De wereld waarnemen
Inhoudsopgave
Eindtermen en leerplannen....................................................................................................................4
Eindtermen en ontwikkelingsdoelen..................................................................................................4
Van eindtermen naar leerplannen......................................................................................................5
Algemene didactische aandachtspunten bij wereldoriëntatie...............................................................5
Aanschouwelijkheidsprincipe:............................................................................................................5
Activiteitsprincipe...............................................................................................................................5
Exemplarisch werken..........................................................................................................................6
Geleid ontdekkend leren........................................................................................................................6
What’s in a name................................................................................................................................6
Geleid ontdekkend leren via waarnemen...........................................................................................7
Stappen bij geleid ontdekkend leren..................................................................................................7
Het onderwijsleergesprek: vragen stellen binnen WO.......................................................................8
Eindtermen en leerplandoelen bij geleid ontdekkend leren..............................................................8
Opzetten van waarnemingsactiviteit..................................................................................................8
Waarnemingen binnen het natuuronderwijs.........................................................................................8
Waarnemen binnen eindtermen en leerplan.....................................................................................8
Waarnemingen in natuuronderwijs: didactische aandachtspunten...................................................9
Didactische opbouw: geleid ontdekkend leren bij de observatie van levende wezens of
verschijnselen...................................................................................................................................10
Leermiddelen....................................................................................................................................11
Processen ervaren............................................................................................................................11
Doorbreek 50 minuten denken........................................................................................................12
Erfgoededucatie...................................................................................................................................12
Cultuur en cultuureducatie...............................................................................................................12
Hoe past het erfgoed in het basisonderwijs?...................................................................................14
Cultureel erfgoed in het klaslokaal...................................................................................................16
Introductie tijd en didactiek dagelijkse tijd...........................................................................................17
Het begrip tijd onder de loep............................................................................................................17
De ontwikkelingslijn van het tijdsbesef en het historisch bewustzijn...............................................19
Praktijksuggesties voor het aanleren van tijdsbegrippen.................................................................22
Het tijdsbegrip doorheen het lager onderwijs..................................................................................22
1
,Landschappen beschrijven...................................................................................................................24
Wat versta je onder landschap.........................................................................................................24
Landschapsvormende factoren........................................................................................................25
Landschapselementen......................................................................................................................25
Landschappen in het Vlaams Gewest...............................................................................................29
Ruimtelijke planning en landschapszorg...........................................................................................30
Het landschap als inspiratiebron in de kunst....................................................................................30
Het landschap als consumptieproduct.............................................................................................30
Didactiek landschapsbeleving...............................................................................................................30
De omgeving binnen lessen aardrijkskunde.....................................................................................30
Omgevingsonderwijs: wat?..............................................................................................................31
Waarnemen van een landschap.......................................................................................................31
De geografische vierslag...................................................................................................................31
Geografische zienswijze volgens Haubrich.......................................................................................31
Didactische opbouw: geleid ontdekkend leren bij het waarnemen van landschappen....................31
Lessuggesties....................................................................................................................................32
Ruimtelijke oriëntatie, kaartbegrip en kaartvaardigheid......................................................................32
Ruimtelijke oriëntatie.......................................................................................................................32
Zich oriënteren in het landschap......................................................................................................32
Kaartbegrip en kaartvaardigheid......................................................................................................34
Wat is een kaart................................................................................................................................34
Hoe wordt een kaart gemaakt..........................................................................................................35
Indeling van kaarten.........................................................................................................................35
Abstractie-elementen van een kaart................................................................................................35
Onlinekaarttoepassingen..................................................................................................................35
Wereldbeelden.................................................................................................................................35
Kaartlezen.........................................................................................................................................35
Didactiek ruimtelijke oriëntatie en kaartvaardigheid...........................................................................36
Ruimtelijke oriëntatie als voorwaarde voor kaartlezen....................................................................36
Aanvankelijk kaartlezen....................................................................................................................37
Voortgezet kaartlezen......................................................................................................................37
Atlas, globe, wandkaart en GPS........................................................................................................37
Evolutie van kaartbegrip en oriëntatie.............................................................................................37
Expanding horizon............................................................................................................................38
Aan de slag met techniek.....................................................................................................................38
Techniek in de lagere school.............................................................................................................38
2
,Aarde....................................................................................................................................................40
Reliëf en landschap...........................................................................................................................40
Cultuur in de spiegel.............................................................................................................................41
Cultuur en cognitie...........................................................................................................................41
De 4 culturele basisvaardigheden.....................................................................................................41
Aggregatietoestanden..........................................................................................................................41
Vast, vloeibaar en gasvormig............................................................................................................41
Faseovergangen................................................................................................................................41
Vloeistoffen en gassen als krachtpatsers..........................................................................................42
Water als fascinerende levensbron..................................................................................................42
Licht......................................................................................................................................................42
Wat is licht........................................................................................................................................42
Eigenschappen van licht...................................................................................................................42
Toepassingen van licht.....................................................................................................................43
77 soorten............................................................................................................................................44
Bloemen” (12)..................................................................................................................................44
Bomen..............................................................................................................................................47
vruchten van de bomen................................................................................................................48
Vlinders.............................................................................................................................................49
Weekdieren (2 kleppige)..................................................................................................................50
De geleedpotigen.............................................................................................................................51
Amfebiën en reptielen......................................................................................................................53
Vogels...........................................................................................................................................54
Zoogdieren....................................................................................................................................55
Evolutie.................................................................................................................................................56
Klassieke oudheid.............................................................................................................................56
Creationisten en intelligent design...................................................................................................57
Lamarck en zijn voorlopers...............................................................................................................57
epigenetica.......................................................................................................................................57
Darwinisme.......................................................................................................................................58
Ontstaan mens.................................................................................................................................59
Ontwikkeling van de mens................................................................................................................59
Soortvorming en soortconcept.........................................................................................................59
Grote plaatsjes van de wetenschap..................................................................................................59
Planten.................................................................................................................................................60
Een plant herkennen als je ze ziet....................................................................................................60
3
, Planten kennen een evolutie............................................................................................................61
Indeling in grote groepen.................................................................................................................61
Hoofdorganen van planten...............................................................................................................63
De stengel.........................................................................................................................................63
De wortel..........................................................................................................................................66
Het blad............................................................................................................................................68
Bloemen, vruchten en zaden............................................................................................................71
Grote plaatje van de wetenschap.....................................................................................................73
Schimmels............................................................................................................................................73
Schimmels, een ras apart..................................................................................................................73
Levenscyclus van de schimmel en bouw van paddenstoel...............................................................73
Voeding van de schimmel.................................................................................................................75
Schimmels en de mens.....................................................................................................................76
Periodieke verschijnselen – seizoenen bij planten...............................................................................76
Constructies..........................................................................................................................................78
Wat zijn constructies........................................................................................................................78
Stevigheid van constructies..............................................................................................................78
Bruggen als voorbeeld van een constructie......................................................................................78
Gent, economisch centrum doorheen de tijd.......................................................................................79
Gent, middeleeuwse grootstad........................................................................................................79
Gent, industriestad...........................................................................................................................83
Eindtermen en leerplannen
Eindtermen en ontwikkelingsdoelen
Minimumdoelen: kennis, vaardigheden, inzicht en attitudes
o Opgesteld door onderwijsoverheid
Kwaliteitsstandaard en gelijke kansen tot talentontwikkeling
Advies -> vlaamse onderwijsraad
o Bekrachtiging van besluit -> Vlaamse regering
Vastgelegd -> Vlaams parlement
Ontwikkeling -> onderwijsdepartement samen met betrokken
onderwijsgeledingen en deskundigen
6 leergebieden
o Natuur, techniek, mens, maatschappij, tijd, ruimte en brongebruik
Kennis verwerven in zichzelf, hun omgeving en hun relatie tot die omgeving
Competenties verwerven voor interactie met die omgeving
Postitieve houding ontwikkelen t.a.v. zichzelf en hun omgeving
4
Inhoudsopgave
Eindtermen en leerplannen....................................................................................................................4
Eindtermen en ontwikkelingsdoelen..................................................................................................4
Van eindtermen naar leerplannen......................................................................................................5
Algemene didactische aandachtspunten bij wereldoriëntatie...............................................................5
Aanschouwelijkheidsprincipe:............................................................................................................5
Activiteitsprincipe...............................................................................................................................5
Exemplarisch werken..........................................................................................................................6
Geleid ontdekkend leren........................................................................................................................6
What’s in a name................................................................................................................................6
Geleid ontdekkend leren via waarnemen...........................................................................................7
Stappen bij geleid ontdekkend leren..................................................................................................7
Het onderwijsleergesprek: vragen stellen binnen WO.......................................................................8
Eindtermen en leerplandoelen bij geleid ontdekkend leren..............................................................8
Opzetten van waarnemingsactiviteit..................................................................................................8
Waarnemingen binnen het natuuronderwijs.........................................................................................8
Waarnemen binnen eindtermen en leerplan.....................................................................................8
Waarnemingen in natuuronderwijs: didactische aandachtspunten...................................................9
Didactische opbouw: geleid ontdekkend leren bij de observatie van levende wezens of
verschijnselen...................................................................................................................................10
Leermiddelen....................................................................................................................................11
Processen ervaren............................................................................................................................11
Doorbreek 50 minuten denken........................................................................................................12
Erfgoededucatie...................................................................................................................................12
Cultuur en cultuureducatie...............................................................................................................12
Hoe past het erfgoed in het basisonderwijs?...................................................................................14
Cultureel erfgoed in het klaslokaal...................................................................................................16
Introductie tijd en didactiek dagelijkse tijd...........................................................................................17
Het begrip tijd onder de loep............................................................................................................17
De ontwikkelingslijn van het tijdsbesef en het historisch bewustzijn...............................................19
Praktijksuggesties voor het aanleren van tijdsbegrippen.................................................................22
Het tijdsbegrip doorheen het lager onderwijs..................................................................................22
1
,Landschappen beschrijven...................................................................................................................24
Wat versta je onder landschap.........................................................................................................24
Landschapsvormende factoren........................................................................................................25
Landschapselementen......................................................................................................................25
Landschappen in het Vlaams Gewest...............................................................................................29
Ruimtelijke planning en landschapszorg...........................................................................................30
Het landschap als inspiratiebron in de kunst....................................................................................30
Het landschap als consumptieproduct.............................................................................................30
Didactiek landschapsbeleving...............................................................................................................30
De omgeving binnen lessen aardrijkskunde.....................................................................................30
Omgevingsonderwijs: wat?..............................................................................................................31
Waarnemen van een landschap.......................................................................................................31
De geografische vierslag...................................................................................................................31
Geografische zienswijze volgens Haubrich.......................................................................................31
Didactische opbouw: geleid ontdekkend leren bij het waarnemen van landschappen....................31
Lessuggesties....................................................................................................................................32
Ruimtelijke oriëntatie, kaartbegrip en kaartvaardigheid......................................................................32
Ruimtelijke oriëntatie.......................................................................................................................32
Zich oriënteren in het landschap......................................................................................................32
Kaartbegrip en kaartvaardigheid......................................................................................................34
Wat is een kaart................................................................................................................................34
Hoe wordt een kaart gemaakt..........................................................................................................35
Indeling van kaarten.........................................................................................................................35
Abstractie-elementen van een kaart................................................................................................35
Onlinekaarttoepassingen..................................................................................................................35
Wereldbeelden.................................................................................................................................35
Kaartlezen.........................................................................................................................................35
Didactiek ruimtelijke oriëntatie en kaartvaardigheid...........................................................................36
Ruimtelijke oriëntatie als voorwaarde voor kaartlezen....................................................................36
Aanvankelijk kaartlezen....................................................................................................................37
Voortgezet kaartlezen......................................................................................................................37
Atlas, globe, wandkaart en GPS........................................................................................................37
Evolutie van kaartbegrip en oriëntatie.............................................................................................37
Expanding horizon............................................................................................................................38
Aan de slag met techniek.....................................................................................................................38
Techniek in de lagere school.............................................................................................................38
2
,Aarde....................................................................................................................................................40
Reliëf en landschap...........................................................................................................................40
Cultuur in de spiegel.............................................................................................................................41
Cultuur en cognitie...........................................................................................................................41
De 4 culturele basisvaardigheden.....................................................................................................41
Aggregatietoestanden..........................................................................................................................41
Vast, vloeibaar en gasvormig............................................................................................................41
Faseovergangen................................................................................................................................41
Vloeistoffen en gassen als krachtpatsers..........................................................................................42
Water als fascinerende levensbron..................................................................................................42
Licht......................................................................................................................................................42
Wat is licht........................................................................................................................................42
Eigenschappen van licht...................................................................................................................42
Toepassingen van licht.....................................................................................................................43
77 soorten............................................................................................................................................44
Bloemen” (12)..................................................................................................................................44
Bomen..............................................................................................................................................47
vruchten van de bomen................................................................................................................48
Vlinders.............................................................................................................................................49
Weekdieren (2 kleppige)..................................................................................................................50
De geleedpotigen.............................................................................................................................51
Amfebiën en reptielen......................................................................................................................53
Vogels...........................................................................................................................................54
Zoogdieren....................................................................................................................................55
Evolutie.................................................................................................................................................56
Klassieke oudheid.............................................................................................................................56
Creationisten en intelligent design...................................................................................................57
Lamarck en zijn voorlopers...............................................................................................................57
epigenetica.......................................................................................................................................57
Darwinisme.......................................................................................................................................58
Ontstaan mens.................................................................................................................................59
Ontwikkeling van de mens................................................................................................................59
Soortvorming en soortconcept.........................................................................................................59
Grote plaatsjes van de wetenschap..................................................................................................59
Planten.................................................................................................................................................60
Een plant herkennen als je ze ziet....................................................................................................60
3
, Planten kennen een evolutie............................................................................................................61
Indeling in grote groepen.................................................................................................................61
Hoofdorganen van planten...............................................................................................................63
De stengel.........................................................................................................................................63
De wortel..........................................................................................................................................66
Het blad............................................................................................................................................68
Bloemen, vruchten en zaden............................................................................................................71
Grote plaatje van de wetenschap.....................................................................................................73
Schimmels............................................................................................................................................73
Schimmels, een ras apart..................................................................................................................73
Levenscyclus van de schimmel en bouw van paddenstoel...............................................................73
Voeding van de schimmel.................................................................................................................75
Schimmels en de mens.....................................................................................................................76
Periodieke verschijnselen – seizoenen bij planten...............................................................................76
Constructies..........................................................................................................................................78
Wat zijn constructies........................................................................................................................78
Stevigheid van constructies..............................................................................................................78
Bruggen als voorbeeld van een constructie......................................................................................78
Gent, economisch centrum doorheen de tijd.......................................................................................79
Gent, middeleeuwse grootstad........................................................................................................79
Gent, industriestad...........................................................................................................................83
Eindtermen en leerplannen
Eindtermen en ontwikkelingsdoelen
Minimumdoelen: kennis, vaardigheden, inzicht en attitudes
o Opgesteld door onderwijsoverheid
Kwaliteitsstandaard en gelijke kansen tot talentontwikkeling
Advies -> vlaamse onderwijsraad
o Bekrachtiging van besluit -> Vlaamse regering
Vastgelegd -> Vlaams parlement
Ontwikkeling -> onderwijsdepartement samen met betrokken
onderwijsgeledingen en deskundigen
6 leergebieden
o Natuur, techniek, mens, maatschappij, tijd, ruimte en brongebruik
Kennis verwerven in zichzelf, hun omgeving en hun relatie tot die omgeving
Competenties verwerven voor interactie met die omgeving
Postitieve houding ontwikkelen t.a.v. zichzelf en hun omgeving
4
