Deontologische Aspecten
Proloog: het goede doen
HOOFDSTUK 1: MORAAL EN ETHIEK
DEFINITIE
MORAAL
• Geheel van waarden en normen die richting geven aan ons handelen en zin geven aan wat we
denken en doen
• Dagelijks leven handelen we vaak intuïtief zonder constant te overwegen of ons gedrag goed is
• We doen voortdurend waarderende of normatieve uitspraken
• We spreken waardeoordelen uit over anderen, onszelf, motieven, emoties en concrete daden
ETHIEK
• Theoretische studie van de moraal
• Filosofische discipline die waarden- en normenstelsels onderzoekt en onder woorden brengt
• Gaat na welke argumenten bepaalde keuzes voor dat goede legitimeren
VERSCHILLENDE DISCIPLINES
1. Theoretische ethiek
• Meta-ethiek: onderzoekt fundamenten van ethiek, morele taalgebruik en argumententatie
• Normatieve ethiek: onderzoekt theoretische kaders voor morele problemen
2. Toegepaste ethiek
• Analyseert morele problemen binnen specifieke domeinen
3. Empirische ethiek
• Disciplines zoals moraalsociologie en -psychologie
• Onderzoek naar concrete waarden en normen in de samenleving
• Bestudeert oorsprong, veranderingen, en impact van deze waarden en normen
DE VERWISSELBAARHEIDSGEDACHTE / PRINCIPE VAN GELIJKHEID
Belangrijkste toetssteen binnen de normatieve ethiek en bepaalt of een theorie ethisch is
• Eigen belangen niet zwaarder laten wegen dan die van anderen
• Eigen belangen hebben niet meer waarde als die van anderen (overstijgen egoïsme)
• Handeling moet voldoen aan verwisselbaarheidsgedachte: behandel jezelf en anderen gelijk
• Een handeling is ethisch als je je eigen belang kan overstijgen
1
,Deontologische Aspecten
HOOFDSTUK 2: DE RECHTVAARDIGHEIDSTHEORIEEN
Stroming (binnen westerse normatieve ethiek) die antwoord bieden op hoe we morele standpunten
ethisch kunnen legitimeren of rechtvaardigen
1. CONSEQUENTIALISME
• Evalueert een handeling op basis van de toestanddie die handeling veroorzaakt
• Handeling is goed wanneer het de best mogelijke gevolgen oplevert of de minst schadelijke
• Handelingen stellen die meer ‘goed’ dan ‘slecht’ veroorzaken
• Legitimering van handelen uit eigenbelang sluit niet aan bij de verwisselbaarheidsgedachte en
hoort dus niet bij het consequentialistisch perspectief
• Gevolgen: in het belang voor iedereen/ zo groot mogelijke groep
• Ethische handeling is onpersoonlijk, het koppelt de handeling los van de persoon
• Veroorzaakt meer 'goed' en iedereen in de situatie zou dezelfde keuze maken
HET UTILITARISME
Bekendste vorm van consequentialisme
• Grondlegger Jeremy Bentham
• ‘Hoe kunnen we het goede invullen en wat moet het resultaat zijn van onze belangenafweging?’
Utiliteitsprincipe
• Erkent dat we ons niet telkens kunnen afvragen wat goed is
• ‘The greatest happiness for the greatest number’
• Utiliteitscalculus: inschatting van gevolgen en hun impact op individuele/collectieve belangen
• Goede handeling levert proportioneel meer voordeel dan schade
2. DEONTOLOGIE
• Plichtenleer/beginselethiek
• Het zegt hoe we behoren te handelen en evalueert die handelingen
• Goede handeling als het gebaseerd is op juiste intentie, gesteund door principes of beginselen
• Komt overeen met consequentialisme: kijkt naar achterliggende intenties ipv gevolgen
CONSEQUENTIALISME EN DEONTOLOGIE: EEN VERHAAL VAN ‘WORDEN EN ‘ZIJN’
Consequentialisme spreekt in filosofische zin de taal van het ‘worden’
• Het goede krijgt vorm in relatie tot elkaar
• Het goede ligt niet van tevoren vast maar wordt door ons allemaal bepaald
Deontologische ethiek spreekt de taal van ‘zijn’
• Juist handelen betekent handelen volgens universaliseerbare principes waaraan we ons houden
• Taal van de weet en die van het hebben van onvervreemdbare rechten
• Intenties bepalen of een standpunt ethisch legitiem is
• Handelingen die vertrekken uit verkeerde intenties zijn verboden zijn
HET GOEDE OF HET JUISTE DOEN?
• Cruciaal verschilpunt tussen consequentialisten en deontologen
• Beide theorieën leggen klemtoon ofwel op het goed of het juiste
• Consequentalisten: prioriteit bij goede ten nadele van juiste, realisatie van meer goed
• Deontologen: prioriteit van juiste ten nadele van goede, naleving van juiste regels
• Goede: moreel positief doel dat we bereiken door ons handelen
• Juiste: geheel van regels/normen die zoektocht naar het goede mogelijk maken of beperken
3. TEOLOGISCHE OF DEUGDENETHIEK
• Goede bestaat uit de verwezenlijkingen van een aantal ‘goede’ individuen
• Synthese van de vorige twee stelsels
• Focus op telos: waarmee het doel of de richting van ons handelen wordt bedoelt
• Elk individu bevindt zich in een unieke situaties met eigen belangen, drijfveren, angsten en hoop
• Streven naar het goede en het best mogelijke doen
• Streven naar zo maximaal mogelijke realisaties van waarden
2
, Deontologische Aspecten
Deel 1: privacy: alom bekend, weinig bemind?
HOOFDSTUK 1: ‘THE RIGHT TO BE LET ALONE’
OORSPRONG PRIVACY IN 1890: OPKOMST PERS
‘The right to be let alone’
• Het recht om dingen voor jezelf te houden
• Het recht om niet gestoord te worden, dingen doen zonder commentaar van iemand
• Data-economie is nieuwe uitdaging voor privacy (beschermd door GDPR)
PRIVACY ALS FUNDAMENTELE VRIJHEID
• The right to be let alone’ als basis voor het principe voor onschendbaarheid van de persoon
• Recht op privacy is een fundamentele vrijheid
• Heeft negatieve invulling want duidt op een afwezigheid van ongewilde anderen
• Verticaal (tss overheid, instellingen en burgers) en horizontaal (tss burgers onderling)
NEGATIEVE EN POSITIEVE VRIJHEID
Vrijheid is een fundamentele waarde in onze sl en vormt de kern van liberale democratieën
Combinatie van twee vormt basis om autonome burgers te creëren die eigen keuzes kunnen maken
Negatieve vrijheid
• Wijst op een afwezigheid
• ‘Vrij zijn van...’
• Eigen keuzes kunnen maken zonder bemoeing of dwang van iemand
• Ondersteunt vrijheid van meningsuiting (voorbeeld)
Positieve vrijheid
• Wijst daarentegen op een aanwezigheid
• ‘Vrij zijn om…’ / ‘In de mogelijkheid zijn’
• Vrijheid is pas zinvol als we voldoende keuzemogelijkheden hebben
• Ondersteunt recht op info en onderwijs (voorbeeld)
Volle vrijheid
• Combinatie van negatieve en positieve vrijheid
• Door toekennen, beschermen en autonomie bevorderen van die rechten
• De twee kunnen niet los worden gezien
GRENZEN AAN VRIJHEID (INDIVIDUEEL EN COLLECTIEF)
Schadebeginsel
• Onze individuele vrijheid wordt ultiem begrensd door vrijheid van een ander
• Iemands vrijheid mag enkel beperkt worden voor zover dat nodig is om te verhinderen dat hij
anderen schaadt
• Vrijheid van vrije meningsuiting is beperkt (verbod op discriminerende uitspraken)
• Deel van onze vrijheid opgeven voor algemeen belang
Opgeven van vrijheden en rechten moet
• Noodzakelijk zijn
• Bij wet geregeld
• Steeds grondig afgewogen worden
Belangrijkste criteria bij afweging
• Finaliteit: nastreven van relevant doel
• Proportionaliteit: stelt de vraag of maatregel in verhouding is tot bereikte doel
• Subsidiariteit: stelt vraag of minder ingrijpende maatregelen bestaan om doel te bereiken
3
Proloog: het goede doen
HOOFDSTUK 1: MORAAL EN ETHIEK
DEFINITIE
MORAAL
• Geheel van waarden en normen die richting geven aan ons handelen en zin geven aan wat we
denken en doen
• Dagelijks leven handelen we vaak intuïtief zonder constant te overwegen of ons gedrag goed is
• We doen voortdurend waarderende of normatieve uitspraken
• We spreken waardeoordelen uit over anderen, onszelf, motieven, emoties en concrete daden
ETHIEK
• Theoretische studie van de moraal
• Filosofische discipline die waarden- en normenstelsels onderzoekt en onder woorden brengt
• Gaat na welke argumenten bepaalde keuzes voor dat goede legitimeren
VERSCHILLENDE DISCIPLINES
1. Theoretische ethiek
• Meta-ethiek: onderzoekt fundamenten van ethiek, morele taalgebruik en argumententatie
• Normatieve ethiek: onderzoekt theoretische kaders voor morele problemen
2. Toegepaste ethiek
• Analyseert morele problemen binnen specifieke domeinen
3. Empirische ethiek
• Disciplines zoals moraalsociologie en -psychologie
• Onderzoek naar concrete waarden en normen in de samenleving
• Bestudeert oorsprong, veranderingen, en impact van deze waarden en normen
DE VERWISSELBAARHEIDSGEDACHTE / PRINCIPE VAN GELIJKHEID
Belangrijkste toetssteen binnen de normatieve ethiek en bepaalt of een theorie ethisch is
• Eigen belangen niet zwaarder laten wegen dan die van anderen
• Eigen belangen hebben niet meer waarde als die van anderen (overstijgen egoïsme)
• Handeling moet voldoen aan verwisselbaarheidsgedachte: behandel jezelf en anderen gelijk
• Een handeling is ethisch als je je eigen belang kan overstijgen
1
,Deontologische Aspecten
HOOFDSTUK 2: DE RECHTVAARDIGHEIDSTHEORIEEN
Stroming (binnen westerse normatieve ethiek) die antwoord bieden op hoe we morele standpunten
ethisch kunnen legitimeren of rechtvaardigen
1. CONSEQUENTIALISME
• Evalueert een handeling op basis van de toestanddie die handeling veroorzaakt
• Handeling is goed wanneer het de best mogelijke gevolgen oplevert of de minst schadelijke
• Handelingen stellen die meer ‘goed’ dan ‘slecht’ veroorzaken
• Legitimering van handelen uit eigenbelang sluit niet aan bij de verwisselbaarheidsgedachte en
hoort dus niet bij het consequentialistisch perspectief
• Gevolgen: in het belang voor iedereen/ zo groot mogelijke groep
• Ethische handeling is onpersoonlijk, het koppelt de handeling los van de persoon
• Veroorzaakt meer 'goed' en iedereen in de situatie zou dezelfde keuze maken
HET UTILITARISME
Bekendste vorm van consequentialisme
• Grondlegger Jeremy Bentham
• ‘Hoe kunnen we het goede invullen en wat moet het resultaat zijn van onze belangenafweging?’
Utiliteitsprincipe
• Erkent dat we ons niet telkens kunnen afvragen wat goed is
• ‘The greatest happiness for the greatest number’
• Utiliteitscalculus: inschatting van gevolgen en hun impact op individuele/collectieve belangen
• Goede handeling levert proportioneel meer voordeel dan schade
2. DEONTOLOGIE
• Plichtenleer/beginselethiek
• Het zegt hoe we behoren te handelen en evalueert die handelingen
• Goede handeling als het gebaseerd is op juiste intentie, gesteund door principes of beginselen
• Komt overeen met consequentialisme: kijkt naar achterliggende intenties ipv gevolgen
CONSEQUENTIALISME EN DEONTOLOGIE: EEN VERHAAL VAN ‘WORDEN EN ‘ZIJN’
Consequentialisme spreekt in filosofische zin de taal van het ‘worden’
• Het goede krijgt vorm in relatie tot elkaar
• Het goede ligt niet van tevoren vast maar wordt door ons allemaal bepaald
Deontologische ethiek spreekt de taal van ‘zijn’
• Juist handelen betekent handelen volgens universaliseerbare principes waaraan we ons houden
• Taal van de weet en die van het hebben van onvervreemdbare rechten
• Intenties bepalen of een standpunt ethisch legitiem is
• Handelingen die vertrekken uit verkeerde intenties zijn verboden zijn
HET GOEDE OF HET JUISTE DOEN?
• Cruciaal verschilpunt tussen consequentialisten en deontologen
• Beide theorieën leggen klemtoon ofwel op het goed of het juiste
• Consequentalisten: prioriteit bij goede ten nadele van juiste, realisatie van meer goed
• Deontologen: prioriteit van juiste ten nadele van goede, naleving van juiste regels
• Goede: moreel positief doel dat we bereiken door ons handelen
• Juiste: geheel van regels/normen die zoektocht naar het goede mogelijk maken of beperken
3. TEOLOGISCHE OF DEUGDENETHIEK
• Goede bestaat uit de verwezenlijkingen van een aantal ‘goede’ individuen
• Synthese van de vorige twee stelsels
• Focus op telos: waarmee het doel of de richting van ons handelen wordt bedoelt
• Elk individu bevindt zich in een unieke situaties met eigen belangen, drijfveren, angsten en hoop
• Streven naar het goede en het best mogelijke doen
• Streven naar zo maximaal mogelijke realisaties van waarden
2
, Deontologische Aspecten
Deel 1: privacy: alom bekend, weinig bemind?
HOOFDSTUK 1: ‘THE RIGHT TO BE LET ALONE’
OORSPRONG PRIVACY IN 1890: OPKOMST PERS
‘The right to be let alone’
• Het recht om dingen voor jezelf te houden
• Het recht om niet gestoord te worden, dingen doen zonder commentaar van iemand
• Data-economie is nieuwe uitdaging voor privacy (beschermd door GDPR)
PRIVACY ALS FUNDAMENTELE VRIJHEID
• The right to be let alone’ als basis voor het principe voor onschendbaarheid van de persoon
• Recht op privacy is een fundamentele vrijheid
• Heeft negatieve invulling want duidt op een afwezigheid van ongewilde anderen
• Verticaal (tss overheid, instellingen en burgers) en horizontaal (tss burgers onderling)
NEGATIEVE EN POSITIEVE VRIJHEID
Vrijheid is een fundamentele waarde in onze sl en vormt de kern van liberale democratieën
Combinatie van twee vormt basis om autonome burgers te creëren die eigen keuzes kunnen maken
Negatieve vrijheid
• Wijst op een afwezigheid
• ‘Vrij zijn van...’
• Eigen keuzes kunnen maken zonder bemoeing of dwang van iemand
• Ondersteunt vrijheid van meningsuiting (voorbeeld)
Positieve vrijheid
• Wijst daarentegen op een aanwezigheid
• ‘Vrij zijn om…’ / ‘In de mogelijkheid zijn’
• Vrijheid is pas zinvol als we voldoende keuzemogelijkheden hebben
• Ondersteunt recht op info en onderwijs (voorbeeld)
Volle vrijheid
• Combinatie van negatieve en positieve vrijheid
• Door toekennen, beschermen en autonomie bevorderen van die rechten
• De twee kunnen niet los worden gezien
GRENZEN AAN VRIJHEID (INDIVIDUEEL EN COLLECTIEF)
Schadebeginsel
• Onze individuele vrijheid wordt ultiem begrensd door vrijheid van een ander
• Iemands vrijheid mag enkel beperkt worden voor zover dat nodig is om te verhinderen dat hij
anderen schaadt
• Vrijheid van vrije meningsuiting is beperkt (verbod op discriminerende uitspraken)
• Deel van onze vrijheid opgeven voor algemeen belang
Opgeven van vrijheden en rechten moet
• Noodzakelijk zijn
• Bij wet geregeld
• Steeds grondig afgewogen worden
Belangrijkste criteria bij afweging
• Finaliteit: nastreven van relevant doel
• Proportionaliteit: stelt de vraag of maatregel in verhouding is tot bereikte doel
• Subsidiariteit: stelt vraag of minder ingrijpende maatregelen bestaan om doel te bereiken
3
