Moraalfilosofie Sem
1
Inhoudsopgave
1. Wat is ethiek?........................................................................................................................................... 4
1.1 Niet rationele houdingen.................................................................................................................... 4
2. Waarom ethiek?........................................................................................................................................ 5
2.1 Morele vermogens.............................................................................................................................. 5
2.1.1 Pijnempathie................................................................................................................................ 5
2.2 Fairness............................................................................................................................................... 6
2.3 Andere vermogens.............................................................................................................................. 6
2.3.1 Onderscheid tussen morelen en conventionele normovertredingen............................................6
2.3.2 Schuldbesef en schuldgevoelens.................................................................................................. 7
2.3.3 Morele weerzin: Ernstige morele overtredingen veroorzaken walging........................................7
2.4 Waarom ethiek conclusie.................................................................................................................... 8
3. Beginselen ethiek KRT............................................................................................................................... 9
3.1 Wat zijn morele beginselen................................................................................................................. 9
3.2 Wat fundeert morele beginselen....................................................................................................... 10
3.2.1 Mensenrechtelijke verdragen..................................................................................................... 10
3.2.2 Goddelijk bevel – religieus fundament....................................................................................... 10
3.2.3 Natuurrecht: Morele beginselen beschermt natuurlijke behoefte.............................................10
3.2.4 Sociaal contract: morele beginselen vloeien voort uit consensus...............................................11
3.3 Beginselen ethiek: beslismethode..................................................................................................... 11
3.3.1 Klassieke rechtvaardigingstoets.................................................................................................. 11
4. Menselijke waardigheid (Beginselenethiek)............................................................................................ 14
4.1 Het belang......................................................................................................................................... 14
4.2 Problemen en gevaren...................................................................................................................... 15
4.3 4 Toepassingsgebieden...................................................................................................................... 16
4.4 Dehumanisering................................................................................................................................ 16
4.4.1 Animale dehumanisering............................................................................................................ 16
4.4.2 Machinale dehumanisering......................................................................................................... 16
, 4.4.3 Allerlei nevenvormen................................................................................................................. 17
4.5 Waarom is animale dehumanisering zo erg?..................................................................................... 17
4.5.1 Belang van grens tussen mens en dier........................................................................................ 17
4.5.2 Terror management theory........................................................................................................ 17
4.6 De toekomst...................................................................................................................................... 18
5. Vrijheid en gelijkheid (Beginselenethiek)................................................................................................. 18
5.1 Wat houdt het beginsel vrijheid in?.................................................................................................. 18
5.1.1 3 invullingen van vrijheid............................................................................................................ 19
5.2 Wat houdt het beginsel gelijkheid in?............................................................................................... 19
5.2.1 Non-discriminatie....................................................................................................................... 20
5.2.2 Herverdeling............................................................................................................................... 21
6. Meningsuiting (beginselenethiek)........................................................................................................... 22
6.1 Vrijheid van meningsuiting................................................................................................................ 22
6.2 Tolerantiebenaderingen.................................................................................................................... 23
7. Diverse samenlevingen (beginselenethiek).............................................................................................. 23
7.1 visies op burgerschap........................................................................................................................ 23
8. Legitimiteit (beginselenethiek)................................................................................................................ 24
8.1 Anarchistische visie........................................................................................................................... 24
8.2 Liberale democratie als basis voor legitimiteit...................................................................................24
8.3 Populistische alternatieven: volkssoevereiniteit................................................................................25
9. Duurzaamheid (beginselenethiek)........................................................................................................... 25
9.1 Het spaarprincipe van Rawls............................................................................................................. 25
9.2 Het rentmeesterschap....................................................................................................................... 26
9.3 Ecocentrisme..................................................................................................................................... 27
10. Opvoeding (beginselenethiek)............................................................................................................... 28
11. Gevolgenethiek/consequentialisme....................................................................................................... 29
11.1 Verdiensten van de gevolgenethiek................................................................................................. 30
11.3 Kritiekpunten en nuances................................................................................................................ 30
11.4 Problemen voor het consequentialisme..........................................................................................31
11.4.1 Het aggregatieprobleem........................................................................................................... 31
11.4.2 Het veeleisendheidsprobleem................................................................................................... 32
11.4.3 Het partijdigheidsbezwaar........................................................................................................ 33
11.4.4 Het altruïsmeprobleem............................................................................................................. 33
11.5 Effectief altruïsme........................................................................................................................... 34
11.5.1 Vier uitganspunten................................................................................................................... 34
, 11.5.2 Terechte en onterechte kritieken............................................................................................. 35
11.6 De consequentialistische straffilosofie............................................................................................. 36
11.6.1 Effectief straffen....................................................................................................................... 37
11.6.2 Wat de criminologie ons leert.................................................................................................. 38
11.6.3 Filosofische problemen............................................................................................................. 38
12. Deugdenethiek of de karakteriële houding........................................................................................... 39
12.1 Wat is de deugdenethiek?............................................................................................................... 39
12.2 Historische situering........................................................................................................................ 40
12.3 Antiliberale revival van de deugdenethiek....................................................................................... 41
12.4 Filosofische uitgangspunten............................................................................................................ 41
12.4.1 Geen kloof tussen ‘zijn’ en ‘moeten’............................................................................................41
12.4.2 Het geslaagde leven................................................................................................................. 42
12.4.3 De plaats van de rede............................................................................................................... 42
12.4.4 De rol van toeval...................................................................................................................... 43
12.5 De uitwerking: het vierspan van de kardinale deugden...................................................................43
12.5.1 Moed (fortitudo) en matigheid (temperantia)..........................................................................44
12.5.2 Rechtschapenheid.................................................................................................................... 45
12.5.3 Verstandigheid (prudentia)....................................................................................................... 46
12.6 Kritieken op de deugdenethiek........................................................................................................ 47
13. De moreel sceptische houding.............................................................................................................. 49
13.1 Wat is moreel scepticisme?............................................................................................................. 49
13.2 De verhouding met het klassieke scepticisme.................................................................................49
13.3 Maatschappelijke situering: de ethische overdaad..........................................................................50
13.4 Filosofische situering: moraal botst een wetenschappelijk mens- en wereldbeeld.........................50
13.4.1 Fysicalisme of naturalisme........................................................................................................ 51
13.4.2 Causalisme................................................................................................................................ 51
13.4.3 Determinisme........................................................................................................................... 52
13.4.4 Pech en geluk........................................................................................................................... 53
13.5 Drie moreel sceptische stellingen.................................................................................................... 54
13.5.1 De vrije-wilsceptische stelling: er bestaat geen schuld of verdienste (Derk Pereboom)...........54
13.5.2 De plicht-sceptische stelling: er bestaan geen morele plichten (Ishiyaque Haji).......................60
13.5.3 De stelling van de morele vergissingstheorie: alle morele oordelen zijn vals (John Mackie).....60
13.6 Terug naar de samenleving: wat nu?............................................................................................... 65
13.6.1 het conservatisme en illusionisme............................................................................................ 65
136.2 Het revisionisme........................................................................................................................ 65
, 13.6.3 Het abolitionisme..................................................................................................................... 65
1
Inhoudsopgave
1. Wat is ethiek?........................................................................................................................................... 4
1.1 Niet rationele houdingen.................................................................................................................... 4
2. Waarom ethiek?........................................................................................................................................ 5
2.1 Morele vermogens.............................................................................................................................. 5
2.1.1 Pijnempathie................................................................................................................................ 5
2.2 Fairness............................................................................................................................................... 6
2.3 Andere vermogens.............................................................................................................................. 6
2.3.1 Onderscheid tussen morelen en conventionele normovertredingen............................................6
2.3.2 Schuldbesef en schuldgevoelens.................................................................................................. 7
2.3.3 Morele weerzin: Ernstige morele overtredingen veroorzaken walging........................................7
2.4 Waarom ethiek conclusie.................................................................................................................... 8
3. Beginselen ethiek KRT............................................................................................................................... 9
3.1 Wat zijn morele beginselen................................................................................................................. 9
3.2 Wat fundeert morele beginselen....................................................................................................... 10
3.2.1 Mensenrechtelijke verdragen..................................................................................................... 10
3.2.2 Goddelijk bevel – religieus fundament....................................................................................... 10
3.2.3 Natuurrecht: Morele beginselen beschermt natuurlijke behoefte.............................................10
3.2.4 Sociaal contract: morele beginselen vloeien voort uit consensus...............................................11
3.3 Beginselen ethiek: beslismethode..................................................................................................... 11
3.3.1 Klassieke rechtvaardigingstoets.................................................................................................. 11
4. Menselijke waardigheid (Beginselenethiek)............................................................................................ 14
4.1 Het belang......................................................................................................................................... 14
4.2 Problemen en gevaren...................................................................................................................... 15
4.3 4 Toepassingsgebieden...................................................................................................................... 16
4.4 Dehumanisering................................................................................................................................ 16
4.4.1 Animale dehumanisering............................................................................................................ 16
4.4.2 Machinale dehumanisering......................................................................................................... 16
, 4.4.3 Allerlei nevenvormen................................................................................................................. 17
4.5 Waarom is animale dehumanisering zo erg?..................................................................................... 17
4.5.1 Belang van grens tussen mens en dier........................................................................................ 17
4.5.2 Terror management theory........................................................................................................ 17
4.6 De toekomst...................................................................................................................................... 18
5. Vrijheid en gelijkheid (Beginselenethiek)................................................................................................. 18
5.1 Wat houdt het beginsel vrijheid in?.................................................................................................. 18
5.1.1 3 invullingen van vrijheid............................................................................................................ 19
5.2 Wat houdt het beginsel gelijkheid in?............................................................................................... 19
5.2.1 Non-discriminatie....................................................................................................................... 20
5.2.2 Herverdeling............................................................................................................................... 21
6. Meningsuiting (beginselenethiek)........................................................................................................... 22
6.1 Vrijheid van meningsuiting................................................................................................................ 22
6.2 Tolerantiebenaderingen.................................................................................................................... 23
7. Diverse samenlevingen (beginselenethiek).............................................................................................. 23
7.1 visies op burgerschap........................................................................................................................ 23
8. Legitimiteit (beginselenethiek)................................................................................................................ 24
8.1 Anarchistische visie........................................................................................................................... 24
8.2 Liberale democratie als basis voor legitimiteit...................................................................................24
8.3 Populistische alternatieven: volkssoevereiniteit................................................................................25
9. Duurzaamheid (beginselenethiek)........................................................................................................... 25
9.1 Het spaarprincipe van Rawls............................................................................................................. 25
9.2 Het rentmeesterschap....................................................................................................................... 26
9.3 Ecocentrisme..................................................................................................................................... 27
10. Opvoeding (beginselenethiek)............................................................................................................... 28
11. Gevolgenethiek/consequentialisme....................................................................................................... 29
11.1 Verdiensten van de gevolgenethiek................................................................................................. 30
11.3 Kritiekpunten en nuances................................................................................................................ 30
11.4 Problemen voor het consequentialisme..........................................................................................31
11.4.1 Het aggregatieprobleem........................................................................................................... 31
11.4.2 Het veeleisendheidsprobleem................................................................................................... 32
11.4.3 Het partijdigheidsbezwaar........................................................................................................ 33
11.4.4 Het altruïsmeprobleem............................................................................................................. 33
11.5 Effectief altruïsme........................................................................................................................... 34
11.5.1 Vier uitganspunten................................................................................................................... 34
, 11.5.2 Terechte en onterechte kritieken............................................................................................. 35
11.6 De consequentialistische straffilosofie............................................................................................. 36
11.6.1 Effectief straffen....................................................................................................................... 37
11.6.2 Wat de criminologie ons leert.................................................................................................. 38
11.6.3 Filosofische problemen............................................................................................................. 38
12. Deugdenethiek of de karakteriële houding........................................................................................... 39
12.1 Wat is de deugdenethiek?............................................................................................................... 39
12.2 Historische situering........................................................................................................................ 40
12.3 Antiliberale revival van de deugdenethiek....................................................................................... 41
12.4 Filosofische uitgangspunten............................................................................................................ 41
12.4.1 Geen kloof tussen ‘zijn’ en ‘moeten’............................................................................................41
12.4.2 Het geslaagde leven................................................................................................................. 42
12.4.3 De plaats van de rede............................................................................................................... 42
12.4.4 De rol van toeval...................................................................................................................... 43
12.5 De uitwerking: het vierspan van de kardinale deugden...................................................................43
12.5.1 Moed (fortitudo) en matigheid (temperantia)..........................................................................44
12.5.2 Rechtschapenheid.................................................................................................................... 45
12.5.3 Verstandigheid (prudentia)....................................................................................................... 46
12.6 Kritieken op de deugdenethiek........................................................................................................ 47
13. De moreel sceptische houding.............................................................................................................. 49
13.1 Wat is moreel scepticisme?............................................................................................................. 49
13.2 De verhouding met het klassieke scepticisme.................................................................................49
13.3 Maatschappelijke situering: de ethische overdaad..........................................................................50
13.4 Filosofische situering: moraal botst een wetenschappelijk mens- en wereldbeeld.........................50
13.4.1 Fysicalisme of naturalisme........................................................................................................ 51
13.4.2 Causalisme................................................................................................................................ 51
13.4.3 Determinisme........................................................................................................................... 52
13.4.4 Pech en geluk........................................................................................................................... 53
13.5 Drie moreel sceptische stellingen.................................................................................................... 54
13.5.1 De vrije-wilsceptische stelling: er bestaat geen schuld of verdienste (Derk Pereboom)...........54
13.5.2 De plicht-sceptische stelling: er bestaan geen morele plichten (Ishiyaque Haji).......................60
13.5.3 De stelling van de morele vergissingstheorie: alle morele oordelen zijn vals (John Mackie).....60
13.6 Terug naar de samenleving: wat nu?............................................................................................... 65
13.6.1 het conservatisme en illusionisme............................................................................................ 65
136.2 Het revisionisme........................................................................................................................ 65
, 13.6.3 Het abolitionisme..................................................................................................................... 65