Aardrijkskunde Samenvatting Hoofdstuk 1-7
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Landschapszones 2
Hoofdstuk 2: Stedelijke gebieden in de VS 7
Hoofdstuk 3: Middellandse zeegebied 10
Hoofdstuk 4: Wereld 13
Hoofdstuk 5: Aarde 16
Hoofdstuk 6: Gebieden Zuid-Amerika 30
Hoofdstuk 7: Leefomgeving 31
Samenvatting examenstof 35
Begrippenlijst 46
1
,Hoofdstuk 1: Landschapszones
Landschappen vormen dynamische systemen. Water-, energie- en voedselstromen tussen
de verschillende geofactoren houden zo’n systeem in stand. Wanneer een of meer
geofactoren veranderen, werkt dat door in de andere geofactoren. De bodem speelt een
belangrijke rol in de voedselkringloop. De aanwezigheid en de dikte van de humuslaag, als
opslagplaats van voedingsstoffen, is afhankelijk van de wisselwerking tussen de
geofactoren. Hierdoor zijn er grote verschillen tussen humuslagen in de bodems onder
tropische regenwouden, zomergroene loofwouden en naaldwouden.
Elke landschapszone op aarde wordt gekenmerkt door een bepaalde wisselwerking tussen
de geofactoren. Dat het klimaat een zeer dominante geofactor is, komt tot uiting in de ligging
van de landschapszones. Temperatuur en neerslag sturen allerlei processen aan die van
invloed zijn op de overige geofactoren. Dit is goed te zien aan de begroeiing. Als de nuttige
neerslag klein is of het groeiseizoen te kort, verdwijnen bomen. Dit heeft grote gevolgen voor
de bodem omdat de aanvoer van organisch materiaal verandert, evenals de snelheid van de
mineralisatie (Bij uitgespoelde grond), de uitspoeling (bj hog nuttige neerslag, houdt een
voedselkringloop in stand) en de capillaire werking.
De mens heeft van oudsher zijn stempel op landschapszones gedrukt door middel van
landbouw. Hiermee wordt de voedselkringloop doorbroken en een grote variatie in
begroeiing ingeruild voor monocultuur. Verschillen in chemische en fysische vruchtbaarheid
zorgen er samen met de klimaatverschillen voor dat mogelijkheden voor de landbouw
wisselen per landschapszone.
Elk van de zes landschapszones kent zijn eigen beperkingen wat betreft de
gebruiksmogelijkheden voor de mens. Van oudsher is de gematigde zone het meest
geschikt voor landbouw. De andere landschapszones kennen de volgende problemen:
- polaire zone: permafrost, te kort groeiseizoen;
- boreale zone: laag humusgehalte bodem, kort groeiseizoen;
- subtropische zone: droge en hete zomer, hoge variabiliteit in neerslag en hoge
neerslagintensiteit;
- (semi-)aride zone: te droog en zoute bodems;
- tropische zone: het ontbreken van humus in de bodem.
Technieken zoals irrigatie kunnen helpen de beperkingen voor de landbouw in
landschapszones op te heffen. Maar toepassing van deze technieken kan ook leiden tot
diverse vormen van landdegradatie zoals uitputting, bodemerosie en verzilting.
Verwoestijning is een voorbeeld van landdegradatie waarbij de bodem wordt aangetast door
een complexe wisselwerking tussen menselijke oorzaken (ontbossing, overbeweiding) en
natuurlijke klimaat fluctuaties. Verwoestijning zoals in de Sahel vindt plaats in
landschapszones die grenzen aan de woestijnen. Duurzaam landgebruik moet ervoor
zorgen dat verwoestijning en andere vormen van landdegradatie stoppen.
Menselijke ingrepen veroorzaken vaak een kettingreactie van onbedoelde gevolgen die op
verschillende schaalniveaus kunnen doorwerken en vaak pas op de lange termijn zichtbaar
worden. Als dit leidt tot grote schade of veel slachtoffers, is er sprake van een milieuramp.
Bij milieurampen beïnvloedt de mens natuurlijke processen waarvan de werking niet altijd
volledig duidelijk is, zoals bij het probleem van klimaatverandering. Met goed hazard
management is de mens in staat de gevolgen van zowel natuurrampen als milieurampen te
beperken.
2
,Landschap als dynamisch systeem
Bodem: De bovenste laag van de grond. Gevormd door organismen en water.
Bodemprocessen afhankelijk van:
- Temperatuur
- Neerslag
- Vegetatie(type)
Mineralisatie: Proces waarbij plantenresten volledig worden afgebroken en omgezet in
voedingsstoffen.
Humificatie: Proces waarbij plantenresten gedeeltelijk worden afgebroken en omgezet in
voedingsstoffen.
Dynamisch systeem bodem-klimaat-vegetatie:
- Fotosynthese → vastleggen energie in glucose
- Afsterving → organisch afval
- Omzetting → organisch afval rot weg. In Tropen volledige mineralisatie, in de rest
humificatie (beide processen leveren voedingsstoffen aan de bodem)
- Verwering → door chemische verwering komen uit vulkanische bodems en bodems
van schalie, leisteen en schist voedingsstoffen vrij
- Uitspoeling → Voedingsstoffen lossen op in (grond)water en zakken die de
ondergrond in
● Tropische zone: Hoge temperatuur en veel neerslag → Snelle mineralisatie en
uitspoeling ⇒ rode bodem (onvruchtbaar) mede veroorzaakt door snelle chemische
verwering (oxidatie)
● Hoge breedte: Lage temperatuur en normale hoeveelheid neerslag → weinig
organisch materiaal en uitspoeling ⇒ Grijze bodem (niet erg vruchtbaar)
● Gematigde breedte: Temperatuur en neerslag gematigd → veel organisch materiaal,
weinig uitspoeling ⇒ Vruchtbare bodem
3
, Geofactoren:
De onderdelen van een landschap die op elkaar inwerken en samen de processen aan en
het uiterlijk van het aardoppervlak bepalen.
- Bodem
- Mens
- Flora
- Fauna
- Water
- Lucht
- Klimaat
- Ondergrond (gesteente en reliëf)
Klimaten veroorzaken landschapszones, bepaald door:
- Temperatuur; te koud → geen begroeiing
- Neerslag: te droog → geen begroeiing
Bomen alleen in Tropische, Gematigde en Boreale zone.
Van evenaar → Poolgebied:
1. Tropische zone: warm, veel neerslag → voedingsstoffen spoelen uit de bodem, veel
chemische verwering → Rode bodem
2. Aride zone: nuttige of effectieve neerslag is negatief → geen / weinig vegetatie
Door capillaire werking ontstaat er een kalk-, gips- of zout-bodem
3. Subtropische zone: Bij weinig neerslag (steppe) spoelen er weinig voedingsstoffen
weg en ontstaat een dikke laag humus.
4. Gematigde zone: Temperatuur en neerslag ideaal voor de vorming van een
humuslaag. Loofwoud
5. Boreale zone: Door de koude winter groeit hier naaldwoud, temperatuur te laag voor
een snelle vertering van plantenresten. Verdamping laag, dus uitspoeling
voedingsstoffen.
6. Polaire zone: Te koud voor bomen. Op de toendra groeit mos / gras. Door de zeer
lage snelheid van verteren ontstaat er veen.
Loofwoud en naaldwoud ook uitspoeling, niet bij permafrost en negatieve nuttige neerslag
4
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Landschapszones 2
Hoofdstuk 2: Stedelijke gebieden in de VS 7
Hoofdstuk 3: Middellandse zeegebied 10
Hoofdstuk 4: Wereld 13
Hoofdstuk 5: Aarde 16
Hoofdstuk 6: Gebieden Zuid-Amerika 30
Hoofdstuk 7: Leefomgeving 31
Samenvatting examenstof 35
Begrippenlijst 46
1
,Hoofdstuk 1: Landschapszones
Landschappen vormen dynamische systemen. Water-, energie- en voedselstromen tussen
de verschillende geofactoren houden zo’n systeem in stand. Wanneer een of meer
geofactoren veranderen, werkt dat door in de andere geofactoren. De bodem speelt een
belangrijke rol in de voedselkringloop. De aanwezigheid en de dikte van de humuslaag, als
opslagplaats van voedingsstoffen, is afhankelijk van de wisselwerking tussen de
geofactoren. Hierdoor zijn er grote verschillen tussen humuslagen in de bodems onder
tropische regenwouden, zomergroene loofwouden en naaldwouden.
Elke landschapszone op aarde wordt gekenmerkt door een bepaalde wisselwerking tussen
de geofactoren. Dat het klimaat een zeer dominante geofactor is, komt tot uiting in de ligging
van de landschapszones. Temperatuur en neerslag sturen allerlei processen aan die van
invloed zijn op de overige geofactoren. Dit is goed te zien aan de begroeiing. Als de nuttige
neerslag klein is of het groeiseizoen te kort, verdwijnen bomen. Dit heeft grote gevolgen voor
de bodem omdat de aanvoer van organisch materiaal verandert, evenals de snelheid van de
mineralisatie (Bij uitgespoelde grond), de uitspoeling (bj hog nuttige neerslag, houdt een
voedselkringloop in stand) en de capillaire werking.
De mens heeft van oudsher zijn stempel op landschapszones gedrukt door middel van
landbouw. Hiermee wordt de voedselkringloop doorbroken en een grote variatie in
begroeiing ingeruild voor monocultuur. Verschillen in chemische en fysische vruchtbaarheid
zorgen er samen met de klimaatverschillen voor dat mogelijkheden voor de landbouw
wisselen per landschapszone.
Elk van de zes landschapszones kent zijn eigen beperkingen wat betreft de
gebruiksmogelijkheden voor de mens. Van oudsher is de gematigde zone het meest
geschikt voor landbouw. De andere landschapszones kennen de volgende problemen:
- polaire zone: permafrost, te kort groeiseizoen;
- boreale zone: laag humusgehalte bodem, kort groeiseizoen;
- subtropische zone: droge en hete zomer, hoge variabiliteit in neerslag en hoge
neerslagintensiteit;
- (semi-)aride zone: te droog en zoute bodems;
- tropische zone: het ontbreken van humus in de bodem.
Technieken zoals irrigatie kunnen helpen de beperkingen voor de landbouw in
landschapszones op te heffen. Maar toepassing van deze technieken kan ook leiden tot
diverse vormen van landdegradatie zoals uitputting, bodemerosie en verzilting.
Verwoestijning is een voorbeeld van landdegradatie waarbij de bodem wordt aangetast door
een complexe wisselwerking tussen menselijke oorzaken (ontbossing, overbeweiding) en
natuurlijke klimaat fluctuaties. Verwoestijning zoals in de Sahel vindt plaats in
landschapszones die grenzen aan de woestijnen. Duurzaam landgebruik moet ervoor
zorgen dat verwoestijning en andere vormen van landdegradatie stoppen.
Menselijke ingrepen veroorzaken vaak een kettingreactie van onbedoelde gevolgen die op
verschillende schaalniveaus kunnen doorwerken en vaak pas op de lange termijn zichtbaar
worden. Als dit leidt tot grote schade of veel slachtoffers, is er sprake van een milieuramp.
Bij milieurampen beïnvloedt de mens natuurlijke processen waarvan de werking niet altijd
volledig duidelijk is, zoals bij het probleem van klimaatverandering. Met goed hazard
management is de mens in staat de gevolgen van zowel natuurrampen als milieurampen te
beperken.
2
,Landschap als dynamisch systeem
Bodem: De bovenste laag van de grond. Gevormd door organismen en water.
Bodemprocessen afhankelijk van:
- Temperatuur
- Neerslag
- Vegetatie(type)
Mineralisatie: Proces waarbij plantenresten volledig worden afgebroken en omgezet in
voedingsstoffen.
Humificatie: Proces waarbij plantenresten gedeeltelijk worden afgebroken en omgezet in
voedingsstoffen.
Dynamisch systeem bodem-klimaat-vegetatie:
- Fotosynthese → vastleggen energie in glucose
- Afsterving → organisch afval
- Omzetting → organisch afval rot weg. In Tropen volledige mineralisatie, in de rest
humificatie (beide processen leveren voedingsstoffen aan de bodem)
- Verwering → door chemische verwering komen uit vulkanische bodems en bodems
van schalie, leisteen en schist voedingsstoffen vrij
- Uitspoeling → Voedingsstoffen lossen op in (grond)water en zakken die de
ondergrond in
● Tropische zone: Hoge temperatuur en veel neerslag → Snelle mineralisatie en
uitspoeling ⇒ rode bodem (onvruchtbaar) mede veroorzaakt door snelle chemische
verwering (oxidatie)
● Hoge breedte: Lage temperatuur en normale hoeveelheid neerslag → weinig
organisch materiaal en uitspoeling ⇒ Grijze bodem (niet erg vruchtbaar)
● Gematigde breedte: Temperatuur en neerslag gematigd → veel organisch materiaal,
weinig uitspoeling ⇒ Vruchtbare bodem
3
, Geofactoren:
De onderdelen van een landschap die op elkaar inwerken en samen de processen aan en
het uiterlijk van het aardoppervlak bepalen.
- Bodem
- Mens
- Flora
- Fauna
- Water
- Lucht
- Klimaat
- Ondergrond (gesteente en reliëf)
Klimaten veroorzaken landschapszones, bepaald door:
- Temperatuur; te koud → geen begroeiing
- Neerslag: te droog → geen begroeiing
Bomen alleen in Tropische, Gematigde en Boreale zone.
Van evenaar → Poolgebied:
1. Tropische zone: warm, veel neerslag → voedingsstoffen spoelen uit de bodem, veel
chemische verwering → Rode bodem
2. Aride zone: nuttige of effectieve neerslag is negatief → geen / weinig vegetatie
Door capillaire werking ontstaat er een kalk-, gips- of zout-bodem
3. Subtropische zone: Bij weinig neerslag (steppe) spoelen er weinig voedingsstoffen
weg en ontstaat een dikke laag humus.
4. Gematigde zone: Temperatuur en neerslag ideaal voor de vorming van een
humuslaag. Loofwoud
5. Boreale zone: Door de koude winter groeit hier naaldwoud, temperatuur te laag voor
een snelle vertering van plantenresten. Verdamping laag, dus uitspoeling
voedingsstoffen.
6. Polaire zone: Te koud voor bomen. Op de toendra groeit mos / gras. Door de zeer
lage snelheid van verteren ontstaat er veen.
Loofwoud en naaldwoud ook uitspoeling, niet bij permafrost en negatieve nuttige neerslag
4
