PERSOON, GEZIN EN RECHT
Prof. I. Boone
MASTER RECHTEN
KU LEUVEN
‘25-‘26
, INHOUDSOPGAVE
PRAKTISCH .................................................................................................................................. 1
DEEL 1. INLEIDING ........................................................................................................................ 1
1. Maatschappelijke ontwikkelingen .................................................................................................. 1
1) Toegenomen diversiteit aan relatie- en ouderschapsvormen........................................................ 2
2) Veranderingen t.a.v. genderrolpatronen in gezin (tussen man en vrouw) ....................................... 2
3) Nieuwe technologische voortplantingsmogelijkheden ................................................................. 3
4) Veranderde positie van kinderen ................................................................................................ 3
2. Juridische relevantie ..................................................................................................................... 4
3. Juridische benadering van ouderschap: van geïntegreerde naar gedesintegreerde benadering ......... 4
4. Het belang van het kind als eerste overweging ................................................................................ 8
DEEL 2. JURIDISCH OUDERSCHAP ............................................................................................... 11
1. Noodzaak wetgevende hervorming ...............................................................................................11
Opfrissing: zie hoofdstuk Afstamming in PF boek (bachelor) .......................................................... 11
Belangrijke wetgevende hervormingen ......................................................................................... 12
Sluipende hervorming van afstammingsrecht sinds 2011 .............................................................. 12
Ongrondwettigheden ................................................................................................................... 12
Wetgevende hervorming .............................................................................................................. 13
2. Wetsvoorstellen (zittingsperiode 56) .............................................................................................13
3. Rol van belang van kind bij vaststelling afstammingsband..............................................................14
3.1 Vordering door (biologische) vader van zijn erkenning .............................................................. 15
3.2 Vordering door moeder van de vader ....................................................................................... 16
4. Schadevergoeding en restitutie na succesvolle betwisting afstammingsband .................................18
(Buiten) contractuele aansprakelijkheid ....................................................................................... 19
Restitutie betaalde kinderkosten .................................................................................................. 21
Slotbeschouwingen.........................................................................................................................21
DEEL 3. MEDISCH BEGELEIDE VOORTPLANTING: KINDEREN EN WENSOUDERS, DONOREN,
DRAAGMOEDERS ........................................................................................................................ 23
1. Inleiding ......................................................................................................................................23
Wettelijk kader ............................................................................................................................ 23
2. Toegang tot en voorwaarden voor medisch begeleide voortplanting ...............................................24
3. Juridisch ouderschap na MBV.......................................................................................................29
Bijzondere (afstammings)wetgeving voor MBV? ............................................................................ 29
Toepassingen op de regels: vragen beantwoorden ........................................................................ 30
4. Anonimiteit donoren en recht op kennis van afstammingsinformatie (gastcollege) ..........................33
Inleiding ...................................................................................................................................... 33
Toenemende maatschappelijke aandacht .................................................................................... 34
Wettelijk kader in België ............................................................................................................... 35
Recht op afstammingsinformatie: een grondrecht......................................................................... 37
Recht op afstammingsinformatie: rechtsvergelijking ..................................................................... 38
, Alle wegen leiden naar… .............................................................................................................. 39
Kaderen in een ruimer geheel ....................................................................................................... 40
5. Draagmoederschap .....................................................................................................................44
Draagmoederschap vandaag: wat, wie, waarom en hoe? .............................................................. 44
Ethische toelaatbaarheid ............................................................................................................. 45
Rechtsonzekerheid...................................................................................................................... 45
Rechtsvergelijking ....................................................................................................................... 49
Naar een wettelijke regeling? ....................................................................................................... 50
DEEL 4. TRANS PERSONEN EN OUDERSCHAP ............................................................................... 52
1. Transgender personen in België ....................................................................................................52
Actueel thema ............................................................................................................................. 52
Cijfers ......................................................................................................................................... 52
2. Huidig wettelijk kader in België .....................................................................................................53
Transgender personen: genderidentiteit stemt niet overeen met geslacht in geboorteakte .............. 54
3. Andere mogelijkheden dan M/V in andere landen ..........................................................................56
4. Afstamming ten aanzien van transgender ouders ..........................................................................58
Inleiding ...................................................................................................................................... 58
Mensenrechtelijk kader ............................................................................................................... 58
In België ...................................................................................................................................... 61
5. Ervaringen kinderen: sociologisch onderzoek (gastcollege) ............................................................62
DEEL 5. SAMENGESTELDE GEZINNEN: PLUSOUDERS EN PLUSKINDEREN ...................................... 63
1. Inzichten uit sociaalwetenschappelijk onderzoek (dra. Bieke Maes) ...............................................63
2. Rechtspositie plusouder: Belgisch recht .......................................................................................64
3. Rechtspositie plusouder: Rechtsvergelijking .................................................................................68
4. Rechtspositie plusouder: Toekomst? ............................................................................................70
5. Nieuw samengestelde gezinnen en plusouderschap in de huidige Europese context (gastcollege)...72
Waarom is dit belangrijk? ............................................................................................................. 72
De rol van plusouder.................................................................................................................... 73
Context van de rol van de plusouder ............................................................................................. 73
DEEL 6. PLEEGGEZINNEN ............................................................................................................. 76
1. Inleiding ......................................................................................................................................76
Juridisch kader ............................................................................................................................ 76
Rechten ouders en pleegzorgers .................................................................................................. 77
Wettelijk en decretaal kader ........................................................................................................ 78
2. Organisatie pleegzorg in Vlaanderen .............................................................................................78
3. Burgerrechtelijk statuut pleegzorgers............................................................................................80
Wet 19 maart 2017 tot wijziging van de wetgeving tot invoering van een statuut voor pleegzorgers ... 80
4. Aansprakelijkheid voor schade veroorzaakt door pleegkinderen .....................................................83
Persoonlijke aansprakelijkheid minderjarige kinderen ................................................................... 84
Aansprakelijkheid van titularissen van het gezag over de persoon van minderjarigen ...................... 84
, 5. Procesrechtelijke regels...............................................................................................................86
6. Onderzoek beleving pleegkinderen en ouders met kinderen in pleegzorg ........................................87
DEEL 7. INTENTIONELE MEEROUDERGEZINNEN ............................................................................ 90
1. Inleiding ......................................................................................................................................90
2. Juridische positie intentionele meeroudergezinnen: België ............................................................91
3. Twee-ouderlimiet onder druk: meeroudergezag en meerouderschap .............................................92
4. Ontwikkeling en welbevinden van kinderen in nieuwe gezinsvormen ..............................................96
DEEL 8. KIND EN OUDERS NA (ECHT)SCHEIDING .......................................................................... 98
1. Inleiding ......................................................................................................................................98
2. Geschillen over ouderlijk gezag, verblijf, contact en de procespositie van het minderjarige kind .......99
Proces(on)bekwaamheid minderjarigen ....................................................................................... 99
Hoorrecht van minderjarige kinderen bij de familierechtbank ...................................................... 100
3. Intrafamiliaal geweld en ouderschap/ouderlijk gezag (gastcollege) .............................................. 102
Intrafamiliaal geweld in cijfers .................................................................................................... 102
Situering van de problematiek: IFG in Belgisch familie- en familiaal vermogensrecht .................... 103
Een definitie van intrafamiliaal geweld? ...................................................................................... 103
Internationaal en Europees mensenrechtelijk kader .................................................................... 103
Belgische kader voor intrafamiliaal geweld ................................................................................. 103
, Persoon, Gezin en Recht 🧑🧑🧒🧒
PRAKTISCH
Examen: schriftelijk met (4) grote open vragen
- Meebrengen: codex + extra wetgeving mits gebundeld
- O.b.v. alles wat gedoceerd werd in de colleges (incl. gastcolleges)
- RS en teksten op Toledo: enkel in zoverre uitdrukkelijk behandeld werd in colleges
DEEL 1. INLEIDING
Documentatie:
à EHRM 3 december 2009, Zaunegger/Duitsland
à F. Swennen, “Wat is ouderschap”, TPR 2016, 11-95.
à Kind en ouders in de 21ste eeuw. Rapport van de Staatscommissie Herijking Ouderschap, Den Haag, 2016, 637 p.
à Kabinetsreactie op de aanbevelingen van de Staatscommissie Herijking Ouderschap, 2019.
à VN Comité voor de rechten van het kind, Algemeen Commentaar nr. 14 (2013) over het recht van het kind zijn belangen als
de eerste overweging te laten zijn (art. 3, eerste lid)
à Gezinsenquête 2021 – drie delen
à Kind bij paar en bij alleenstaande ouders. Rapport Statistiek Vlaanderen, 2021/7
Centraal thema: kind en ouders
De familierechtelijke vormgeving en gevolgen van ouder-kindrelatie in diverse gezinsvormen
1. MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN
Vroeger: traditioneel één mama en één papa die getrouwd zijn maar er zijn heel wat maatschappelijke
ontwikkelingen die tot nieuwe mogelijkheden voor gezinsvorming en veranderende gezinssamenstellingen
zorgen
Er zijn heel wat veranderingen/ontwikkelingen sinds 1945
1) Toegenomen diversiteit aan relatie- en ouderschapsvormen
2) Veranderingen t.a.v. genderrolpatronen in gezin (tussen man en vrouw)
3) Nieuwe technologische voortplantingsmogelijkheden
4) Veranderde positie van kinderen
ð Die veranderingen hebben te maken met 3 bredere maatschappelijke
veranderingen/ontwikkelingen namelijk: secularisering, individualisering en toegenomen
welvaart
Er is meer autonomie naar voren gekomen en deze hebben ervoor gezorgd dat er minder wordt
afhankelijkheid is van god, andere hun commentaar, welvaart,... Het waardenpatroon in Westerse
samenleving veranderd. Er is meer keuzevrijheid en zelfontplooiing. De individuen laten zich o.a.
op gebied van relaties, gezin en ouderschap minder leiden door voorgeschreven normen.
1
, 1. De secularisering (= invloed van godsdienst neemt af)
- Tot jaren 1960: als je een relatie hebt, na een lange tijd dan het christelijke gezinsideaal
van trouwen
o Huwelijk = onverbreekbare en monogame levensverbintenis
o Huwelijk = instituut waarbinnen kinderen verwekt en grootgebracht werden
o Verwekking van kinderen was Christelijke huwelijksplicht
o Intieme relaties buiten huwelijk moreel afgekeurd: dit was een schandaal
- Vanaf jaren 1970: minder actief naar de kerk dus secularisering komt
o De invloed kerk neemt af
o Daardoor band van seks, liefde huwelijk en voortplanting wordt losgekoppeld
o Er komt de anticonceptiepil
o Seks buiten huwelijk wordt een minder taboe
o Het ongehuwd samenwonen wordt meer geaccepteerd
2. De individualisering
- Minder sterke band van individuen met gemeenschappen (Kerk, vakbond, buurt, familie,..)
die controlerende invloed uitoefenden
- Meer nadruk op zelfontplooiing en tolerantie op gebied van normen
o Groeiende tolerantie voor echtscheidingen
o … voor relatie- en gezinsvormen afwijkend van traditionele standaardgezin
o Neiging om minder vaste verbindingen aan te gaan:
§ uitstel van huwelijk, ouderschap (hiervan komt afstel)
§ hogere (emotionele) eisen aan aangegane verbintenissen; sneller
verbroken als die niet aan verwachtingen voldoen
3. De toegenomen welvaart
- Ontwikkeling welvaartsstaat na WOII
- Voor uitbouw sociale welvaartsstaat kon je op niemand rekenen als je invalide was ofz dus
dan moest je naar familie gaan maar nu is er meer overheidshulp
- Deze welvaart zorgt ervoor dat er ruimte komt om eigen individuele keuzes te maken op
relatie- en gezinsvlak
Nu even de 4 veranderingen van hierboven nader bekijken:
1) Toegenomen diversiteit aan relatie- en ouderschapsvormen
- Uitstel of afstel huwelijk
- Percentage kinderen geboren binnen huwelijk afgenomen: het is er vaak al voor dus buiten het
huwelijk
- Stijging percentage echtscheidingen
- Toename van (ouder)paren van gelijk geslacht
Hier is veel onderzoek naar gedaan
2) Veranderingen t.a.v. genderrolpatronen in gezin (tussen man en vrouw)
Vanaf de jaren 70: vrouwen mogen hoger onderwijs volgen, zo meer opgeleid en meer op de werkvloer
Zo krijgen de mannen ook meer huishoudelijke zorg op zich en gaat het cliche weg
Verschil in tijdsinvestering van vrouwen en mannen in betaald werk vs zorg voor kinderen en huishouden is
geleidelijk kleiner geworden
2
,3) Nieuwe technologische voortplantingsmogelijkheden
Wereldwijd hebben 1 op 6 vrouwen moeilijkheiden met zwanger te geraken
Er zijn al heel wat vruchtbaarheidsbehandelingen mogelijk en het brengt heel wat kinderen
In BE: 1 op 13 zwangeren zijn door medische begeleiding
De maatschappij kan zelf kiezen waar er ondersteuning wordt geboden
Mogelijkheden: KI, IVF, draagmoederschap, celkerntransplantatie (Mitochondrial Replacement Therapy)
- Naast (wens)ouders, ook derden betrokken in het ontstaansproces: eiceldonor, spermadonor,
embryodonoren, draagmoeder, donor mtDNA, fertiliteitscentra
Er komen ook alleen maar mogelijkheden bij
Bv MDT: DNA van 3 personen -> vertrekpunt eicel draagmoeder en dan mitrochondriën van meerdere hun
DNA. Dit is nog niet echt in BE maar wel al in de UK meerdere keren uitgevoerd
In vitro gametogenese: productie van zaad- en eicellen (buiten het lichaam) uit stamcellen:
- geen eicel- of spermadonoren meer nodig
- einde biologische klok
- eigen genetisch kind voor paren zelfde geslacht
- ‘solovoortplanting’?
Ectogenese: dit is als een foetus voor een deel of volledig wordt ontwikkeld buiten het menselijk lichaam,
dus in een kunstmatige baarmoeder
De vraag naar eicellen enz neemt toe dus er komt een wereldwijde markt voor menselijke voortplanting
want er zijn beperkingen in BE die ze willen omzeilen (bv single vader kan geen draagmoeder vragen,...)
4) Veranderde positie van kinderen
De toegenomen welvaart zorgt ervoor dat de financiële noodzaak om kinderen te krijgen die jou dan zouden
helpen later wanneer je oud bent, wegvalt
De externe druk van veel kinderen en door de kerk is weg
De anticonceptie is geen taboe meer en zo kan het worden tegengehouden
Het is zo dat je zelf kiest hoeveel en wanneer je kinderen wil
Nu is kind en ouderrelatie gebaseerd op emotionele waarden
De gezinnen waarin kinderen opgroeien zijn minder statisch en meer divers:
- Gehuwd of ongehuwd paar
- Alleenstaande ouder
- Samengesteld gezin met plusouder
- Ouderparen zelfde geslacht
3
, - Gezin met transgender ouder
- Pleeggezin
- Co-parenting met twee of meer dan twee (wens)ouders
Aloude concepten gebaseerd op traditionele standaardgezin volstaan niet meer
Verschillende ouderrollen, vormen van ouderschap:
- biologisch, genetisch ouderschap
- sociaal ouderschap: pleegouders
- intentioneel ouderschap: degene die wensen ouders te zijn zijn niet noodzakelijk de
oorspronkelijke
- juridisch ouderschap
Kinderen kunnen meer dan twee “ouders” hebben. Sommige “ouders” kunnen in de loop van het leven van
het kind vervangen worden.
2. JURIDISCHE RELEVANTIE
Dit brengt juridisch vragen namelijk wie zijn de ouders en wat zijn de gevolgen (plichten, rechten,..). Het is
een uitdaging voor familierecht.
Het vroegere dominante huwelijksmodel volstaat al lang niet meer dus wetgever past aan maar toch zijn de
wetenschap en maatschappij evoluties sneller
Er zijn heel wat veranderingen in de toekomst door BE Federaal Regeerakkoord 2025-2026:
- codificatie van het BW: afwerken Boek 2
- modernisering van het afstammingsrecht
- mogelijkheid zorgouderschap: bv plusouders
- ouderschapsplan
- kindvriendelijke omgeving wanneer ze gehoord worden
- anonimiteit van sperma- en eiceldonoren
- discreet bevallen
- draagvrouwschap (niet moeder ermee worden)
In onze buurlanden zijn er vaak al voorstellen en groepen bezig aan bepaalde voortplantingen
3. JURIDISCHE BENADERING VAN OUDERSCHAP: VAN GEÏNTEGREERDE NAAR
GEDESINTEGREERDE BENADERING
Evolutie waarbij ouderschap wordt losgekoppeld van de vorm en relatie tussen de ouders zelf (van
geïntegreerd naar gedesintegreerd)
Vroeger was het vertrekpunt (traditioneel): de geïntegreerde benadering -> ouderlijk gezag dat vorm kreeg
vanuit het huwelijk – de afstamming buiten het huwelijk kreeg geen recht en werden gediscrimineerd
Hierop was het traditioneel op gebaseerd
Bv waar het nog sporen achterlaat: vaderschapsregel (huwelijkspartner van vrouw wordt vader)
Stap voor stap evolutie “desintegratie”:
• 1) de loskoppeling van het huwelijk
o EHRM arrest Marckx 1979 en afstammingswet 1987
o In essentie losgekoppeld maar wel nog verschillen inzake vaststelling afstamming
binnen/buiten huwelijk
4
, § Bv gehuwde vrouw dan wordt haar man als vader gezien terwijl de wettelijk
samenwonende partner het kind moet erkennen
• 2) de loskoppeling van seksualiteit tussen man en vrouw
o Er moet geen seksuele relatie geweest zijn om een kind te hebben
§ Bv kunstmatige inseminatie
o MBV (medisch begeleide voortplanting), ook kunstmatige die buiten de kliniek gebeurt nl.
zelf inseminatie
o Bloedband (als aanknopingspunt) niet meer de enige grondslag van ouderschap
§ Bv je kan juridisch ouder zijn van een kind waar je geen bloedband maar een wens
voor hebt om ouder van te zijn
• 3) de loskoppeling van partnerschap van verschillend geslacht
o Oorspronkelijk: man en vrouw dat kind hebben maar erkenning relatie van partners met
gelijk geslacht
§ In 1998: erkenning wettelijke samenwoning van partners gelijk geslacht
o Juridische erkenning van ouderschap partners gelijk geslacht
§ In 2006: adoptie van partners gelijk geslacht mogelijk
• 4) de loskoppeling van partnerrelatie tussen ouders
o Co-ouderschap na scheiding: dezelfde rechten als ouders ookal heb je geen partnerrelatie
meer
o Co-ouderschap zonder voorafgaande partnerrelatie (bv single vrouw en man dat samen
beslissen kind te hebben via website regeling):
§ Gewone regels afstammingsrecht -> vrouw wordt automatisch moeder door
bevalling en dan moet vader het erkennen (wel toestemming nodig)
§ Gewone regels ouderlijk gezag -> als man het heeft erkend hebben ze beide
ouderlijk gezag en moeten ze het beide uitvoeren
• 5) de volledige loskoppeling van relatie tussen de ouders: enkel intentie ouderschapsproject telt
o We zijn nog helemaal niet zo ver, dit is een felle hervorming
o Dit zou ervoor zorgen dat geslacht er niet meer toe doet want dan man niet meer als vader
zien, zo kunnen er ook meerdere ouders zijn en dat de biologische band niet meer de
grondslag is voor ouderschap
§ Dit is gevaarlijk want als er zo een vrouw ongewenst zwanger is en dan bevalt, niet
meer de verantwoordelijkheid is
Hoever is de juridisch benadering gedesintegreerd?
- Het ouderschap is in belangrijke mate al losgekoppeld van aard en vormgeving relatie tussen
ouders want: het huwelijk doet er niet meer toe, samenwoning ook niet verplicht, verschillend
geslacht mag en seksueel-affectieve relatie is niet meer nodig
- MAAR niet volledig gedesintegreerd, want de relatie tussen ouders is niet volledig irrelevant – er
zijn nog restanten:
o het huwelijk speelt nog bij afstammingsrecht
o het ouderschap is nog steeds voor max. 2 personen
5
, Als we kijken naar andere Europese rechtsstelsels: er is heel veel variatie in Europa omtrent deze rechten.
Alle staten zijn vrij om keuzes te maken maar ze moeten wel binnen de Europese normen blijven: de
grondrechten van Unieburgers (EVRM) respecteren.
Er heeft wel een verschuiving plaats gevonden van het belang van de relatie tussen ouders => naar het
belang van kind toe, maar in sommige rechtstelsels wordt er nog veel belang gehecht aan de relatie tussen
de ouders -> voorbeelden op 2 domeinen:
- Wie krijgt er toegang tot MBV?
o Dit zegt veel over wie de WG steun geeft om kinderwens te realiseren
o In België is deze toegang heel ruim gedefinieerd
§ Wensouder = elke persoon die ouder wil worden van het kind dus het kunnen
hetero koppels zijn, ook alleenstaande vrouwen of koppels, niet
samenwonende,... twee mannen is wel nog moeilijk en niet in elke
fertiliteitskliniek
- Hoe komt ouderlijk gezag tot stand? De aard van de relatie tussen de ouders heeft invloed voor het
ouderlijk gezag
o Komt het ouderlijk gezag van rechtswege toe aan juridische ouders (= degene die volgens
het recht een afstammingsband hebben)?
§ In België is het ja, van rechtswege, ongeacht de aard van relatie tussen ouders (of
ze nu gehuwd, ongehuwd, samenwonend of niet,...) – art 372 e.v. oud BW
o In veel landen wordt er een onderscheid gemaakt in het ouderlijk gezag van de tweede
ouder, afhankelijk van de relatie tussen de ouders (gehuwd, niet-gehuwd, enz.)
§ Gehuwd: dan automatisch de vader ook ouderlijk gezag
§ Niet-gehuwd (noch geregistreerd partnerschap): moeder automatisch, terwijl
vader alleen als moeder instemt
• !!! in NL: zelf al staat de afstammingsband vast, dat volstaat niet om vaderlijk
gezag te hebben want het ouderlijk gezag moet verkregen worden met
toestemming van de moeder (gemeenschappelijke verklaring doen of beroep
doen op de rb) – ook de moeder kan echt vorderen bij de rb dat vader gezag
uitoefent
• Bij weigering moeder: veto of rechterlijke beslissing
§ Waar is het verschil tussen BE en NL?
VRW= van rechtswege - Ouderschap = gevestigde afstammingsband
6
Prof. I. Boone
MASTER RECHTEN
KU LEUVEN
‘25-‘26
, INHOUDSOPGAVE
PRAKTISCH .................................................................................................................................. 1
DEEL 1. INLEIDING ........................................................................................................................ 1
1. Maatschappelijke ontwikkelingen .................................................................................................. 1
1) Toegenomen diversiteit aan relatie- en ouderschapsvormen........................................................ 2
2) Veranderingen t.a.v. genderrolpatronen in gezin (tussen man en vrouw) ....................................... 2
3) Nieuwe technologische voortplantingsmogelijkheden ................................................................. 3
4) Veranderde positie van kinderen ................................................................................................ 3
2. Juridische relevantie ..................................................................................................................... 4
3. Juridische benadering van ouderschap: van geïntegreerde naar gedesintegreerde benadering ......... 4
4. Het belang van het kind als eerste overweging ................................................................................ 8
DEEL 2. JURIDISCH OUDERSCHAP ............................................................................................... 11
1. Noodzaak wetgevende hervorming ...............................................................................................11
Opfrissing: zie hoofdstuk Afstamming in PF boek (bachelor) .......................................................... 11
Belangrijke wetgevende hervormingen ......................................................................................... 12
Sluipende hervorming van afstammingsrecht sinds 2011 .............................................................. 12
Ongrondwettigheden ................................................................................................................... 12
Wetgevende hervorming .............................................................................................................. 13
2. Wetsvoorstellen (zittingsperiode 56) .............................................................................................13
3. Rol van belang van kind bij vaststelling afstammingsband..............................................................14
3.1 Vordering door (biologische) vader van zijn erkenning .............................................................. 15
3.2 Vordering door moeder van de vader ....................................................................................... 16
4. Schadevergoeding en restitutie na succesvolle betwisting afstammingsband .................................18
(Buiten) contractuele aansprakelijkheid ....................................................................................... 19
Restitutie betaalde kinderkosten .................................................................................................. 21
Slotbeschouwingen.........................................................................................................................21
DEEL 3. MEDISCH BEGELEIDE VOORTPLANTING: KINDEREN EN WENSOUDERS, DONOREN,
DRAAGMOEDERS ........................................................................................................................ 23
1. Inleiding ......................................................................................................................................23
Wettelijk kader ............................................................................................................................ 23
2. Toegang tot en voorwaarden voor medisch begeleide voortplanting ...............................................24
3. Juridisch ouderschap na MBV.......................................................................................................29
Bijzondere (afstammings)wetgeving voor MBV? ............................................................................ 29
Toepassingen op de regels: vragen beantwoorden ........................................................................ 30
4. Anonimiteit donoren en recht op kennis van afstammingsinformatie (gastcollege) ..........................33
Inleiding ...................................................................................................................................... 33
Toenemende maatschappelijke aandacht .................................................................................... 34
Wettelijk kader in België ............................................................................................................... 35
Recht op afstammingsinformatie: een grondrecht......................................................................... 37
Recht op afstammingsinformatie: rechtsvergelijking ..................................................................... 38
, Alle wegen leiden naar… .............................................................................................................. 39
Kaderen in een ruimer geheel ....................................................................................................... 40
5. Draagmoederschap .....................................................................................................................44
Draagmoederschap vandaag: wat, wie, waarom en hoe? .............................................................. 44
Ethische toelaatbaarheid ............................................................................................................. 45
Rechtsonzekerheid...................................................................................................................... 45
Rechtsvergelijking ....................................................................................................................... 49
Naar een wettelijke regeling? ....................................................................................................... 50
DEEL 4. TRANS PERSONEN EN OUDERSCHAP ............................................................................... 52
1. Transgender personen in België ....................................................................................................52
Actueel thema ............................................................................................................................. 52
Cijfers ......................................................................................................................................... 52
2. Huidig wettelijk kader in België .....................................................................................................53
Transgender personen: genderidentiteit stemt niet overeen met geslacht in geboorteakte .............. 54
3. Andere mogelijkheden dan M/V in andere landen ..........................................................................56
4. Afstamming ten aanzien van transgender ouders ..........................................................................58
Inleiding ...................................................................................................................................... 58
Mensenrechtelijk kader ............................................................................................................... 58
In België ...................................................................................................................................... 61
5. Ervaringen kinderen: sociologisch onderzoek (gastcollege) ............................................................62
DEEL 5. SAMENGESTELDE GEZINNEN: PLUSOUDERS EN PLUSKINDEREN ...................................... 63
1. Inzichten uit sociaalwetenschappelijk onderzoek (dra. Bieke Maes) ...............................................63
2. Rechtspositie plusouder: Belgisch recht .......................................................................................64
3. Rechtspositie plusouder: Rechtsvergelijking .................................................................................68
4. Rechtspositie plusouder: Toekomst? ............................................................................................70
5. Nieuw samengestelde gezinnen en plusouderschap in de huidige Europese context (gastcollege)...72
Waarom is dit belangrijk? ............................................................................................................. 72
De rol van plusouder.................................................................................................................... 73
Context van de rol van de plusouder ............................................................................................. 73
DEEL 6. PLEEGGEZINNEN ............................................................................................................. 76
1. Inleiding ......................................................................................................................................76
Juridisch kader ............................................................................................................................ 76
Rechten ouders en pleegzorgers .................................................................................................. 77
Wettelijk en decretaal kader ........................................................................................................ 78
2. Organisatie pleegzorg in Vlaanderen .............................................................................................78
3. Burgerrechtelijk statuut pleegzorgers............................................................................................80
Wet 19 maart 2017 tot wijziging van de wetgeving tot invoering van een statuut voor pleegzorgers ... 80
4. Aansprakelijkheid voor schade veroorzaakt door pleegkinderen .....................................................83
Persoonlijke aansprakelijkheid minderjarige kinderen ................................................................... 84
Aansprakelijkheid van titularissen van het gezag over de persoon van minderjarigen ...................... 84
, 5. Procesrechtelijke regels...............................................................................................................86
6. Onderzoek beleving pleegkinderen en ouders met kinderen in pleegzorg ........................................87
DEEL 7. INTENTIONELE MEEROUDERGEZINNEN ............................................................................ 90
1. Inleiding ......................................................................................................................................90
2. Juridische positie intentionele meeroudergezinnen: België ............................................................91
3. Twee-ouderlimiet onder druk: meeroudergezag en meerouderschap .............................................92
4. Ontwikkeling en welbevinden van kinderen in nieuwe gezinsvormen ..............................................96
DEEL 8. KIND EN OUDERS NA (ECHT)SCHEIDING .......................................................................... 98
1. Inleiding ......................................................................................................................................98
2. Geschillen over ouderlijk gezag, verblijf, contact en de procespositie van het minderjarige kind .......99
Proces(on)bekwaamheid minderjarigen ....................................................................................... 99
Hoorrecht van minderjarige kinderen bij de familierechtbank ...................................................... 100
3. Intrafamiliaal geweld en ouderschap/ouderlijk gezag (gastcollege) .............................................. 102
Intrafamiliaal geweld in cijfers .................................................................................................... 102
Situering van de problematiek: IFG in Belgisch familie- en familiaal vermogensrecht .................... 103
Een definitie van intrafamiliaal geweld? ...................................................................................... 103
Internationaal en Europees mensenrechtelijk kader .................................................................... 103
Belgische kader voor intrafamiliaal geweld ................................................................................. 103
, Persoon, Gezin en Recht 🧑🧑🧒🧒
PRAKTISCH
Examen: schriftelijk met (4) grote open vragen
- Meebrengen: codex + extra wetgeving mits gebundeld
- O.b.v. alles wat gedoceerd werd in de colleges (incl. gastcolleges)
- RS en teksten op Toledo: enkel in zoverre uitdrukkelijk behandeld werd in colleges
DEEL 1. INLEIDING
Documentatie:
à EHRM 3 december 2009, Zaunegger/Duitsland
à F. Swennen, “Wat is ouderschap”, TPR 2016, 11-95.
à Kind en ouders in de 21ste eeuw. Rapport van de Staatscommissie Herijking Ouderschap, Den Haag, 2016, 637 p.
à Kabinetsreactie op de aanbevelingen van de Staatscommissie Herijking Ouderschap, 2019.
à VN Comité voor de rechten van het kind, Algemeen Commentaar nr. 14 (2013) over het recht van het kind zijn belangen als
de eerste overweging te laten zijn (art. 3, eerste lid)
à Gezinsenquête 2021 – drie delen
à Kind bij paar en bij alleenstaande ouders. Rapport Statistiek Vlaanderen, 2021/7
Centraal thema: kind en ouders
De familierechtelijke vormgeving en gevolgen van ouder-kindrelatie in diverse gezinsvormen
1. MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN
Vroeger: traditioneel één mama en één papa die getrouwd zijn maar er zijn heel wat maatschappelijke
ontwikkelingen die tot nieuwe mogelijkheden voor gezinsvorming en veranderende gezinssamenstellingen
zorgen
Er zijn heel wat veranderingen/ontwikkelingen sinds 1945
1) Toegenomen diversiteit aan relatie- en ouderschapsvormen
2) Veranderingen t.a.v. genderrolpatronen in gezin (tussen man en vrouw)
3) Nieuwe technologische voortplantingsmogelijkheden
4) Veranderde positie van kinderen
ð Die veranderingen hebben te maken met 3 bredere maatschappelijke
veranderingen/ontwikkelingen namelijk: secularisering, individualisering en toegenomen
welvaart
Er is meer autonomie naar voren gekomen en deze hebben ervoor gezorgd dat er minder wordt
afhankelijkheid is van god, andere hun commentaar, welvaart,... Het waardenpatroon in Westerse
samenleving veranderd. Er is meer keuzevrijheid en zelfontplooiing. De individuen laten zich o.a.
op gebied van relaties, gezin en ouderschap minder leiden door voorgeschreven normen.
1
, 1. De secularisering (= invloed van godsdienst neemt af)
- Tot jaren 1960: als je een relatie hebt, na een lange tijd dan het christelijke gezinsideaal
van trouwen
o Huwelijk = onverbreekbare en monogame levensverbintenis
o Huwelijk = instituut waarbinnen kinderen verwekt en grootgebracht werden
o Verwekking van kinderen was Christelijke huwelijksplicht
o Intieme relaties buiten huwelijk moreel afgekeurd: dit was een schandaal
- Vanaf jaren 1970: minder actief naar de kerk dus secularisering komt
o De invloed kerk neemt af
o Daardoor band van seks, liefde huwelijk en voortplanting wordt losgekoppeld
o Er komt de anticonceptiepil
o Seks buiten huwelijk wordt een minder taboe
o Het ongehuwd samenwonen wordt meer geaccepteerd
2. De individualisering
- Minder sterke band van individuen met gemeenschappen (Kerk, vakbond, buurt, familie,..)
die controlerende invloed uitoefenden
- Meer nadruk op zelfontplooiing en tolerantie op gebied van normen
o Groeiende tolerantie voor echtscheidingen
o … voor relatie- en gezinsvormen afwijkend van traditionele standaardgezin
o Neiging om minder vaste verbindingen aan te gaan:
§ uitstel van huwelijk, ouderschap (hiervan komt afstel)
§ hogere (emotionele) eisen aan aangegane verbintenissen; sneller
verbroken als die niet aan verwachtingen voldoen
3. De toegenomen welvaart
- Ontwikkeling welvaartsstaat na WOII
- Voor uitbouw sociale welvaartsstaat kon je op niemand rekenen als je invalide was ofz dus
dan moest je naar familie gaan maar nu is er meer overheidshulp
- Deze welvaart zorgt ervoor dat er ruimte komt om eigen individuele keuzes te maken op
relatie- en gezinsvlak
Nu even de 4 veranderingen van hierboven nader bekijken:
1) Toegenomen diversiteit aan relatie- en ouderschapsvormen
- Uitstel of afstel huwelijk
- Percentage kinderen geboren binnen huwelijk afgenomen: het is er vaak al voor dus buiten het
huwelijk
- Stijging percentage echtscheidingen
- Toename van (ouder)paren van gelijk geslacht
Hier is veel onderzoek naar gedaan
2) Veranderingen t.a.v. genderrolpatronen in gezin (tussen man en vrouw)
Vanaf de jaren 70: vrouwen mogen hoger onderwijs volgen, zo meer opgeleid en meer op de werkvloer
Zo krijgen de mannen ook meer huishoudelijke zorg op zich en gaat het cliche weg
Verschil in tijdsinvestering van vrouwen en mannen in betaald werk vs zorg voor kinderen en huishouden is
geleidelijk kleiner geworden
2
,3) Nieuwe technologische voortplantingsmogelijkheden
Wereldwijd hebben 1 op 6 vrouwen moeilijkheiden met zwanger te geraken
Er zijn al heel wat vruchtbaarheidsbehandelingen mogelijk en het brengt heel wat kinderen
In BE: 1 op 13 zwangeren zijn door medische begeleiding
De maatschappij kan zelf kiezen waar er ondersteuning wordt geboden
Mogelijkheden: KI, IVF, draagmoederschap, celkerntransplantatie (Mitochondrial Replacement Therapy)
- Naast (wens)ouders, ook derden betrokken in het ontstaansproces: eiceldonor, spermadonor,
embryodonoren, draagmoeder, donor mtDNA, fertiliteitscentra
Er komen ook alleen maar mogelijkheden bij
Bv MDT: DNA van 3 personen -> vertrekpunt eicel draagmoeder en dan mitrochondriën van meerdere hun
DNA. Dit is nog niet echt in BE maar wel al in de UK meerdere keren uitgevoerd
In vitro gametogenese: productie van zaad- en eicellen (buiten het lichaam) uit stamcellen:
- geen eicel- of spermadonoren meer nodig
- einde biologische klok
- eigen genetisch kind voor paren zelfde geslacht
- ‘solovoortplanting’?
Ectogenese: dit is als een foetus voor een deel of volledig wordt ontwikkeld buiten het menselijk lichaam,
dus in een kunstmatige baarmoeder
De vraag naar eicellen enz neemt toe dus er komt een wereldwijde markt voor menselijke voortplanting
want er zijn beperkingen in BE die ze willen omzeilen (bv single vader kan geen draagmoeder vragen,...)
4) Veranderde positie van kinderen
De toegenomen welvaart zorgt ervoor dat de financiële noodzaak om kinderen te krijgen die jou dan zouden
helpen later wanneer je oud bent, wegvalt
De externe druk van veel kinderen en door de kerk is weg
De anticonceptie is geen taboe meer en zo kan het worden tegengehouden
Het is zo dat je zelf kiest hoeveel en wanneer je kinderen wil
Nu is kind en ouderrelatie gebaseerd op emotionele waarden
De gezinnen waarin kinderen opgroeien zijn minder statisch en meer divers:
- Gehuwd of ongehuwd paar
- Alleenstaande ouder
- Samengesteld gezin met plusouder
- Ouderparen zelfde geslacht
3
, - Gezin met transgender ouder
- Pleeggezin
- Co-parenting met twee of meer dan twee (wens)ouders
Aloude concepten gebaseerd op traditionele standaardgezin volstaan niet meer
Verschillende ouderrollen, vormen van ouderschap:
- biologisch, genetisch ouderschap
- sociaal ouderschap: pleegouders
- intentioneel ouderschap: degene die wensen ouders te zijn zijn niet noodzakelijk de
oorspronkelijke
- juridisch ouderschap
Kinderen kunnen meer dan twee “ouders” hebben. Sommige “ouders” kunnen in de loop van het leven van
het kind vervangen worden.
2. JURIDISCHE RELEVANTIE
Dit brengt juridisch vragen namelijk wie zijn de ouders en wat zijn de gevolgen (plichten, rechten,..). Het is
een uitdaging voor familierecht.
Het vroegere dominante huwelijksmodel volstaat al lang niet meer dus wetgever past aan maar toch zijn de
wetenschap en maatschappij evoluties sneller
Er zijn heel wat veranderingen in de toekomst door BE Federaal Regeerakkoord 2025-2026:
- codificatie van het BW: afwerken Boek 2
- modernisering van het afstammingsrecht
- mogelijkheid zorgouderschap: bv plusouders
- ouderschapsplan
- kindvriendelijke omgeving wanneer ze gehoord worden
- anonimiteit van sperma- en eiceldonoren
- discreet bevallen
- draagvrouwschap (niet moeder ermee worden)
In onze buurlanden zijn er vaak al voorstellen en groepen bezig aan bepaalde voortplantingen
3. JURIDISCHE BENADERING VAN OUDERSCHAP: VAN GEÏNTEGREERDE NAAR
GEDESINTEGREERDE BENADERING
Evolutie waarbij ouderschap wordt losgekoppeld van de vorm en relatie tussen de ouders zelf (van
geïntegreerd naar gedesintegreerd)
Vroeger was het vertrekpunt (traditioneel): de geïntegreerde benadering -> ouderlijk gezag dat vorm kreeg
vanuit het huwelijk – de afstamming buiten het huwelijk kreeg geen recht en werden gediscrimineerd
Hierop was het traditioneel op gebaseerd
Bv waar het nog sporen achterlaat: vaderschapsregel (huwelijkspartner van vrouw wordt vader)
Stap voor stap evolutie “desintegratie”:
• 1) de loskoppeling van het huwelijk
o EHRM arrest Marckx 1979 en afstammingswet 1987
o In essentie losgekoppeld maar wel nog verschillen inzake vaststelling afstamming
binnen/buiten huwelijk
4
, § Bv gehuwde vrouw dan wordt haar man als vader gezien terwijl de wettelijk
samenwonende partner het kind moet erkennen
• 2) de loskoppeling van seksualiteit tussen man en vrouw
o Er moet geen seksuele relatie geweest zijn om een kind te hebben
§ Bv kunstmatige inseminatie
o MBV (medisch begeleide voortplanting), ook kunstmatige die buiten de kliniek gebeurt nl.
zelf inseminatie
o Bloedband (als aanknopingspunt) niet meer de enige grondslag van ouderschap
§ Bv je kan juridisch ouder zijn van een kind waar je geen bloedband maar een wens
voor hebt om ouder van te zijn
• 3) de loskoppeling van partnerschap van verschillend geslacht
o Oorspronkelijk: man en vrouw dat kind hebben maar erkenning relatie van partners met
gelijk geslacht
§ In 1998: erkenning wettelijke samenwoning van partners gelijk geslacht
o Juridische erkenning van ouderschap partners gelijk geslacht
§ In 2006: adoptie van partners gelijk geslacht mogelijk
• 4) de loskoppeling van partnerrelatie tussen ouders
o Co-ouderschap na scheiding: dezelfde rechten als ouders ookal heb je geen partnerrelatie
meer
o Co-ouderschap zonder voorafgaande partnerrelatie (bv single vrouw en man dat samen
beslissen kind te hebben via website regeling):
§ Gewone regels afstammingsrecht -> vrouw wordt automatisch moeder door
bevalling en dan moet vader het erkennen (wel toestemming nodig)
§ Gewone regels ouderlijk gezag -> als man het heeft erkend hebben ze beide
ouderlijk gezag en moeten ze het beide uitvoeren
• 5) de volledige loskoppeling van relatie tussen de ouders: enkel intentie ouderschapsproject telt
o We zijn nog helemaal niet zo ver, dit is een felle hervorming
o Dit zou ervoor zorgen dat geslacht er niet meer toe doet want dan man niet meer als vader
zien, zo kunnen er ook meerdere ouders zijn en dat de biologische band niet meer de
grondslag is voor ouderschap
§ Dit is gevaarlijk want als er zo een vrouw ongewenst zwanger is en dan bevalt, niet
meer de verantwoordelijkheid is
Hoever is de juridisch benadering gedesintegreerd?
- Het ouderschap is in belangrijke mate al losgekoppeld van aard en vormgeving relatie tussen
ouders want: het huwelijk doet er niet meer toe, samenwoning ook niet verplicht, verschillend
geslacht mag en seksueel-affectieve relatie is niet meer nodig
- MAAR niet volledig gedesintegreerd, want de relatie tussen ouders is niet volledig irrelevant – er
zijn nog restanten:
o het huwelijk speelt nog bij afstammingsrecht
o het ouderschap is nog steeds voor max. 2 personen
5
, Als we kijken naar andere Europese rechtsstelsels: er is heel veel variatie in Europa omtrent deze rechten.
Alle staten zijn vrij om keuzes te maken maar ze moeten wel binnen de Europese normen blijven: de
grondrechten van Unieburgers (EVRM) respecteren.
Er heeft wel een verschuiving plaats gevonden van het belang van de relatie tussen ouders => naar het
belang van kind toe, maar in sommige rechtstelsels wordt er nog veel belang gehecht aan de relatie tussen
de ouders -> voorbeelden op 2 domeinen:
- Wie krijgt er toegang tot MBV?
o Dit zegt veel over wie de WG steun geeft om kinderwens te realiseren
o In België is deze toegang heel ruim gedefinieerd
§ Wensouder = elke persoon die ouder wil worden van het kind dus het kunnen
hetero koppels zijn, ook alleenstaande vrouwen of koppels, niet
samenwonende,... twee mannen is wel nog moeilijk en niet in elke
fertiliteitskliniek
- Hoe komt ouderlijk gezag tot stand? De aard van de relatie tussen de ouders heeft invloed voor het
ouderlijk gezag
o Komt het ouderlijk gezag van rechtswege toe aan juridische ouders (= degene die volgens
het recht een afstammingsband hebben)?
§ In België is het ja, van rechtswege, ongeacht de aard van relatie tussen ouders (of
ze nu gehuwd, ongehuwd, samenwonend of niet,...) – art 372 e.v. oud BW
o In veel landen wordt er een onderscheid gemaakt in het ouderlijk gezag van de tweede
ouder, afhankelijk van de relatie tussen de ouders (gehuwd, niet-gehuwd, enz.)
§ Gehuwd: dan automatisch de vader ook ouderlijk gezag
§ Niet-gehuwd (noch geregistreerd partnerschap): moeder automatisch, terwijl
vader alleen als moeder instemt
• !!! in NL: zelf al staat de afstammingsband vast, dat volstaat niet om vaderlijk
gezag te hebben want het ouderlijk gezag moet verkregen worden met
toestemming van de moeder (gemeenschappelijke verklaring doen of beroep
doen op de rb) – ook de moeder kan echt vorderen bij de rb dat vader gezag
uitoefent
• Bij weigering moeder: veto of rechterlijke beslissing
§ Waar is het verschil tussen BE en NL?
VRW= van rechtswege - Ouderschap = gevestigde afstammingsband
6
