HISTORISCHE KRITIEK
PRAKTISCHE INFORMATIE
Lessen elke maandag van 16 tot 18, gegeven door Prof. Dr. Anne Winter. Wat te kennen en
volgen valt hangt af van hoeveel studiepunten het vak bedraagt (6 of 3).
Voor 6 studiepunten geldt:
• Lessen 1 tot 8 behandelen het handboek: Betrouwbare bronnen of fake news? Een
inleiding tot de historische kritiek (deel I, II, III en V). Lessen + boek zijn leerstof
• Gastles: 24 november, ook te kennen als leerstof
• Semenaries: gaan door op 1 en 8 december. Voorafgaand een oprdachten uploaden
tegen 30 november en 7 december.
• Keuzetraject: via zelfstudie keuze tussen twee trajecten (historigrafie en
complottheorieën). Voor studenten geschiedenis is historiografie verplicht.
INLEIDING
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?
Waarom is historische kritiek zo belangrijk? Ook voor niet-historici?
Historische kritiek is het aanleren van een systematische kritische reflectie bij het
verzamelen, evalueren en verwerken van informatie.
‘Systematisch’ vergt een bepaalde organisatie en raamwerk. ‘Kritisch’ toont ons dat het
gestoeld is op redelijke twijfel en zelfinzicht. Historische kritiek gebeurt via 3 etappes:
verzamelen, evalueren en verwerken. Elke stap is potentieel problematisch en moet apart
worden bekeken. (zie later)
Historische kritiek is een essentiële academische vaardigheid en is als academici onmisbaar
om met bronnen om te gaan maar anderzijds is het ook voor de gewone, kritische burger
een wezenlijke vaardigheid om de hedendaagse samenleving te navigeren. Zeker vandaag de
dag is het makkelijker en wijdverspreider dan ooit om fake news te produceren en te
manipuleren in talloze mediakanalen op ongeziene schaal. Historische kritiek sluit daarom
nauw aan bij de actualiteit en de discussies omtrent betrouwbaarheid en maatschappelijk
wantrouwen.
Historische kritiek als handleiding.
WAT IS VALSE OF FOUTE INFORMATIE?
Kent gradaties
• Informatie die ronduit vals of fout is. Volledig verzonnen. Dit noemt men
complottheorieën. Zijn bewust gefabriceerd en spelen in op reële angsten en
vooroordelen om te beïnvloeden, destabiliseren.
(// Corona vaccin zou microchips inplanten voor Microsoft)
1
, • echte feiten of gebeurtenissen maar aangevuld leugens en dus foute nieuwsgeving of
berichtgeving. Vaak in de nasleep van heftige gebeurtenissen door de honger naar
nieuws (terwijl er vaak nog geen nieuws is).
(// Moord op tiener die weigert zijn MP3 speler af te geven aan dieven in station Antwerpen. Werd in
de schoenen geschoven van Marokkanen. Zorgde voor veel commotie en werd misbruikt in de media,
om het discours tegen de Marokkanen en hun stilzwijgen te versterken. Het waren uiteindelijk Poolse
jongeren. Mix van racisme en druk om snel met nieuw nieuws te komen.)
• Verdraaide berichtgeving, gedeeltelijk valse berichtgeving of verdraaide weergave.
(// Foto van Afghaanse familie op vliegveld die net ontsnapt is van de taliban en gevlucht is naar een
ander, veilig land. Foto is overgenomen maar raketten zijn gefotoshopt in hun rugzak om hun af te
beelden als vluchtelingen met terrorisme gevaar)
• Selectieve berichtgeving. Dingen worden met opzet op een bepaalde manier getoond
of niet getoond maar zijn aan de basis niet feitelijk onjuist. Ze worden gewoon expres
selectief geportretteerd
(// Beelden lockdown Brussel in 2015 na aanslagen in Parijs expres uit een bepaalde hoek getrokken)
= breed spectrum van mogelijke betrouwbaarheidsproblemen in informatie
DE GEVOLGEN VAN FAKE NEWS
CASUS: HAÏTIAANSE MIGRANTEN IN SPRINGFIELD (US)
In 2024 waren de presidentskandidaten op het mediadebat. Er werd op een bepaald
moment geclaimed dat er in Springfield in Ohia, vluchtelingen uit Haïti huisdieren zouden
opeten van mensen. Was helemaal onjuist en van de pot gerukt.
Maar heeft direct aanleiding gegeven tot geweld naar Haïtaanse vluchtelingen in de streek,
tot bommeldingen toe.
!! Artikel op Canvas
DE UITDAGING
!! Artikel op Canvas: Hyperkritische generatie
Hoe pakken we het aan? Hoe maken we gebruik en creëren we een systematisch-kritische
houding bij het evalueren van informatie zonder te vervallen in hyperrelativering of
hyperkritiek?
2
,WAAROM IS KRITISCH OMGAAN MET INFORMATIE EEN CENTRALE KWESTIE VOOR
HISTORICI?
Historici bij uitstek hechten veel aandacht aan de historische kritiek. Het bestuderen van het
verleden gebeurt aan de hand van de bronnen geschiedschrijving. Verleden en
geschiedschrijving zijn geen synoniemen van elkaar.
• Het verleden is voorbij. We kunnen het niet meer rechtstreeks observeren enkel aan
de hand van sporen van feiten van het verleden
• Geschiedschrijving is dan het werken met die sporen en de constructie van taal en
tekst
Historici kunnen dan die sporen ‘lezen’. Het resultaat van geschiedschrijving is een historisch
werk. Die lezing door een historici is onvermijdelijk selectief. Niet alle geschiedenis kan in een
historisch werk worden belicht. Dat verklaart waarom sommige gebeurtenissen heel lang
‘verborgen’ zijn gebleven in geschiedschrijving.
Er is niet 1 geschiedenis maar meerdere geschiedenissen!
KERNPROBLEEM: RELATIE FEIT – VERHAAL
Problematische relatie tussen de feiten enerzijds en het rapport of verhaal dat de historici
daarover schrijft. Het legt een hele weg af met tussenstappen. Verhaal is nooit een simpele
weerspiegeling van de feiten. Op deze weg botst men op een aantal hindernissen:
1. De bron (zoals een ooggetuige) is op zichzelf nooit puur objectief. De bron geeft reeds
een eigen interpretatie van de feiten.
2. De onderzoeker evalueert en interpreteert die bron opnieuw.
3. De onderzoeker bouwt een bredere interpretatie tot rapport
In de lessen bekijken we de stappen die feiten afleggen stap per stap en bekijken we telkens
welke problemen we tegenkomen en hoe we er kritisch mee moeten omgaan.
1. RELATIE FEIT – BRON
Feiten is iets anders dan de waarneming van feiten en is ook iets anders dan de weergave of
uitspraken van feiten.
Belangrijk die drie van elkaar te onderscheiden sinds in het dagelijks taalgebruik deze vaak
als synoniemen worden gebruikt.
In de filosofie heb je het empirisme. Zij geloven dat het door directe zintuigelijke
waarnemingen tot waarachtige kennis kan komen. Dat strookt niet met de historische kritiek.
We doen beroep op waarneming maar die observatie zelf is vaak bedrieglijk en niet objectief.
Net zoals een bron, een ooggetuige waarbij de waarneming berust op selectie, detectie,
interpretatie en identificatie.
= SELECTIEVE WAARNEMING
3
, Een waarneming gebeurt dus altijd via detectie en identificatieprocessen die ons zijn
aangeleerd. Het zijn onbewuste processen die objectieve waarnemingen omzetten in iets
wat wij kunnen herkennen, benoemen en ordenen (zoals vormen). Die processen worden
aangeleerd en zijn afhankelijk van het leefmilieu, opvoeding, taal of culturele constellatie.
Wat we vaak zien of horen gaan we sneller herkennen. De mens kan de wereld slechts
benaderen uit eigen referentiekaders en kan slechts die aspecten in de wereld observeren
waarop hun referentiekader het meest is ingesteld.
= Je kan dus geen waarneming doen zonder interpratie. Er is dus geen rechtstreekse
toegang tot de feiten. Waarneming is onvermijdelijk subjectief.
// !! Artikel op Canvas: Can you see circles of rectangles? Dingen zien afhankelijk van wat we gewoon zijn en
kennen in onze dagelijke leefomgeving. = selectieve waarneming.
// The monkey business illusion: focus op 1 zaak en je mist andere zaken
// Onderzoek dat uitwijst dat mensen uit Namibië meer schakeringen van groen kunnen zien dan wij in
westerse landen
// Het Potlood van de wetenschapper Niels Bohr. Zeer gewaardeerd academicus. Er is een urban legend dat hij
zijn studenten een potlood gaf en hun de opdracht gaf het potlood te beschrijven. Hij verdween voor een half
uur. De basisboodschap: zelfs een simpel voorwerp als een potlood kan noot volledig worden beschreven. Elke
beschrijving is selectief en doet een beroep op aangeleerde concepten (kleuren, vormen, maten). Het zou ook
geen zin hebben het potlood te beschrijven. Selectiviteit in functie van noden en vragen.
2. RELATIE FEITEN - UITSPRAKEN OVER FEITEN
Elke waarneming is onvermijdelijk selectief en subjectief maar OOK elke uitspraak is
onvermijdelijk selectief en subjectief.
CASUS: EINDE VAN LOUIS XVI (fictie)
Lodewijk XVI stierf in januari 1793. Hij werd onthoofd door middel van de guillotine door
revolutionairen. Er zijn twee observatoren die hierover hebben geschreven en aanwezig
waren bij de gebeurtenis al getuigen.
Pierre was een royalist en aanhanger van het koningshuis en Jean was een revolutionair en
tegen het koningshuis. Beiden hebben een dagboek over wat ze hebben meegemaakt. De
manier hoe ze hetzelfde evenement gaan beschrijven zal drastisch verschillen zelf wanneer
het niet gaat om emoties. De manier hoe ze het zullen beschrijven zal verschillen. De ene
noemt het moord van de koning de andere noemt hem geen koning meer en vind dat hij is
terechtgesteld.
Een neutrale derde persoon Jeanette is niet politiek of emotioneel betrokken zou zeggen: ex-
koning Lodewijk is door middel van de guillotine onthoofd. Dat lijkt objectief op het eerste
zicht. Het blijft echter selectief! Er komt veel niet aan bod. Aanleiding? Sfeer? Wel minder
beladen en betrokken maar nog steeds subjectief. Selectie in wat men belangrijk vond om te
noteren.
Opletten met term objectief want nog steeds geen rechtstreekse weerspiegeling feiten! We
noemen van weinig omstreden uitspraken zoals data, objectief maar eigenlijk is elke
uitspraak tot op behaalde hoogte subjectief. Wel is er gradatie en zijn niet alle uitspraken
even betrouwbaar. Betrouwbaarheid moet nog altijd geëvalueerd worden via systematische-
kritische evaluatie.
4
PRAKTISCHE INFORMATIE
Lessen elke maandag van 16 tot 18, gegeven door Prof. Dr. Anne Winter. Wat te kennen en
volgen valt hangt af van hoeveel studiepunten het vak bedraagt (6 of 3).
Voor 6 studiepunten geldt:
• Lessen 1 tot 8 behandelen het handboek: Betrouwbare bronnen of fake news? Een
inleiding tot de historische kritiek (deel I, II, III en V). Lessen + boek zijn leerstof
• Gastles: 24 november, ook te kennen als leerstof
• Semenaries: gaan door op 1 en 8 december. Voorafgaand een oprdachten uploaden
tegen 30 november en 7 december.
• Keuzetraject: via zelfstudie keuze tussen twee trajecten (historigrafie en
complottheorieën). Voor studenten geschiedenis is historiografie verplicht.
INLEIDING
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?
Waarom is historische kritiek zo belangrijk? Ook voor niet-historici?
Historische kritiek is het aanleren van een systematische kritische reflectie bij het
verzamelen, evalueren en verwerken van informatie.
‘Systematisch’ vergt een bepaalde organisatie en raamwerk. ‘Kritisch’ toont ons dat het
gestoeld is op redelijke twijfel en zelfinzicht. Historische kritiek gebeurt via 3 etappes:
verzamelen, evalueren en verwerken. Elke stap is potentieel problematisch en moet apart
worden bekeken. (zie later)
Historische kritiek is een essentiële academische vaardigheid en is als academici onmisbaar
om met bronnen om te gaan maar anderzijds is het ook voor de gewone, kritische burger
een wezenlijke vaardigheid om de hedendaagse samenleving te navigeren. Zeker vandaag de
dag is het makkelijker en wijdverspreider dan ooit om fake news te produceren en te
manipuleren in talloze mediakanalen op ongeziene schaal. Historische kritiek sluit daarom
nauw aan bij de actualiteit en de discussies omtrent betrouwbaarheid en maatschappelijk
wantrouwen.
Historische kritiek als handleiding.
WAT IS VALSE OF FOUTE INFORMATIE?
Kent gradaties
• Informatie die ronduit vals of fout is. Volledig verzonnen. Dit noemt men
complottheorieën. Zijn bewust gefabriceerd en spelen in op reële angsten en
vooroordelen om te beïnvloeden, destabiliseren.
(// Corona vaccin zou microchips inplanten voor Microsoft)
1
, • echte feiten of gebeurtenissen maar aangevuld leugens en dus foute nieuwsgeving of
berichtgeving. Vaak in de nasleep van heftige gebeurtenissen door de honger naar
nieuws (terwijl er vaak nog geen nieuws is).
(// Moord op tiener die weigert zijn MP3 speler af te geven aan dieven in station Antwerpen. Werd in
de schoenen geschoven van Marokkanen. Zorgde voor veel commotie en werd misbruikt in de media,
om het discours tegen de Marokkanen en hun stilzwijgen te versterken. Het waren uiteindelijk Poolse
jongeren. Mix van racisme en druk om snel met nieuw nieuws te komen.)
• Verdraaide berichtgeving, gedeeltelijk valse berichtgeving of verdraaide weergave.
(// Foto van Afghaanse familie op vliegveld die net ontsnapt is van de taliban en gevlucht is naar een
ander, veilig land. Foto is overgenomen maar raketten zijn gefotoshopt in hun rugzak om hun af te
beelden als vluchtelingen met terrorisme gevaar)
• Selectieve berichtgeving. Dingen worden met opzet op een bepaalde manier getoond
of niet getoond maar zijn aan de basis niet feitelijk onjuist. Ze worden gewoon expres
selectief geportretteerd
(// Beelden lockdown Brussel in 2015 na aanslagen in Parijs expres uit een bepaalde hoek getrokken)
= breed spectrum van mogelijke betrouwbaarheidsproblemen in informatie
DE GEVOLGEN VAN FAKE NEWS
CASUS: HAÏTIAANSE MIGRANTEN IN SPRINGFIELD (US)
In 2024 waren de presidentskandidaten op het mediadebat. Er werd op een bepaald
moment geclaimed dat er in Springfield in Ohia, vluchtelingen uit Haïti huisdieren zouden
opeten van mensen. Was helemaal onjuist en van de pot gerukt.
Maar heeft direct aanleiding gegeven tot geweld naar Haïtaanse vluchtelingen in de streek,
tot bommeldingen toe.
!! Artikel op Canvas
DE UITDAGING
!! Artikel op Canvas: Hyperkritische generatie
Hoe pakken we het aan? Hoe maken we gebruik en creëren we een systematisch-kritische
houding bij het evalueren van informatie zonder te vervallen in hyperrelativering of
hyperkritiek?
2
,WAAROM IS KRITISCH OMGAAN MET INFORMATIE EEN CENTRALE KWESTIE VOOR
HISTORICI?
Historici bij uitstek hechten veel aandacht aan de historische kritiek. Het bestuderen van het
verleden gebeurt aan de hand van de bronnen geschiedschrijving. Verleden en
geschiedschrijving zijn geen synoniemen van elkaar.
• Het verleden is voorbij. We kunnen het niet meer rechtstreeks observeren enkel aan
de hand van sporen van feiten van het verleden
• Geschiedschrijving is dan het werken met die sporen en de constructie van taal en
tekst
Historici kunnen dan die sporen ‘lezen’. Het resultaat van geschiedschrijving is een historisch
werk. Die lezing door een historici is onvermijdelijk selectief. Niet alle geschiedenis kan in een
historisch werk worden belicht. Dat verklaart waarom sommige gebeurtenissen heel lang
‘verborgen’ zijn gebleven in geschiedschrijving.
Er is niet 1 geschiedenis maar meerdere geschiedenissen!
KERNPROBLEEM: RELATIE FEIT – VERHAAL
Problematische relatie tussen de feiten enerzijds en het rapport of verhaal dat de historici
daarover schrijft. Het legt een hele weg af met tussenstappen. Verhaal is nooit een simpele
weerspiegeling van de feiten. Op deze weg botst men op een aantal hindernissen:
1. De bron (zoals een ooggetuige) is op zichzelf nooit puur objectief. De bron geeft reeds
een eigen interpretatie van de feiten.
2. De onderzoeker evalueert en interpreteert die bron opnieuw.
3. De onderzoeker bouwt een bredere interpretatie tot rapport
In de lessen bekijken we de stappen die feiten afleggen stap per stap en bekijken we telkens
welke problemen we tegenkomen en hoe we er kritisch mee moeten omgaan.
1. RELATIE FEIT – BRON
Feiten is iets anders dan de waarneming van feiten en is ook iets anders dan de weergave of
uitspraken van feiten.
Belangrijk die drie van elkaar te onderscheiden sinds in het dagelijks taalgebruik deze vaak
als synoniemen worden gebruikt.
In de filosofie heb je het empirisme. Zij geloven dat het door directe zintuigelijke
waarnemingen tot waarachtige kennis kan komen. Dat strookt niet met de historische kritiek.
We doen beroep op waarneming maar die observatie zelf is vaak bedrieglijk en niet objectief.
Net zoals een bron, een ooggetuige waarbij de waarneming berust op selectie, detectie,
interpretatie en identificatie.
= SELECTIEVE WAARNEMING
3
, Een waarneming gebeurt dus altijd via detectie en identificatieprocessen die ons zijn
aangeleerd. Het zijn onbewuste processen die objectieve waarnemingen omzetten in iets
wat wij kunnen herkennen, benoemen en ordenen (zoals vormen). Die processen worden
aangeleerd en zijn afhankelijk van het leefmilieu, opvoeding, taal of culturele constellatie.
Wat we vaak zien of horen gaan we sneller herkennen. De mens kan de wereld slechts
benaderen uit eigen referentiekaders en kan slechts die aspecten in de wereld observeren
waarop hun referentiekader het meest is ingesteld.
= Je kan dus geen waarneming doen zonder interpratie. Er is dus geen rechtstreekse
toegang tot de feiten. Waarneming is onvermijdelijk subjectief.
// !! Artikel op Canvas: Can you see circles of rectangles? Dingen zien afhankelijk van wat we gewoon zijn en
kennen in onze dagelijke leefomgeving. = selectieve waarneming.
// The monkey business illusion: focus op 1 zaak en je mist andere zaken
// Onderzoek dat uitwijst dat mensen uit Namibië meer schakeringen van groen kunnen zien dan wij in
westerse landen
// Het Potlood van de wetenschapper Niels Bohr. Zeer gewaardeerd academicus. Er is een urban legend dat hij
zijn studenten een potlood gaf en hun de opdracht gaf het potlood te beschrijven. Hij verdween voor een half
uur. De basisboodschap: zelfs een simpel voorwerp als een potlood kan noot volledig worden beschreven. Elke
beschrijving is selectief en doet een beroep op aangeleerde concepten (kleuren, vormen, maten). Het zou ook
geen zin hebben het potlood te beschrijven. Selectiviteit in functie van noden en vragen.
2. RELATIE FEITEN - UITSPRAKEN OVER FEITEN
Elke waarneming is onvermijdelijk selectief en subjectief maar OOK elke uitspraak is
onvermijdelijk selectief en subjectief.
CASUS: EINDE VAN LOUIS XVI (fictie)
Lodewijk XVI stierf in januari 1793. Hij werd onthoofd door middel van de guillotine door
revolutionairen. Er zijn twee observatoren die hierover hebben geschreven en aanwezig
waren bij de gebeurtenis al getuigen.
Pierre was een royalist en aanhanger van het koningshuis en Jean was een revolutionair en
tegen het koningshuis. Beiden hebben een dagboek over wat ze hebben meegemaakt. De
manier hoe ze hetzelfde evenement gaan beschrijven zal drastisch verschillen zelf wanneer
het niet gaat om emoties. De manier hoe ze het zullen beschrijven zal verschillen. De ene
noemt het moord van de koning de andere noemt hem geen koning meer en vind dat hij is
terechtgesteld.
Een neutrale derde persoon Jeanette is niet politiek of emotioneel betrokken zou zeggen: ex-
koning Lodewijk is door middel van de guillotine onthoofd. Dat lijkt objectief op het eerste
zicht. Het blijft echter selectief! Er komt veel niet aan bod. Aanleiding? Sfeer? Wel minder
beladen en betrokken maar nog steeds subjectief. Selectie in wat men belangrijk vond om te
noteren.
Opletten met term objectief want nog steeds geen rechtstreekse weerspiegeling feiten! We
noemen van weinig omstreden uitspraken zoals data, objectief maar eigenlijk is elke
uitspraak tot op behaalde hoogte subjectief. Wel is er gradatie en zijn niet alle uitspraken
even betrouwbaar. Betrouwbaarheid moet nog altijd geëvalueerd worden via systematische-
kritische evaluatie.
4
