Aansprakelijkheidsrecht
HR 5 november 1965, NJ 1966, 136 (Kelderluik)
Voor het vinden van een antwoord op de vraag onder welke omstandigheden het
in het leven roepen of laten voortbestaan van een gevaarlijke situatie
onrechtmatig is, is het Kelderluik-arrest richtinggevend.
De Hoge Raad geeft de volgende handreiking:
Als de omstandigheden daartoe aanleiding geven, moeten bepaalde
veiligheidsmaatregelen worden genomen, omdat er rekening mee moet worden
gehouden dat niet iedereen even voorzichtig is. Welke omstandigheden dat zijn,
geeft de Hoge Raad een aantal gezichtspunten waarop met zou moeten letten.
De gezichtspunten:
1) De mate van waarschijnlijkheid waarmee de niet-inachtneming van de
vereiste oplettendheid en voorzichtigheid (bij het potentiële slachtoffer)
kan worden verwacht;
2) De hoegrootheid van de kans dat daaruit ongevallen ontstaan (aard en
omvang van de gevreesde schade (letsel- en zaakschade, zuivere
vermogensschade en immateriële schade));
3) Op de ernst die de gevolgen daarvan kunnen hebben (de waarschijnlijkheid
dat deze schade zich als gevolg van bepaald gedrag zal voordoen; de aard
van de gedraging), en
4) Op de mate van bezwaarlijkheid (voor de potentiële dader) (in termen van
kosten, tijd en moeite) van te nemen veiligheidsmaatregelen.
HR 22 april 1994, NJ 1994, 624 (Taxus)
De heersende leer is dat een inbreuk op een subjectief recht voldoende is om
onrechtmatigheid aan te nemen. Volgens sommige schrijvers (en terug te vinden
in een aantal uitspraken van de HR) is inbreuk op een anders subjectief recht niet
voldoende, maar is voor het aannemen van onrechtmatigheid bovendien vereist
dat is gehandeld in strijd met hetgeen volgens ongeschreven recht in het
maatschappelijk verkeer betaamt. Men noemt dit in de literatuur veelal de leer
Smits.
Taxus-arrest: Een inbreuk op andermans eigendomsrecht uitsluitend bestaand in
het boven de grond van die ander hebben van een gedeelte van een losliggende
struik, vestigt nog niet een aansprakelijkheid voor de vergiftiging van twee
paarden door het eten van die struik, in het bijzonder niet indien degene die de
struik aldus heeft neergelegd, niet wist of behoefde te weten dat die struik
vergiftigd was.
1
, HR 9 december 1994, NJ 1996, 403 (Werink-Hudepohl of Zwiepende tak)
“Vier jongens maken ’s avonds een boswandeling. Één van hen, Werink, schopt
tegen een tak, die terug zwiept in het oog van Hudepohl die achter hem loopt.
Hudepohl loopt daardoor oogletsel op en moet zijn rechteroog missen. De
rechtbank oordeelde dat weliswaar sprake was van een directe inbreuk op het
recht van Hudepohl , maar dat het gedrag van Werink niet onrechtmatig was,
omdat de inbreuk niet opzettelijk plaatsvond.”
De Hoge Raas oordeelt dat:
Niet reeds de enkele mogelijkheid van een ongeval, als verwezenlijking van aan
een bepaald gedrag inherent gevaar, dat gedrag onrechtmatig doet zijn, maar
dat zodanig gevaarscheppend gedrag slechts onrechtmatig is indien de mate van
waarschijnlijkheid van een ongeval (het oplopen van letsel door een ander) als
gevolg van dat gedrag zo groot is, dat de dader zich naar maatstaven van
zorgvuldigheid van dat gedrag had moeten onthouden. De HR schrijft hier dus
alsnog toetsing aan de ongeschreven zorgvuldigheidsnorm voor.
Dit sluit aan bij de parlementaire toelichting op het inbreukcriterium:
‘niet iedere gedraging die als voorzienbaar gevolg letsel of zaakbeschadiging
heeft, [is] om die reden reeds onrechtmatig (…) als zijnde een inbreuk op recht;
zodanige gedraging is in het algemeen alleen onrechtmatig als zij in strijd was
met een van de vele normen van geschreven of ongeschreven recht, strekkende
om letsel of zaaksbeschadiging te voorkomen. ‘
Voordat aan de inbreuk de gevolgtrekking kunnen verbinden dat het gedrag in
dergelijke situaties onrechtmatig is moet er een extra toets worden ingebouwd.
Uit de rechtspraak blijkt hiervoor verschillende ‘oplossingen’ zijn bedacht. Drie
benaderingen kunnen hier worden onderscheiden.
1) Die waarbij onrechtmatigheid van de aantasting van een subjectief recht
alleen wordt aangenomen wanneer het gaat in een directe of een
rechtstreekse of een opzettelijke inbreuk.
2) Die waarin men de gevallen waarin een inbreuk wordt aangenomen
beperkt tot gevallen van een ‘echte’ inbreuk. Men toetst dan voordat men
tot de conclusie komt dat er een inbreuk is of aan bepaalde eisen is
voldaan, bijvoorbeeld of het voldoende ‘ernstig’ was of dat ‘het gedrag zelf
inbreuk maakt’.
3) Die waarin nadat de inbreuk is aangenomen nog nader getoetst wordt aan
ongeschreven (zorgvuldigheids)criteria; soms wordt rechtstreeks verwezen
naar de zorgvuldigheidsnorm, soms indirect door te verwijzen naar een
(ongeschreven) rechtvaardigingsgrond. In dat geval wordt een inbreuk
slechts onrechtmatig geacht wanneer het handelen (tevens) onzorgvuldig
was.
2
HR 5 november 1965, NJ 1966, 136 (Kelderluik)
Voor het vinden van een antwoord op de vraag onder welke omstandigheden het
in het leven roepen of laten voortbestaan van een gevaarlijke situatie
onrechtmatig is, is het Kelderluik-arrest richtinggevend.
De Hoge Raad geeft de volgende handreiking:
Als de omstandigheden daartoe aanleiding geven, moeten bepaalde
veiligheidsmaatregelen worden genomen, omdat er rekening mee moet worden
gehouden dat niet iedereen even voorzichtig is. Welke omstandigheden dat zijn,
geeft de Hoge Raad een aantal gezichtspunten waarop met zou moeten letten.
De gezichtspunten:
1) De mate van waarschijnlijkheid waarmee de niet-inachtneming van de
vereiste oplettendheid en voorzichtigheid (bij het potentiële slachtoffer)
kan worden verwacht;
2) De hoegrootheid van de kans dat daaruit ongevallen ontstaan (aard en
omvang van de gevreesde schade (letsel- en zaakschade, zuivere
vermogensschade en immateriële schade));
3) Op de ernst die de gevolgen daarvan kunnen hebben (de waarschijnlijkheid
dat deze schade zich als gevolg van bepaald gedrag zal voordoen; de aard
van de gedraging), en
4) Op de mate van bezwaarlijkheid (voor de potentiële dader) (in termen van
kosten, tijd en moeite) van te nemen veiligheidsmaatregelen.
HR 22 april 1994, NJ 1994, 624 (Taxus)
De heersende leer is dat een inbreuk op een subjectief recht voldoende is om
onrechtmatigheid aan te nemen. Volgens sommige schrijvers (en terug te vinden
in een aantal uitspraken van de HR) is inbreuk op een anders subjectief recht niet
voldoende, maar is voor het aannemen van onrechtmatigheid bovendien vereist
dat is gehandeld in strijd met hetgeen volgens ongeschreven recht in het
maatschappelijk verkeer betaamt. Men noemt dit in de literatuur veelal de leer
Smits.
Taxus-arrest: Een inbreuk op andermans eigendomsrecht uitsluitend bestaand in
het boven de grond van die ander hebben van een gedeelte van een losliggende
struik, vestigt nog niet een aansprakelijkheid voor de vergiftiging van twee
paarden door het eten van die struik, in het bijzonder niet indien degene die de
struik aldus heeft neergelegd, niet wist of behoefde te weten dat die struik
vergiftigd was.
1
, HR 9 december 1994, NJ 1996, 403 (Werink-Hudepohl of Zwiepende tak)
“Vier jongens maken ’s avonds een boswandeling. Één van hen, Werink, schopt
tegen een tak, die terug zwiept in het oog van Hudepohl die achter hem loopt.
Hudepohl loopt daardoor oogletsel op en moet zijn rechteroog missen. De
rechtbank oordeelde dat weliswaar sprake was van een directe inbreuk op het
recht van Hudepohl , maar dat het gedrag van Werink niet onrechtmatig was,
omdat de inbreuk niet opzettelijk plaatsvond.”
De Hoge Raas oordeelt dat:
Niet reeds de enkele mogelijkheid van een ongeval, als verwezenlijking van aan
een bepaald gedrag inherent gevaar, dat gedrag onrechtmatig doet zijn, maar
dat zodanig gevaarscheppend gedrag slechts onrechtmatig is indien de mate van
waarschijnlijkheid van een ongeval (het oplopen van letsel door een ander) als
gevolg van dat gedrag zo groot is, dat de dader zich naar maatstaven van
zorgvuldigheid van dat gedrag had moeten onthouden. De HR schrijft hier dus
alsnog toetsing aan de ongeschreven zorgvuldigheidsnorm voor.
Dit sluit aan bij de parlementaire toelichting op het inbreukcriterium:
‘niet iedere gedraging die als voorzienbaar gevolg letsel of zaakbeschadiging
heeft, [is] om die reden reeds onrechtmatig (…) als zijnde een inbreuk op recht;
zodanige gedraging is in het algemeen alleen onrechtmatig als zij in strijd was
met een van de vele normen van geschreven of ongeschreven recht, strekkende
om letsel of zaaksbeschadiging te voorkomen. ‘
Voordat aan de inbreuk de gevolgtrekking kunnen verbinden dat het gedrag in
dergelijke situaties onrechtmatig is moet er een extra toets worden ingebouwd.
Uit de rechtspraak blijkt hiervoor verschillende ‘oplossingen’ zijn bedacht. Drie
benaderingen kunnen hier worden onderscheiden.
1) Die waarbij onrechtmatigheid van de aantasting van een subjectief recht
alleen wordt aangenomen wanneer het gaat in een directe of een
rechtstreekse of een opzettelijke inbreuk.
2) Die waarin men de gevallen waarin een inbreuk wordt aangenomen
beperkt tot gevallen van een ‘echte’ inbreuk. Men toetst dan voordat men
tot de conclusie komt dat er een inbreuk is of aan bepaalde eisen is
voldaan, bijvoorbeeld of het voldoende ‘ernstig’ was of dat ‘het gedrag zelf
inbreuk maakt’.
3) Die waarin nadat de inbreuk is aangenomen nog nader getoetst wordt aan
ongeschreven (zorgvuldigheids)criteria; soms wordt rechtstreeks verwezen
naar de zorgvuldigheidsnorm, soms indirect door te verwijzen naar een
(ongeschreven) rechtvaardigingsgrond. In dat geval wordt een inbreuk
slechts onrechtmatig geacht wanneer het handelen (tevens) onzorgvuldig
was.
2
