De Bruijn H2: neurologische aspecten van emotionele
ontwikkeling
De basale emoties waarmee een baby op de wereld komt (plezier, angst, woede en sociale
interesse), ontstaan als een uiting van de basale overlevingsbehoeften (voeding, verdediging,
voortplanting en sociaal contact}, die het product zijn van de activiteit van neurale systemen
verspreid over subcorticale en corticale hersengebieden.
De stimuli waardoor deze systemen worden geactiveerd leiden, behalve tot emoties, ook tot
motivaties die verantwoordelijk zijn voor gedrag. Het emotionele systeem en het cognitieve
systeem zijn twee aparte neurale systemen, die zich tot op bepaalde hoogte onafhankelijk
van elkaar kunnen ontwikkelen. Emoties geven de aanzet tot cognitieve ontwikkeling, en
samen met de cognitieve ontwikkeling leiden ze tot sociale ontwikkeling. Een discrepantie
tussen de emotionele en de cognitieve ontwikkeling kan iemand kwetsbaar maken voor
gedragsproblemen en psychiatrische stoornissen.
Onderkenning van het niveau van emotionele ontwikkeling kan veel zeggen over de basale
emotionele behoeften en over het reactiepatroon en gedragspatroon van de persoon in
kwestie. Aanpassing van de omgeving aan diens basale emotionele behoeften is wezenlijk
voor de ondersteuning van een gezond en kwalitatief leven. Bij de gedrags- en psychiatrische
problematiek bij mensen met een verstandelijke beperking is kennis van het niveau van
emotionele ontwikkeling belangrijk voor de onderkenning van het ontstaansmechanisme
van het probleem, alsook voor de diagnosestelling en een behandelingsplan.
Inleiding:
Emoties zijn een essentieel onderdeel van het menselijk leven. Ze spelen een wezenlijke rol
zowel in de lichamelijke adaptatie (jezelf in de externe omgeving) als in de intrapersoonlijke
(gevoel van welzijn) en interpersoonlijke (adaptief sociaal gedrag) psychische processen.
Emoties kunnen gedefinieerd worden als een functie van basale overlevingsbehoeften die
geactiveerd worden door subcorticale en corticale hersensystemen. De stimuli waardoor
deze systemen worden geactiveerd leiden, behalve tot emoties, ook tot motivaties die
verantwoordelijk zijn voor gedrag.
Emoties maken onderdeel uit van de persoonlijkheid. De persoonlijkheid wordt gedefinieerd
als een emotioneel, cognitief en motivationeel geheel, in dienst van de adaptatie aan de
gegeven omstandigheden. De persoonlijkheid wordt gezien als een resultante van de functie
van netwerken van hersencellen (biologisch substraat), psychosociale functies,
levenservaringen en de individuele stijl van reageren op externe omstandigheden. De
persoonlijkheid wordt ook wel aangeduid als een organisatiesysteem van verkregen
informatie, waardoor de persoon een bepaalde attitude en reactiestijl ten opzichte van de
buitenwereld ontwikkelt. Emoties spelen hierbij een wezenlijke rol.
Het ontstaan van emoties:
Er zijn verschillende benaderingen omtrent emoties in de hulpverlening. Het bekendst zijn
de psychoanalytische of psychodynamische georiënteerde benaderingen en de behavioral-
cognitive benadering. Recent is er een nieuwe: het ontwikkelingsperspectief. Deze
, bestudeert de rijping van de hersenen in de context van sociale ervaringen en
levensomstandigheden van de persoon in kwestie.
De focus ligt op de ontwikkeling van de persoonlijkheid en zowel op processen die tot een
psychisch gezonde ontwikkeling (adaptatie) kunnen leiden als op processen die leiden tot
gedragsproblemen en psychopathologie. Het ontwikkelingsperspectief leunt op een aantal
nieuwe neurowetenschappen, zoals cognitieve, affectieve en sociale neurowetenschappen.
Een belangrijk onderwerp binnen het ontwikkelingsperspectief is de emotionele
ontwikkeling.
‘All mental processes are biological’, wat wil zeggen dat emoties ontstaan als functie van
hersencellen. In de fylogenetische ontwikkeling van de mens kunnen drie hersendelen
onderscheiden worden, die op verschillende tijden van de zwangerschap worden aangelegd.
Elk gedeelte dient voor de ontwikkeling van een specifieke functie. Er wordt gesproken van
het Triune Brain, dus een brein dat een eenheid vormt van drie delen, omdat het bestaat uit
een ‘reptielenbrein’ (de hersenstam), een brein van primitieve zoogdieren (het limbisch
systeem) en een brein van de mens (de neocortex).
De hersenstam zou al in de tiende week van zwangerschap aangelegd worden, het limbisch
systeem ontstaat na de vierde maand van de zwangerschap en de hersenschors (cortex)
wordt aangelegd na de zesde zwangerschapsmaand en komt grotendeels na de geboorte tot
ontwikkeling. De hersenstam zorgt voor de fysiologische functies, maar daarnaast ook voor
twee basale toestanden van het individu - excitatie (opwinding) en relaxatie en voor
reflexieve reacties op prikkels.
Het limbisch systeem is verantwoordelijk voor het ontstaan van de universele primordiale
basale emoties: plezier, angst, woede en sociale interesse (sociale aantrekkelijkheid). Door
de rijping van de hersenschors na de geboorte ontstaat de mogelijkheid tot cognitieve
ontwikkeling. Door deze cognitieve ontwikkeling ontstaat differentiatie van de basale
emoties, wat leidt tot sociale ontwikkeling (sociaal aangepast gedrag).
Hersenwetenschap en emoties:
Binnen de hersenwetenschap worden emoties bestudeerd door de cognitieve, sociale en
affectieve neurowetenschappen. Dit wordt mogelijk gemaakt door de toepassing van
geavanceerde beeldvormende ('brain imaging') technologie op de mens en door
onderzoeken bij dieren. Beeldvormende technologie is een technologie voor onderzoek naar
de structuur (bijvoorbeeld door MRI) en functie (bijvoorbeeld door een fMRI).
Cognitieve neurowetenschap:
Volgens cognitieve neurowetenschappers is de primaire taak van emoties de adaptatie van
het individu aan de omgeving. Emoties worden in deze tak van de wetenschap ook gezien als
een primair motivatiesysteem, dat een belangrijke rol speelt in het gedrag van het individu.
Cognitieve neurowetenschappers spreken van vier universele basale emoties: plezier, angst,
woede en sociale interesse. Deze emoties komen voort uit neurale systemen die
verantwoordelijk zijn voor overlevingsfuncties (voeding, verdediging, voortplanting en
sociaal contact). De activering van emoties kent drie stadia:
ontwikkeling
De basale emoties waarmee een baby op de wereld komt (plezier, angst, woede en sociale
interesse), ontstaan als een uiting van de basale overlevingsbehoeften (voeding, verdediging,
voortplanting en sociaal contact}, die het product zijn van de activiteit van neurale systemen
verspreid over subcorticale en corticale hersengebieden.
De stimuli waardoor deze systemen worden geactiveerd leiden, behalve tot emoties, ook tot
motivaties die verantwoordelijk zijn voor gedrag. Het emotionele systeem en het cognitieve
systeem zijn twee aparte neurale systemen, die zich tot op bepaalde hoogte onafhankelijk
van elkaar kunnen ontwikkelen. Emoties geven de aanzet tot cognitieve ontwikkeling, en
samen met de cognitieve ontwikkeling leiden ze tot sociale ontwikkeling. Een discrepantie
tussen de emotionele en de cognitieve ontwikkeling kan iemand kwetsbaar maken voor
gedragsproblemen en psychiatrische stoornissen.
Onderkenning van het niveau van emotionele ontwikkeling kan veel zeggen over de basale
emotionele behoeften en over het reactiepatroon en gedragspatroon van de persoon in
kwestie. Aanpassing van de omgeving aan diens basale emotionele behoeften is wezenlijk
voor de ondersteuning van een gezond en kwalitatief leven. Bij de gedrags- en psychiatrische
problematiek bij mensen met een verstandelijke beperking is kennis van het niveau van
emotionele ontwikkeling belangrijk voor de onderkenning van het ontstaansmechanisme
van het probleem, alsook voor de diagnosestelling en een behandelingsplan.
Inleiding:
Emoties zijn een essentieel onderdeel van het menselijk leven. Ze spelen een wezenlijke rol
zowel in de lichamelijke adaptatie (jezelf in de externe omgeving) als in de intrapersoonlijke
(gevoel van welzijn) en interpersoonlijke (adaptief sociaal gedrag) psychische processen.
Emoties kunnen gedefinieerd worden als een functie van basale overlevingsbehoeften die
geactiveerd worden door subcorticale en corticale hersensystemen. De stimuli waardoor
deze systemen worden geactiveerd leiden, behalve tot emoties, ook tot motivaties die
verantwoordelijk zijn voor gedrag.
Emoties maken onderdeel uit van de persoonlijkheid. De persoonlijkheid wordt gedefinieerd
als een emotioneel, cognitief en motivationeel geheel, in dienst van de adaptatie aan de
gegeven omstandigheden. De persoonlijkheid wordt gezien als een resultante van de functie
van netwerken van hersencellen (biologisch substraat), psychosociale functies,
levenservaringen en de individuele stijl van reageren op externe omstandigheden. De
persoonlijkheid wordt ook wel aangeduid als een organisatiesysteem van verkregen
informatie, waardoor de persoon een bepaalde attitude en reactiestijl ten opzichte van de
buitenwereld ontwikkelt. Emoties spelen hierbij een wezenlijke rol.
Het ontstaan van emoties:
Er zijn verschillende benaderingen omtrent emoties in de hulpverlening. Het bekendst zijn
de psychoanalytische of psychodynamische georiënteerde benaderingen en de behavioral-
cognitive benadering. Recent is er een nieuwe: het ontwikkelingsperspectief. Deze
, bestudeert de rijping van de hersenen in de context van sociale ervaringen en
levensomstandigheden van de persoon in kwestie.
De focus ligt op de ontwikkeling van de persoonlijkheid en zowel op processen die tot een
psychisch gezonde ontwikkeling (adaptatie) kunnen leiden als op processen die leiden tot
gedragsproblemen en psychopathologie. Het ontwikkelingsperspectief leunt op een aantal
nieuwe neurowetenschappen, zoals cognitieve, affectieve en sociale neurowetenschappen.
Een belangrijk onderwerp binnen het ontwikkelingsperspectief is de emotionele
ontwikkeling.
‘All mental processes are biological’, wat wil zeggen dat emoties ontstaan als functie van
hersencellen. In de fylogenetische ontwikkeling van de mens kunnen drie hersendelen
onderscheiden worden, die op verschillende tijden van de zwangerschap worden aangelegd.
Elk gedeelte dient voor de ontwikkeling van een specifieke functie. Er wordt gesproken van
het Triune Brain, dus een brein dat een eenheid vormt van drie delen, omdat het bestaat uit
een ‘reptielenbrein’ (de hersenstam), een brein van primitieve zoogdieren (het limbisch
systeem) en een brein van de mens (de neocortex).
De hersenstam zou al in de tiende week van zwangerschap aangelegd worden, het limbisch
systeem ontstaat na de vierde maand van de zwangerschap en de hersenschors (cortex)
wordt aangelegd na de zesde zwangerschapsmaand en komt grotendeels na de geboorte tot
ontwikkeling. De hersenstam zorgt voor de fysiologische functies, maar daarnaast ook voor
twee basale toestanden van het individu - excitatie (opwinding) en relaxatie en voor
reflexieve reacties op prikkels.
Het limbisch systeem is verantwoordelijk voor het ontstaan van de universele primordiale
basale emoties: plezier, angst, woede en sociale interesse (sociale aantrekkelijkheid). Door
de rijping van de hersenschors na de geboorte ontstaat de mogelijkheid tot cognitieve
ontwikkeling. Door deze cognitieve ontwikkeling ontstaat differentiatie van de basale
emoties, wat leidt tot sociale ontwikkeling (sociaal aangepast gedrag).
Hersenwetenschap en emoties:
Binnen de hersenwetenschap worden emoties bestudeerd door de cognitieve, sociale en
affectieve neurowetenschappen. Dit wordt mogelijk gemaakt door de toepassing van
geavanceerde beeldvormende ('brain imaging') technologie op de mens en door
onderzoeken bij dieren. Beeldvormende technologie is een technologie voor onderzoek naar
de structuur (bijvoorbeeld door MRI) en functie (bijvoorbeeld door een fMRI).
Cognitieve neurowetenschap:
Volgens cognitieve neurowetenschappers is de primaire taak van emoties de adaptatie van
het individu aan de omgeving. Emoties worden in deze tak van de wetenschap ook gezien als
een primair motivatiesysteem, dat een belangrijke rol speelt in het gedrag van het individu.
Cognitieve neurowetenschappers spreken van vier universele basale emoties: plezier, angst,
woede en sociale interesse. Deze emoties komen voort uit neurale systemen die
verantwoordelijk zijn voor overlevingsfuncties (voeding, verdediging, voortplanting en
sociaal contact). De activering van emoties kent drie stadia:
