Samenvatting Europees strafrecht
Week 1
Inleiding
Europees strafrecht = complexe wisselwerking tussen het Europese recht en nationale recht met een
sterke beïnvloeding door het internationaal strafrecht.
Rechtsgebied met veelvuldig gebruik van hybride en gelede normstellingen.
Rechtsbronnen van het Europees strafrecht
- Nederlandse wetten
o Geen algemeen wetboek internationaal strafrecht (DU)
o Wel reeks bijzondere wetten (e.g. Uitleveringswet, overleveringswet, WOTS, WETS,
Wet
o Internationale misdrijven, … )
o Wetboek van Strafrecht (rechtsmacht en international misdrijven)
o Wetboek van Strafvordering (EOB
- Internationale rechtsbronnen: verdragen, overeenkomsten, richtlijnen, verordeningen
- Internationale rechtspraak: HvJ EU, Internationaal Gerechtshof, Internationaal Strafhof
Doolhof aan rechtsbronnen
Onderdelen van het Europees en internationaal strafrecht
Strafprocesrecht: Internationale strafrechtelijke samenwerking
Verschillende vormen van justitiële samenwerking – wederzijdse rechtshulp
- Uitlevering (ter strafvervolging of ter strafexecutie): overdracht van personen voor
strafvervolging en strafuitvoering naar een andere staat.
- Overdracht van strafvervolging: vervolging wordt overgedragen van ene naar de andere
staat.
- Overdracht van strafexecutie: straf die in ene land is opgelegd, wordt overgedragen naar de
andere staat.
- Wederzijdse rechtshulp: staten helpen elkaar bij strafrechtelijke onderzoeken:
o Primaire rechtshulp: dit betreft meer gecompliceerde gevallen, zoals de overdracht
van strafvervolging. Hierbij wordt beslist welk land de strafvervolging het beste kan
uitvoeren, en wat te doen bij jurisdictieconflicten.
o Secundaire rechtshulp: dit omvat de meest directe vormen van hulp bij opsporing en
bewijsvergaring, zoals het uitvoeren van rechtshandelingen in een ander land.
Materieel Strafrecht
- EU misdrijven
- Terrorisme
- Mensenhandel
- Internationale core crimes
Uniestrafrecht
Bronnen:
- Primaire wetgeving:
o Justitiële samenwerking: 82-86 VWEU
o Politiële samenwerking: 87-89 VWEU
- Secundaire wetgeving:
1
, o Richtlijnen
o Verordeningen
Klip: “EU criminal law is a multi-level field of law in which the EU has normative influence on either
substantive criminal law / criminal procedure, or on the co-operation between the Member States”.
Gezamenlijke Europese normen ten aanzien van materieel en formeel strafrecht (waaronder
fundamentele rechten).
Wederzijdse erkenning
Het erkennen van justitiële beslissingen uit andere LS en het daaraan toekennen van dezelfde
juridische consequenties als aan nationale beslissingen (bereidheid om juridisch gevolg te
geven aan besluit dat in een andere staat is genomen).
- Hoeksteen van Europese strafrechtelijke samenwerking sinds 1999 Europese top Tampere.
- Sinds 2009 neergelegd in art. 67(3) en 82(1) VWEU.
Kenmerken wederzijdse erkenning
1. Procedure tussen rechters. Dus geen procedure tussen ministeries/diplomatieke kanalen.
2. Uniforme en vereenvoudigde procedure (door standaardformulieren). Dus geen lange
vrijblijvende verzoeken via verouderde informatiekanalen meer.
3. Invoeren strikte deadlines en tijdschema’s. Dus geen vrijblijvend verzoek dat wordt
uitgevoerd wanneer men wil.
4. Verplichting tot uitvoering systeem van limitatieve lijst van weigering ronden (facultatief en
dwingend). Dus geen vrijblijvend verzoek. ‘Wel, tenzij’-principe.
5. Afschaffen dubbele strafbaarheid. Dubbele strafbaarheid verdwijnt als voorwaarde voor het
tot stand brengen van strafrechtelijke samenwerking.
a. Het mag niet worden getoetst voor 32 lijstfeiten.
b. Moet niet worden getoetst voor andere feiten dan voorgaande
Voordelen wederzijdse erkenning:
1. Efficiëntie: het bespaart tijd en middelen doordat er geen lange juridische procedures nodig
zijn om een buitenlandse beslissing te erkennen en uit te voeren.
2. Bevordert samenwerking: door de vereenvoudigde procedure aantrekkelijker voor rechters
om samen te werken.
3. Gerechtigheid: het zorgt ervoor dat criminelen zich niet kunnen verstoppen achter
grensoverschrijdende verschillen in rechtssystemen.
Wederzijdse erkenning: houdt dus noodzakelijkerwijs in dat de lidstaten, ongeacht de wijze waarop
een straf wordt opgelegd, wederzijds vertrouwen hebben in hun respectieve strafrechtssystemen en
dat elke lidstaat de toepassing van het in de andere lidstaten geldende strafrecht aanvaardt, ook
indien de toepassing van zijn eigen nationale recht tot een andere oplossing zou leiden (HvJ Aranyosi
en Căldăraru).
Harmonisatie (Art. 83 VWEU):
EU streeft naar harmonisatie van nationale strafwetten. Dit betekent dat de strafwetgeving
van lidstaten in lijn wordt gebracht met EU-normen. Lidstaten worden verplicht hun strafwet
aan te passen om eenheid en coherentie te bevorderen.
EU-agentschappen:
EU heeft verschillende agentschappen opgericht om de strafrechtelijke samenwerking tussen
lidstaten te ondersteunen. Denk aan EUROPOL en EUROJUST.
2
,Week 2
Rechtsmacht
= Bereik van nationale strafwetten.
In principe: eigen grondgebied van de staat (territoriale soevereiniteit).
Maar: nationale en internationale rechtsregels brengen extraterritoriale uitbreidingen en
beperkingen met zich mee.
Hoever kan men gaan in deze extraterritoriale uitbreiding? – de bevoegdheid tot vestiging
rechtsmacht – Kompetenz-Kompetenz vraagstuk: men heeft zelf de competentie om te
bepalen of het competentie heeft.
IHJ Lotus-zaak (1927):
Aanvaring tussen Turks en Frans schip op volle zee, waarbij Turkse opvarenden omkwamen. Turkse
autoriteit arresteerden de Franse kapitein voor zijn vermeende rol in de dood van de Turkse
slachtoffers. Frankrijk betoogde dat dit in strijd was met hun soevereiniteit, want Franse kapitein en
plaats delict buiten Turks grondgebied. Hof: voordeel Turkije.
- Eerste Lotus Principe: Staten kunnen jurisdictie uitoefenen over buitenlandse onderdanen als
zij strafbare feiten hebben gepleegd op haar grondgebied, maar sen staat kan geen jurisdictie
uitoefenen buiten zijn territorium tenzij een internationale rechtsregel dit toelaat.
- Tweede Lotus Principe: Een staat kan binnen zijn territorium jurisdictie uitoefenen, zelfs als
er geen internationale rechtsregel is die dit specifieert.
- Let op: betreft vooral rechtsprekende vorm van rechtsmacht (‘Jurisdiction to adjudiciate’)!
IHJ Barcelona-Traction (1970)
- Er moet sprake zijn van een redelijke band tussen land (dat rechtsmacht wil uitoefenen) en
misdrijf dat zich heeft voorgedaan.
Aanknopingspunten
Territorialiteitsbeginsel
= Strafrecht van toepassing op in het binnenland begane feiten.
Locus Delicti = wanneer heeft het misdrijf plaatsgevonden op het grondgebied van de staat?
- Casus drielandenpunt: stel je voor dat persoon vanuit NL iemand neerschiet in België.
Slachtoffer wordt door ambulance naar DU ziekenhuis gebracht en komt daar te overlijden.
- Heeft het misdrijf zich voorgedaan in NL, BE of DU? Is de Locus Delicti NL, BE of DU?
3 lokaliseringstheorieën Locus Delicti:
- Leer van de lichamelijke gedraging (NL in casu).
o Plaats waar dader gedraging stelt.
- Leer van het instrument (BE in casu).
o Plaats waar het instrument van het misdrijf zijn werk doet.
- Leer van het gevolg (DU in casu).
o Plaats waar het constitutieve gevolg van het misdrijf zich heeft voltrokken.
Territorialiteitsbeginsel in NL (art. 2 Sr)
De Nederlandse strafwet is toepasselijk op ieder die zich in Nederland aan enig strafbaar feit
schuldig maakt.
o Uitzonderingen in art. 3 Sr e.v.
Extra-territoriale rechtsmacht
3
, Op basis van aanknopingspunten
Actief personaliteitsbeginsel
= dader heeft Nederlandse nationaliteit of is vreemdeling die in Nederland een vaste woon- of
verblijfplaats heeft.
Verschillende vormen
o Absoluut actief nationaliteitsbeginsel: als staat werking van strafwet verbindt aan alle
strafbare handelingen ongeacht buiten of binnen landsgrenzen (komt niet veel meer
voor).
o Onbeperkt actief nationaliteitsbeginsel: nationale strafwet van toepassing op feiten
in buitenland begaan door onderdanen ongeacht of strafbaar in buitenland.
o Beperkt actief nationaliteitsbeginsel: hoofdprincipe NL (art. 7 lid 1 Sr.). (i)
Nationaliteit dader én (ii) feit moet op plaats begaan ook strafbaar zijn.
Passief nationaliteitsbeginsel
= slachtoffer heeft Nederlandse nationaliteit of is vreemdeling die in Nederland een vaste woon- of
verblijfplaats heeft.
Omstreden! Want: kan inbreuk op interne soevereiniteit van staat waarin feit gepleegd is zijn.
En dus dubbele strafbaarheid + bepaalde zwaarwichtigheid.
NL: art. 5 Sr.: Sr van toepassing op eenieder buiten NL een misdrijf tegen NL’er heeft begaan
als wettelijke omschrijving 8+ jaar én dubbele strafbaarheid.
Universele jurisdictie
Meest verreikende grondslag voor rechtsmacht. Maakt vervolging van ernstige misdrijven
mogelijk, ongeacht waar, door wie of tegen wie deze misdrijven zijn gepleegd. Wordt ingezet
voor vervolging van universele misdrijven, zoals oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de
menselijkheid.
Internationale tribunalen.
Immuniteiten
Beperking op uitoefening rechtsmacht. Vooral in relatie tot hooggeplaatste functionarissen
van andere landen.
- Art. 8d Sr: toepassing van Nederlandse strafwet, wordt beperkt door uitzonderingen in het
volkerenrecht erkend.
- Art. 16 WIM: verleend immuniteit aan staatshoofden, regeringsleiders en ministers van BUZA
van andere staten. Kunnen niet vervolgd worden, ongeacht de ernst van de misdrijven
waarvan zij verdacht worden.
4
Week 1
Inleiding
Europees strafrecht = complexe wisselwerking tussen het Europese recht en nationale recht met een
sterke beïnvloeding door het internationaal strafrecht.
Rechtsgebied met veelvuldig gebruik van hybride en gelede normstellingen.
Rechtsbronnen van het Europees strafrecht
- Nederlandse wetten
o Geen algemeen wetboek internationaal strafrecht (DU)
o Wel reeks bijzondere wetten (e.g. Uitleveringswet, overleveringswet, WOTS, WETS,
Wet
o Internationale misdrijven, … )
o Wetboek van Strafrecht (rechtsmacht en international misdrijven)
o Wetboek van Strafvordering (EOB
- Internationale rechtsbronnen: verdragen, overeenkomsten, richtlijnen, verordeningen
- Internationale rechtspraak: HvJ EU, Internationaal Gerechtshof, Internationaal Strafhof
Doolhof aan rechtsbronnen
Onderdelen van het Europees en internationaal strafrecht
Strafprocesrecht: Internationale strafrechtelijke samenwerking
Verschillende vormen van justitiële samenwerking – wederzijdse rechtshulp
- Uitlevering (ter strafvervolging of ter strafexecutie): overdracht van personen voor
strafvervolging en strafuitvoering naar een andere staat.
- Overdracht van strafvervolging: vervolging wordt overgedragen van ene naar de andere
staat.
- Overdracht van strafexecutie: straf die in ene land is opgelegd, wordt overgedragen naar de
andere staat.
- Wederzijdse rechtshulp: staten helpen elkaar bij strafrechtelijke onderzoeken:
o Primaire rechtshulp: dit betreft meer gecompliceerde gevallen, zoals de overdracht
van strafvervolging. Hierbij wordt beslist welk land de strafvervolging het beste kan
uitvoeren, en wat te doen bij jurisdictieconflicten.
o Secundaire rechtshulp: dit omvat de meest directe vormen van hulp bij opsporing en
bewijsvergaring, zoals het uitvoeren van rechtshandelingen in een ander land.
Materieel Strafrecht
- EU misdrijven
- Terrorisme
- Mensenhandel
- Internationale core crimes
Uniestrafrecht
Bronnen:
- Primaire wetgeving:
o Justitiële samenwerking: 82-86 VWEU
o Politiële samenwerking: 87-89 VWEU
- Secundaire wetgeving:
1
, o Richtlijnen
o Verordeningen
Klip: “EU criminal law is a multi-level field of law in which the EU has normative influence on either
substantive criminal law / criminal procedure, or on the co-operation between the Member States”.
Gezamenlijke Europese normen ten aanzien van materieel en formeel strafrecht (waaronder
fundamentele rechten).
Wederzijdse erkenning
Het erkennen van justitiële beslissingen uit andere LS en het daaraan toekennen van dezelfde
juridische consequenties als aan nationale beslissingen (bereidheid om juridisch gevolg te
geven aan besluit dat in een andere staat is genomen).
- Hoeksteen van Europese strafrechtelijke samenwerking sinds 1999 Europese top Tampere.
- Sinds 2009 neergelegd in art. 67(3) en 82(1) VWEU.
Kenmerken wederzijdse erkenning
1. Procedure tussen rechters. Dus geen procedure tussen ministeries/diplomatieke kanalen.
2. Uniforme en vereenvoudigde procedure (door standaardformulieren). Dus geen lange
vrijblijvende verzoeken via verouderde informatiekanalen meer.
3. Invoeren strikte deadlines en tijdschema’s. Dus geen vrijblijvend verzoek dat wordt
uitgevoerd wanneer men wil.
4. Verplichting tot uitvoering systeem van limitatieve lijst van weigering ronden (facultatief en
dwingend). Dus geen vrijblijvend verzoek. ‘Wel, tenzij’-principe.
5. Afschaffen dubbele strafbaarheid. Dubbele strafbaarheid verdwijnt als voorwaarde voor het
tot stand brengen van strafrechtelijke samenwerking.
a. Het mag niet worden getoetst voor 32 lijstfeiten.
b. Moet niet worden getoetst voor andere feiten dan voorgaande
Voordelen wederzijdse erkenning:
1. Efficiëntie: het bespaart tijd en middelen doordat er geen lange juridische procedures nodig
zijn om een buitenlandse beslissing te erkennen en uit te voeren.
2. Bevordert samenwerking: door de vereenvoudigde procedure aantrekkelijker voor rechters
om samen te werken.
3. Gerechtigheid: het zorgt ervoor dat criminelen zich niet kunnen verstoppen achter
grensoverschrijdende verschillen in rechtssystemen.
Wederzijdse erkenning: houdt dus noodzakelijkerwijs in dat de lidstaten, ongeacht de wijze waarop
een straf wordt opgelegd, wederzijds vertrouwen hebben in hun respectieve strafrechtssystemen en
dat elke lidstaat de toepassing van het in de andere lidstaten geldende strafrecht aanvaardt, ook
indien de toepassing van zijn eigen nationale recht tot een andere oplossing zou leiden (HvJ Aranyosi
en Căldăraru).
Harmonisatie (Art. 83 VWEU):
EU streeft naar harmonisatie van nationale strafwetten. Dit betekent dat de strafwetgeving
van lidstaten in lijn wordt gebracht met EU-normen. Lidstaten worden verplicht hun strafwet
aan te passen om eenheid en coherentie te bevorderen.
EU-agentschappen:
EU heeft verschillende agentschappen opgericht om de strafrechtelijke samenwerking tussen
lidstaten te ondersteunen. Denk aan EUROPOL en EUROJUST.
2
,Week 2
Rechtsmacht
= Bereik van nationale strafwetten.
In principe: eigen grondgebied van de staat (territoriale soevereiniteit).
Maar: nationale en internationale rechtsregels brengen extraterritoriale uitbreidingen en
beperkingen met zich mee.
Hoever kan men gaan in deze extraterritoriale uitbreiding? – de bevoegdheid tot vestiging
rechtsmacht – Kompetenz-Kompetenz vraagstuk: men heeft zelf de competentie om te
bepalen of het competentie heeft.
IHJ Lotus-zaak (1927):
Aanvaring tussen Turks en Frans schip op volle zee, waarbij Turkse opvarenden omkwamen. Turkse
autoriteit arresteerden de Franse kapitein voor zijn vermeende rol in de dood van de Turkse
slachtoffers. Frankrijk betoogde dat dit in strijd was met hun soevereiniteit, want Franse kapitein en
plaats delict buiten Turks grondgebied. Hof: voordeel Turkije.
- Eerste Lotus Principe: Staten kunnen jurisdictie uitoefenen over buitenlandse onderdanen als
zij strafbare feiten hebben gepleegd op haar grondgebied, maar sen staat kan geen jurisdictie
uitoefenen buiten zijn territorium tenzij een internationale rechtsregel dit toelaat.
- Tweede Lotus Principe: Een staat kan binnen zijn territorium jurisdictie uitoefenen, zelfs als
er geen internationale rechtsregel is die dit specifieert.
- Let op: betreft vooral rechtsprekende vorm van rechtsmacht (‘Jurisdiction to adjudiciate’)!
IHJ Barcelona-Traction (1970)
- Er moet sprake zijn van een redelijke band tussen land (dat rechtsmacht wil uitoefenen) en
misdrijf dat zich heeft voorgedaan.
Aanknopingspunten
Territorialiteitsbeginsel
= Strafrecht van toepassing op in het binnenland begane feiten.
Locus Delicti = wanneer heeft het misdrijf plaatsgevonden op het grondgebied van de staat?
- Casus drielandenpunt: stel je voor dat persoon vanuit NL iemand neerschiet in België.
Slachtoffer wordt door ambulance naar DU ziekenhuis gebracht en komt daar te overlijden.
- Heeft het misdrijf zich voorgedaan in NL, BE of DU? Is de Locus Delicti NL, BE of DU?
3 lokaliseringstheorieën Locus Delicti:
- Leer van de lichamelijke gedraging (NL in casu).
o Plaats waar dader gedraging stelt.
- Leer van het instrument (BE in casu).
o Plaats waar het instrument van het misdrijf zijn werk doet.
- Leer van het gevolg (DU in casu).
o Plaats waar het constitutieve gevolg van het misdrijf zich heeft voltrokken.
Territorialiteitsbeginsel in NL (art. 2 Sr)
De Nederlandse strafwet is toepasselijk op ieder die zich in Nederland aan enig strafbaar feit
schuldig maakt.
o Uitzonderingen in art. 3 Sr e.v.
Extra-territoriale rechtsmacht
3
, Op basis van aanknopingspunten
Actief personaliteitsbeginsel
= dader heeft Nederlandse nationaliteit of is vreemdeling die in Nederland een vaste woon- of
verblijfplaats heeft.
Verschillende vormen
o Absoluut actief nationaliteitsbeginsel: als staat werking van strafwet verbindt aan alle
strafbare handelingen ongeacht buiten of binnen landsgrenzen (komt niet veel meer
voor).
o Onbeperkt actief nationaliteitsbeginsel: nationale strafwet van toepassing op feiten
in buitenland begaan door onderdanen ongeacht of strafbaar in buitenland.
o Beperkt actief nationaliteitsbeginsel: hoofdprincipe NL (art. 7 lid 1 Sr.). (i)
Nationaliteit dader én (ii) feit moet op plaats begaan ook strafbaar zijn.
Passief nationaliteitsbeginsel
= slachtoffer heeft Nederlandse nationaliteit of is vreemdeling die in Nederland een vaste woon- of
verblijfplaats heeft.
Omstreden! Want: kan inbreuk op interne soevereiniteit van staat waarin feit gepleegd is zijn.
En dus dubbele strafbaarheid + bepaalde zwaarwichtigheid.
NL: art. 5 Sr.: Sr van toepassing op eenieder buiten NL een misdrijf tegen NL’er heeft begaan
als wettelijke omschrijving 8+ jaar én dubbele strafbaarheid.
Universele jurisdictie
Meest verreikende grondslag voor rechtsmacht. Maakt vervolging van ernstige misdrijven
mogelijk, ongeacht waar, door wie of tegen wie deze misdrijven zijn gepleegd. Wordt ingezet
voor vervolging van universele misdrijven, zoals oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de
menselijkheid.
Internationale tribunalen.
Immuniteiten
Beperking op uitoefening rechtsmacht. Vooral in relatie tot hooggeplaatste functionarissen
van andere landen.
- Art. 8d Sr: toepassing van Nederlandse strafwet, wordt beperkt door uitzonderingen in het
volkerenrecht erkend.
- Art. 16 WIM: verleend immuniteit aan staatshoofden, regeringsleiders en ministers van BUZA
van andere staten. Kunnen niet vervolgd worden, ongeacht de ernst van de misdrijven
waarvan zij verdacht worden.
4
