Samenvatting wereld waarnemen zelfstudie tijd Gent

Gent, economisch centrum doorheen de tijd
1. Gent, middeleeuwse grootstad
1.1 Inleiding
In wereld waarnemen staat ‘waarnemen’ centraal  zaken uit het
verleden moeilijk
 Via overblijfsels ‘waarnemen’
2 belangrijkste periodes uit het verleden:
- Middeleeuwen
- (eerste) industriële revolutie
Gent:
 belang als economisch centrum
 belangrijk handelscentrum
 in de middeleeuwen (ca. 500 – ca. 1500) na Parijs grootste stad ten
noorden van Alpen

1.2 De ontwikkeling van middeleeuwse steden
Belangrijke eerste stap  portus
Portus = nog geen stad, maar een
centrum van commerciële bedrijvigheid
waar rondtrekkende handelaars konden
overwinteren of hun goederen konden
opslaan.
 Stelde nog niet veel voor
 Leven speelde zich hoofdzakelijk
nog af op grootgrondbezittingen
van de adel en kerk (=domeinen)
 zelfvoorzienend
 Vooral bevolkt met handelaren en
ambachtslieden
 Lag vaak aan water, bij bestaande nederzettingen, burchten, abdijen
of handelsroutes
 In Gent: portus langs de Schelde (vandaag de Reep)
Invallen van de Noormannen (Vikings) in 9e eeuw vernietigden deze
vroege vorm van stadsvorming.
 Na aftocht keerde rust en orde terug
 10e eeuw: nieuwe koopliedennederzettingen komen tot stand

,  In Gent: naast oude Karolingische handelsnederzetting aan Schelde,
ontstond nieuwe portus tussen de Leie en Schelde (in Brugge
hetzelfde)
Verdwijning van de Noormannen zorgde voor ideale omstandigheden voor
groei van steden:
- Veilig positief klimaat
- Sterke bevolkingsgroei
Rijke grootgrondbezitters  enorm kapitaal  creëerden afzetmarkt
voor luxegoederen
 Platteland raakte overbevolkt
 Surplus aan voedsel mensen trokken
naar ontluikende

Steden
Ontluikende steden:
 Ontstonden rondom voorstedelijke kernen
 Ontstonden langs goed bereikbare waterwegen
Belangrijkste voorstedelijke kernen:
- Burchten
- Bisschoppelijk paleizen
- Voormalige Romeinse nederzettingen
- Versterkte abdij
Tegelijkertijd ontstonden er ook nederzettingen aan strategisch
gelegen plaatsen (waarvan handelaars konden profiteren):
- De samenvloeiing van twee rivieren
- De kruising van een landweg en een waterweg
- De kust of een brede riviermonding
Steden:
 Vaak cirkelvorming
 Doorsneden met assen van de centrale marktplaatsen naar de
stadspoorten
 Enkel steden die bewust gesticht werden  dampoortpatroon (bv.
Nieuwpoort)

1.2.1Waarom staat er een burcht in het centrum van de stad?
Invallen van de Scandinavische Noormannen  op zoek naar nieuwe
landen om te koloniseren of naar rijkdommen (bevolking in thuisland
sterk toegenomen)

,  Organiseerden plundertochten, kloosters en kleine dorpen het
doelwit
 Koningen en graven wouden bevolking beschermen  versterkingen
bouwen  vluchtburchten
Einde van 9e eeuw en begin 10e eeuw: graven Boudewijn II en Arnulf I
bouwden op alle strategische plaatsen in Vlaanderen versterkingen
In Gent: Arnulf I bouwde vestiging aan samenvloeiing van Leie en
Schelde  houten rechthoekig bouwwerk (voorloper van het huidige
Gravensteen)
Tweede helft van 10e eeuw: burcht verspreid zich overal
 Geen dreiging meer van invallen van grote ‘barbaarse groepen’
 Heren bouwden kastelen om het gebied beter te beheersen
 Burcht hield vijandige heren op afstand, ook efficiënt om vanuit de
burcht het gebied te besturen
Nieuw type kasteel: mottekasteel
 In het begin bestond het uit niet meer
dan een houten of stenen toren = de
donjon
 Bovenop een natuurlijke of kunstmatige
aangelegde hoogte = de motte
 Vaak geïsoleerd, buiten bestaande
nederzettingen
Volgende fase  omwalling aangelegd
 Vaak ook slotgracht gegraven, die men kon overbruggen via
ophaalbrug  waterburcht
 Sommige geen slotgracht nodig (op hoge piek gebouwd) 
hoogteburcht
 Toegangspoorten werden afgesloten met valhek en verdedigd
dankzij openingen in de muur of het plafond
 Kastelen uiteindelijk steeds groter  meerdere
verdedigingslinies in kasteel zelf
 Na verloop van tijd donjon niet meer als residentie 
verdedigingswerk
In Gent (11e eeuw):
 Houten bouwwerk vervangen door
luxueuze residentie in kostbare
Doornikse kalksteen
 Gravensteen: centrum van een
prestigieus landbouwbedrijf