwerk te komen (eerst de klei warm maken, dan kneden, balletjes
rollen, vorm geven, …)
• Product = het resultaat van hun creatie. Bvb: het fysieke kleiwerk dat de kleuters naar huis nemen.
• 4 stappen van een muzisch proces:
➢ Stap 1: Startfase (inleiding)
Eerst een bepaalde sfeer scheppen, om de aandacht van de kleuters te trekken en ze voor te
bereiden op wat komt. In de inleiding maak je de koppeling met het thema waaraan gewerkt
wordt. Enkele mogelijkheden van inleidingen:
- Poppenspel door de leerkracht
- De leerkracht gebruikt de klaspop om een korte conversatie op te starten
- Samen met de kleuters een kunstwerk beschouwen of luisteren naar een muziekstuk
- In het midden van de kring ligt een mysterieuze doos, zijn de kleuters nieuwsgierig naar wat
erin zit?
➢ Stap 2: Divergente fase
De kleuters verkennen en onderzoeken, vertrekkende vanuit de inleiding, en gaan aan de slag
met de bouwstenen en werkvormen.
Bvb: in het midden van de kring stond een doos met linten:
- Thema: vlinders
- Domein: dans
- Bouwsteen: ruimtelagen
- Werkvorm: dansimprovisatie (en dansen met materialen)
De kleuters krijgen allemaal een lint (de vlinders), ze bewegen en dansen, hoog en laag, snel en
traag, …
➢ Stap 3: Convergente fase
In deze fase gaan de kleuters zelfstandig aan de slag met een activiteit. In de verwerking moeten
de kleuters keuzes maken en komen ze tot vormgeving. Nadien kunnen ze hun werk aan elkaar
presenteren.
Bvb: (met de linten) de kleuters gaan in duo staan en bedenken samen hoe ze hun vlinders van
de ene naar de andere kant kunnen laten vliegen, met daarbij gebruik te maken van
verschillende ruimtelagen (belangrijk: hoog en laag). De leerkracht plaatst twee stoelen vanwaar
de kleuters met hun vlinders vliegen. De ene groep kleuters voert uit en de andere groep kijkt.
➢ Stap 4: Slotfase
Na het uitvoeren van de activiteit wordt er teruggekeken naar hoe alles verlopen is en vertellen
de kleuters wat ze beleefd hebben. Je kan eenvoudige vragen stellen (wat vonden ze leuk?),
maar ook diepgaander reflecteren.
2
, 1.1.3 Waarom is muzische vorming bij jonge kinderen belangrijk?
Om een kind te laten ontwikkelen tot een totaal persoon streven we naar een harmonische
ontwikkeling, waartoe muzische vorming kan bijdragen. Een streefdoel moet zijn om kinderen tegen
het einde van de basisschool te leren durven en fantaseren, experimenteren en reflecteren op wat ze
gecreëerd hebben. De kinderen leren om te beschouwen en hierover communiceren, hun ervaringen
verwoorden. Die taal zorgt ervoor dat het bijdraagt tot hun persoonlijk referentiekader.
1.1.4 Wat zijn de verschillende muzische domeinen?
• Beeld: De kinderen gaan zich uitdrukken met materialen (verf, papier, krijt, klei, …) in verschillende
vlakken (twee of driedimensionaal) en deze wereld verkennen. Aan de hand van technieken
(werkvormen) gaan ze met de verschillende bouwstenen aan de slag.
• Muziek: De kinderen gaan op verkenning in de wereld van klanken en geluiden. Er wordt kennis
gemaakt met de taal van de muziek (muziekgenres, instrumenten, geluid maken met je lichaam,
zingen, …)
• Drama: Spelen en doen alsof; hierbij leren kinderen hoe ze met hun lichaam en hun stem hun eigen
verbeelding en fantasie kunnen weergeven. Ze kunnen in een andere wereld stappen en deze vorm
geven.
• Dans: Leren en ontdekken hoe je met jouw lichaam iets creatief kan vormgeven. Kinderen
onderzoeken welke bewegingen hun lichaam kan maken en hoe ze hiermee kunnen
communiceren. (domein drama gaat vooral over uitvoeren met stem en lichaam, dans gaat over
bewegen met het lichaam)
• Media: De benadering van de wereld van de audiovisuele kunsten (foto, audio, video, …) en hoe
deze inzetten om zich uit te drukken.
Belangrijk: er is een onderscheid in domeinen maar deze kunnen in combinatie aangeboden worden,
bvb muziek beleven via dansbewegingen. De domeinen kunnen afzonderlijk verkend worden maar
belangrijk is ook om ze te combineren en te integreren.
1.1.5 Wat zijn bouwstenen en werkvormen?
• Bouwstenen: zijn begrippen uit een domein. Een bouwsteen gebruik je om over kunst te
communiceren en er gericht mee te experimenteren. Ze zijn de grammatica van de kunsten.
• Werkvormen: zijn de technieken die gebruikt worden om met de verschillende bouwstenen aan de
slag te gaan
1.2 Muzisch werken doorheen de dag
Het is belangrijk om muzische vorming regelmatig in het dagverloop te plannen zodat het creatieve
proces van jonge kinderen gestimuleerd kan worden. Dit kan aan de hand van activiteiten die
ingepland worden, maar ook aan de hand van dagelijkse routines. Het is belangrijk om kinderen veel
en rijke, gevarieerde muzische ervaringen aan te brengen. Bepaalde technieken kunnen binnen een
domein aangebracht en herhaald worden, maar bij de herhaling ligt de nadruk op een andere
bouwsteen.
3
, Het is belangrijk om na te denken hoe je binnen verschillende thema’s kunst aan bod kan laten komen.
Bvb thema bouwen: we bouwen een huis voor de klaspop, maar eerst bekijken we de verschillende
mogelijkheden…
Muzische momenten kunnen aan bod komen van bij de start van de dag tot bij het afscheid
(ochtendliedje, zingen van het weer, opruimen, …). Ze kunnen ook gebruikt worden als een impressie
van de dag.
1.3 Muzische ontwikkeling
Ontwikkelen = het veranderen van menselijke activiteiten door de tijd heen, meestal in de zin van
verbetering of uitbreiding.
Muzische ontwikkeling = het verbeteren, veranderen of uitbreiden van kennis op muzisch vlak.
Deze ontwikkeling kan je bij jonge kinderen niet loskoppelen van andere ontwikkelingen, zoals de taal-
en denkontwikkeling, de motorische ontwikkeling en de sociaal-emotionele ontwikkeling.
Speels ontdekken versus gericht vormgeven:
Hoe jonger kinderen zijn, hoe meer ze zullen experimenteren en ontdekken. Gericht vormen tekenen
mag je bij peuters niet verwachten. Oudere kleuters gaan ook verder experimenteren maar doen dit
dan vooral vanuit hun verbeelding.
Kinderen kennen een sterke groei:
Door te spelen, leren, ontdekken en experimenteren leren kinderen veel bij. Enkele kenmerken van
hoe die groei verloopt op muzisch vlak:
- Van egocentrisme naar samenspel: van “alleen” spelen naar contact zoeken met leeftijdsgenoten.
Naarmate de kleuters ouder worden, komen ze makkelijker tot samenspel met andere kleuters
(rollenspel) met een gemeenschappelijk speldoel.
- Van imitatie naar fantasie: Jonge kinderen imiteren vooral de leerkracht; naarmate ze ouder
worden doen ze meer beroep op hun eigen fantasie en kunnen ze zelf bewegingen verzinnen.
- Korte momenten naar langere periodes van concentratie: Hoe ouder de kleuters worden, hoe
langer ze zich kunnen concentreren.
- Groot- en fijne motoriek: Op vlak van motorische ontwikkelingen en oog-hand coördinatie zetten
de kleuters grote stappen (bvb ontwikkeling van de pengreep en knippen)
4
