Dysfagie Nederlandse samenvatting
Inhoud
HC 1 – Swallowing (slikken) & Dysphagia (dysfagie)..............................................1
HC 2 - Niet-instrumentele beoordeling van het slikken........................................11
HC 3 - Instrumentele beoordeling van het slikken en beoordeling bij specifieke
populaties............................................................................................................. 17
HC 4 - Behandeling door logopedist: revalidatie...................................................23
HC 5 - Behandeling door logopedist: compensatie...............................................29
HC 6 - Multidisciplinaire aanpak van slikproblemen.............................................33
HC 1 – Swallowing (slikken) & Dysphagia
(dysfagie)
1. Slikken
1.1. Anatomie
Term Betekenis
Mondholte (oral cavity) Hier zit tong, tanden en tandvlees.
Neusholte (nasal cavity) Verwarmt en bevochtigd de ingeademde lucht.
Speekselklieren (salivary glands) In en rond de mond, produceren speeksel
(saliva).
Strottenhoofd / larynx Ademhalen, spreken (stemplooien) en
beschermen longen door epiglottis
(strottenklepje).
Keelholte / farynx Gemeenschappelijke doorgang lucht en voedsel,
ligt achter de neus en mond.
Nasofarynx Bovenste deel v/d keelholte, achter de
neusholte.
Van basis v/d schedel tot bovenoppervlak v/h
zachte verhemelte.
Orofarynx Middelste deel keelholte, achter de mond.
Hypofarynx Laagste deel keelholte, net boven slokdarm en
rond het strottenhoofd.
Epiglottis / strottenklepje Een klein stukje kraakbeen in de keel dat dient
als een ventiel: tijdens ademen = open voor
lucht naar longen, bij slikken = dicht om voedsel
& vloeistoffen te blokkeren.
Luchtpijp (trachea) Zorgt ervoor dat tijdens het ademen de lucht in
en uit de longen verplaatst wordt
Piriform sinus (peervormige spier) Aan weerszijden v/d ingang v/h strottenhoofd
(larynx) in de keelholte, belangrijk voor de
spraak
Piriform recess (peervormige inkeping) Groef of 'gootje' aan de zijkant v/d keel
(laryngofarynx), gelegen naast het strottenklepje
(epiglottis), helpt bij het filteren van vloeistoffen
tijdens het slikken.
Mond vestibulum (oral vestibul) Ruimte tussen gebit en lippen/wangen.
Zacht verhemelte (soft palate) Achterste, flexibele deel van verhemelte achterin
1
, de mond, zonder bot, essentieel voor slikken en
spreken
Hard verhemelte (hard palate) Voorste deel verhemelte (2/3de)
Palatoglossale boog (arch) Plooi van slijmvlies in mond, van zachte
verhemelte naar de zijkant van de tong
Palatofaryngeale boog / achterste Plooi van slijmvlies en spieren in de keel, loopt
keelboog naar achteren v/h zachte verhemelte, vormt de
achterste zijwand van de keelholte.
Orofaryngeale isthmus (isthmus v/d Smalle opening/doorgang aan achterkant v/d
fauces) (Engels: Faucial isthmus) mond die de mondholte verbindt met de
keelholte (oropharynx).
Huig (uvula) Vlezige hangertje achterin keel, onderdeel v/h
zachte verhemelte, helpt voorkomen dat voedsel
en vloeistof in de neus komen tijdens het slikken,
bijdraagt aan spraak en speekselproductie.
Keelamandelen (palatine tonsil) Helpen bij afweer door ziekteverwekkers te
filteren die via mond en neus binnenkomen.
Bovenkant v/d tong / tongrug (dorsum) Bovenste oppervlak van de tong met
smaakpapillen.
Puntje v/d tong / apex Dunne voorste deel v/d tong, rust tegen de
ondertanden.
Musculaire hydrostaat (muscular Tong is enige spier die maar aan één punt is
hydrostat) aangehecht namelijk uw tongbeen (hyoid bone).
Hydrostate spier Omdat tong aan 1 punt is aangehecht heel
bewegelijk zoals de slurf van een olifant of
tentakel van octopus.
Palatoglossus (verhemelte) Spier in mond die de achterkant v/d tong optilt,
zachte verhemelte naar tong trekt, helpt bij het
slikken door voedsel naar de slokdarm te duwen
en voorkomen dat het terugstroomt.
Slokdarm / oesofagus Gespierde buis die voedsel v/d keel naar de
maag transporteert.
Onderkaak / mandibula Grootste & sterkste bot in gezicht, draagt
ondertanden en vormt gewricht met schedel
voor kauwen en spreken.
Genioglossus Grootste & krachtigste spier v/d tong, waaier-
vormige spier die aan de kin (onderkaak)
ontspringt en uitspreidt door de tong, essentieel
voor uitsteken v/d tong, vormen v/d tongbodem
en openhouden v/d luchtweg (keelholte).
Geniohyoïde spier / kin-tongbeenspier Korte spier in de hals die het tongbeen (hyoid
bone) omhoog en naar voren trekt, samen met
andere spieren de bodem v/d mondholte vormt.
Styloglossus (stijl-tongspier) Eén v/d uitwendige tongspieren die tong optrekt
en omhoog tilt, wordt geïnnerveerd door de
nervus hypoglossus (hersenzenuw XII).
Hypoglossus 12de hersenzenuw (XII), motorische zenuw die
de spieren v/d tong aanstuurt, is essentieel voor
slikken, spreken en het bewegen van voedsel in
de mond.
Processus styloideus (styloid process) Aan het slaapbeen (processus styloideus ossis
temporalis) voor spieren van tong en keel.
Tongbeen (hyoid bone) Uniek bot in de hals dat tong en strottenhoofd
2
, ondersteunt en verbonden is met vele spieren,
zonder directe verbinding met andere botten, is
cruciaal voor spraak, slikken en beweging van
hoofd en nek
Suprahyoidale spieren een groep van vier spieren:
(in bodem v/d mond – floor of mouth) - M. Mylohyoideus
- M. Geniohyoideus
- M. Digastricus
- M. Stylohyoideus
Verbindingen vormen tussen het tongbeen, de
onderkaak (mandibula) en de schedel.
Tongbasis (BOT- base of tongue) Achterste deel v/d tong dat in de keel begint.
Valleculae Ruimte tussen het strottenklepje (epiglottis) en
de basis v/d tong, belangrijk referentiepunten bij
intubatie.
Stemplooien (vocal folds) Twee spierbanden in strottenhoofd (larynx) die
trillen wanneer lucht uit je longen erdoorheen
stroomt, wat geluid produceert voor spreken en
zingen.
Achterste keelwand (posterior De achterkant v/d keel waar je naar kijkt als je in
pharyngeal wall) een geopende mond kijkt, voorbij het zachte
gehemelte en de amandelen, en bevat slijmvlies
en spieren.
NPO = niets via de mond. bij dysfagie geen voedsel/vloeistoffen oraal in te
nemen om verstikking of aspiratie te voorkomen.
1. Valleculae
2. Epiglottis / strottenklepje
3. Lateraal kanaal
4. Trachea / luchtpijp
5. Piriform sinus
6. Oesofagiale sfincter
7. Stemplooien (vocal folds)
NI n. olfactorius (reukzenuw)
o Geur
NIV n. glossopharyngeus
o Gevoel in de keelholte
o Slikreflex en kokhalsreflex (gag)
o Smaak in het achterste derde deel van de tong
o Vernauwing van de bovenste keelholte
m. stylopharyngeus
NV n. trigeminus
o Kauwen
o Bijten
o Wangen/mond openen
m. masseter
m. temporalis
3
, m. mylohyoïdeus
m. tensor veli palatini
m. pterygoïdei
m. digastricus anterior
NVII n. facialis (gezichtszenuw)
o Emoties tonen met je gezicht
o Ogen sluiten
o Beweging van de lippen
o Sluiten van de lippen
o Wenkbrauwen optrekken
o Fronsen
o Proeven met de voorste 2/3 van de tong
o Stapediusreflex
m. mentalis
m. buccinator
m. orbicularis oris
m. digastricus posterior
m. depressor en levator labii superior
m. zygomaticus
m. sylohyoïdeus
NX n. vagus
o Smaak rond de epiglottis
o Til het velum op
o Activering van de hoestreflex
o Hoesten
o Abductie van de stembanden: sluiting van de glottis
o Bovenste slokdarmsfincter
m. uvularis
m. cricoarytenoideus
m. thyroarytenoideus
m. palatofaryngeus
m. levator veli palatini
m. cricothyroideus
m. constrictor
m. palatoglossus
m. cricofaryngeus
NXI n. accessorius
o Verheffing van het strottenhoofd en het tongbeen
m. styloglossus
NXII n. hypoglossus
o Beweeg de tong van links naar rechts
o Steek de tong recht uit
o Controle van de voedselbolus
m. hyoglossus
4
Inhoud
HC 1 – Swallowing (slikken) & Dysphagia (dysfagie)..............................................1
HC 2 - Niet-instrumentele beoordeling van het slikken........................................11
HC 3 - Instrumentele beoordeling van het slikken en beoordeling bij specifieke
populaties............................................................................................................. 17
HC 4 - Behandeling door logopedist: revalidatie...................................................23
HC 5 - Behandeling door logopedist: compensatie...............................................29
HC 6 - Multidisciplinaire aanpak van slikproblemen.............................................33
HC 1 – Swallowing (slikken) & Dysphagia
(dysfagie)
1. Slikken
1.1. Anatomie
Term Betekenis
Mondholte (oral cavity) Hier zit tong, tanden en tandvlees.
Neusholte (nasal cavity) Verwarmt en bevochtigd de ingeademde lucht.
Speekselklieren (salivary glands) In en rond de mond, produceren speeksel
(saliva).
Strottenhoofd / larynx Ademhalen, spreken (stemplooien) en
beschermen longen door epiglottis
(strottenklepje).
Keelholte / farynx Gemeenschappelijke doorgang lucht en voedsel,
ligt achter de neus en mond.
Nasofarynx Bovenste deel v/d keelholte, achter de
neusholte.
Van basis v/d schedel tot bovenoppervlak v/h
zachte verhemelte.
Orofarynx Middelste deel keelholte, achter de mond.
Hypofarynx Laagste deel keelholte, net boven slokdarm en
rond het strottenhoofd.
Epiglottis / strottenklepje Een klein stukje kraakbeen in de keel dat dient
als een ventiel: tijdens ademen = open voor
lucht naar longen, bij slikken = dicht om voedsel
& vloeistoffen te blokkeren.
Luchtpijp (trachea) Zorgt ervoor dat tijdens het ademen de lucht in
en uit de longen verplaatst wordt
Piriform sinus (peervormige spier) Aan weerszijden v/d ingang v/h strottenhoofd
(larynx) in de keelholte, belangrijk voor de
spraak
Piriform recess (peervormige inkeping) Groef of 'gootje' aan de zijkant v/d keel
(laryngofarynx), gelegen naast het strottenklepje
(epiglottis), helpt bij het filteren van vloeistoffen
tijdens het slikken.
Mond vestibulum (oral vestibul) Ruimte tussen gebit en lippen/wangen.
Zacht verhemelte (soft palate) Achterste, flexibele deel van verhemelte achterin
1
, de mond, zonder bot, essentieel voor slikken en
spreken
Hard verhemelte (hard palate) Voorste deel verhemelte (2/3de)
Palatoglossale boog (arch) Plooi van slijmvlies in mond, van zachte
verhemelte naar de zijkant van de tong
Palatofaryngeale boog / achterste Plooi van slijmvlies en spieren in de keel, loopt
keelboog naar achteren v/h zachte verhemelte, vormt de
achterste zijwand van de keelholte.
Orofaryngeale isthmus (isthmus v/d Smalle opening/doorgang aan achterkant v/d
fauces) (Engels: Faucial isthmus) mond die de mondholte verbindt met de
keelholte (oropharynx).
Huig (uvula) Vlezige hangertje achterin keel, onderdeel v/h
zachte verhemelte, helpt voorkomen dat voedsel
en vloeistof in de neus komen tijdens het slikken,
bijdraagt aan spraak en speekselproductie.
Keelamandelen (palatine tonsil) Helpen bij afweer door ziekteverwekkers te
filteren die via mond en neus binnenkomen.
Bovenkant v/d tong / tongrug (dorsum) Bovenste oppervlak van de tong met
smaakpapillen.
Puntje v/d tong / apex Dunne voorste deel v/d tong, rust tegen de
ondertanden.
Musculaire hydrostaat (muscular Tong is enige spier die maar aan één punt is
hydrostat) aangehecht namelijk uw tongbeen (hyoid bone).
Hydrostate spier Omdat tong aan 1 punt is aangehecht heel
bewegelijk zoals de slurf van een olifant of
tentakel van octopus.
Palatoglossus (verhemelte) Spier in mond die de achterkant v/d tong optilt,
zachte verhemelte naar tong trekt, helpt bij het
slikken door voedsel naar de slokdarm te duwen
en voorkomen dat het terugstroomt.
Slokdarm / oesofagus Gespierde buis die voedsel v/d keel naar de
maag transporteert.
Onderkaak / mandibula Grootste & sterkste bot in gezicht, draagt
ondertanden en vormt gewricht met schedel
voor kauwen en spreken.
Genioglossus Grootste & krachtigste spier v/d tong, waaier-
vormige spier die aan de kin (onderkaak)
ontspringt en uitspreidt door de tong, essentieel
voor uitsteken v/d tong, vormen v/d tongbodem
en openhouden v/d luchtweg (keelholte).
Geniohyoïde spier / kin-tongbeenspier Korte spier in de hals die het tongbeen (hyoid
bone) omhoog en naar voren trekt, samen met
andere spieren de bodem v/d mondholte vormt.
Styloglossus (stijl-tongspier) Eén v/d uitwendige tongspieren die tong optrekt
en omhoog tilt, wordt geïnnerveerd door de
nervus hypoglossus (hersenzenuw XII).
Hypoglossus 12de hersenzenuw (XII), motorische zenuw die
de spieren v/d tong aanstuurt, is essentieel voor
slikken, spreken en het bewegen van voedsel in
de mond.
Processus styloideus (styloid process) Aan het slaapbeen (processus styloideus ossis
temporalis) voor spieren van tong en keel.
Tongbeen (hyoid bone) Uniek bot in de hals dat tong en strottenhoofd
2
, ondersteunt en verbonden is met vele spieren,
zonder directe verbinding met andere botten, is
cruciaal voor spraak, slikken en beweging van
hoofd en nek
Suprahyoidale spieren een groep van vier spieren:
(in bodem v/d mond – floor of mouth) - M. Mylohyoideus
- M. Geniohyoideus
- M. Digastricus
- M. Stylohyoideus
Verbindingen vormen tussen het tongbeen, de
onderkaak (mandibula) en de schedel.
Tongbasis (BOT- base of tongue) Achterste deel v/d tong dat in de keel begint.
Valleculae Ruimte tussen het strottenklepje (epiglottis) en
de basis v/d tong, belangrijk referentiepunten bij
intubatie.
Stemplooien (vocal folds) Twee spierbanden in strottenhoofd (larynx) die
trillen wanneer lucht uit je longen erdoorheen
stroomt, wat geluid produceert voor spreken en
zingen.
Achterste keelwand (posterior De achterkant v/d keel waar je naar kijkt als je in
pharyngeal wall) een geopende mond kijkt, voorbij het zachte
gehemelte en de amandelen, en bevat slijmvlies
en spieren.
NPO = niets via de mond. bij dysfagie geen voedsel/vloeistoffen oraal in te
nemen om verstikking of aspiratie te voorkomen.
1. Valleculae
2. Epiglottis / strottenklepje
3. Lateraal kanaal
4. Trachea / luchtpijp
5. Piriform sinus
6. Oesofagiale sfincter
7. Stemplooien (vocal folds)
NI n. olfactorius (reukzenuw)
o Geur
NIV n. glossopharyngeus
o Gevoel in de keelholte
o Slikreflex en kokhalsreflex (gag)
o Smaak in het achterste derde deel van de tong
o Vernauwing van de bovenste keelholte
m. stylopharyngeus
NV n. trigeminus
o Kauwen
o Bijten
o Wangen/mond openen
m. masseter
m. temporalis
3
, m. mylohyoïdeus
m. tensor veli palatini
m. pterygoïdei
m. digastricus anterior
NVII n. facialis (gezichtszenuw)
o Emoties tonen met je gezicht
o Ogen sluiten
o Beweging van de lippen
o Sluiten van de lippen
o Wenkbrauwen optrekken
o Fronsen
o Proeven met de voorste 2/3 van de tong
o Stapediusreflex
m. mentalis
m. buccinator
m. orbicularis oris
m. digastricus posterior
m. depressor en levator labii superior
m. zygomaticus
m. sylohyoïdeus
NX n. vagus
o Smaak rond de epiglottis
o Til het velum op
o Activering van de hoestreflex
o Hoesten
o Abductie van de stembanden: sluiting van de glottis
o Bovenste slokdarmsfincter
m. uvularis
m. cricoarytenoideus
m. thyroarytenoideus
m. palatofaryngeus
m. levator veli palatini
m. cricothyroideus
m. constrictor
m. palatoglossus
m. cricofaryngeus
NXI n. accessorius
o Verheffing van het strottenhoofd en het tongbeen
m. styloglossus
NXII n. hypoglossus
o Beweeg de tong van links naar rechts
o Steek de tong recht uit
o Controle van de voedselbolus
m. hyoglossus
4
