,College 1
Hoofdstuk 1
Jongens hebben veel vaker gedragsproblemen. Er zijn hier drie mogelijke verklaringen voor.
Er lijkt bij jongens sprake van een grotere biologische kwetsbaarheid. Mannen hebben 10%
meer hersencellen, maar vrouwen hebben meer grijze materie. Grijze materie heb je nodig
om informatie te verwerken. De grotere hersenen maken mannen kwetsbaarder. Ook
hebben ze meer fysieke problemen en erfelijke ziekte. Mogelijk spelen ook sociaal-
culturele invloeden mee, en kunnen jongens zich opener uiten.
Wanneer de problematiek van een jeugdige voldoet aan criteria van de DSM-5, wordt er
gesproken van een psychische stoornis. Bij bepaling of er sprake is van een
gedragsprobleem of stoornis speelt de DSM-5 ook een grote rol. De DSM-5 is geen
diagnostisch instrument, maar een classificatiesysteem. Ook zegt een label niks over de
oorzaak en is een individuele aanpak altijd nodig.
Feitelijk gaat het niet slecht met de jeugd, maar onze omgeving weet meer over
stoornissen. Hierdoor wordt er sneller aan de bel getrokken. Er wordt meer gedaan aan
pathologisch denken; het voortduren opzoeken zijn naar wat er problematisch is.
Hoofdstuk 2
In de begeleiding van kinderen en jongeren met gedragsproblemen of stoornissen
speelt psycho-educatie een essentiële rol. Deze voorlichting helpt opvoeders en de
omgeving beter begrijpen waarom bepaald gedrag ontstaat en hoe ze er anders mee om
kunnen gaan. Het vergemakkelijkt acceptatie en voorbereiding op verdere behandeling. De
behandeling is effectiever als het kind zich bevindt in een omgeving die veilig, begripvol en
voorspelbaar is.
De orthopedagogiek richt zich op verstoorde opvoedingsprocessen, vaak in situaties met
leer-, gedrags- of ontwikkelingsstoornissen. De orthopedagoog coördineert en vertaalt
informatie van verschillende specialisten terug naar het kind in zijn opvoedingssituatie. Het
doel is het creëren van een optimaal opvoedingsklimaat, waarin het kind zich beter kan
ontwikkelen.
Dit vereist vaak aanpassingen in leer- en leefsituaties, het reduceren van belemmeringen,
benutten van krachtbronnen en versterken van zelfvertrouwen. Zelfvertrouwen wordt
gezien als de motor van ontwikkeling, en moet versterkt worden door positieve ervaringen,
structuur, veiligheid, en sociale vaardigheden. Ook het bieden van een omgeving met rust,
orde en regelmaat is cruciaal. Hierbij mag men overbescherming vermijden; kinderen
moeten ook leren omgaan met tegenslag en frustratie.
,Er is aandacht voor het versterken van de interne locus of control (gevoel van invloed
hebben op wat je meemaakt), in plaats van een externe locus (gevoel dat alles je
overkomt). Balans is hierin belangrijk: veiligheid én uitdaging, bescherming én stimulatie.
Er zijn vijf hoofdbenaderingen die in de orthopedagogiek worden gebruikt voor het
begrijpen en behandelen van gedragsproblemen. Iedere benadering heeft eigen accenten,
en wordt vaak gecombineerd met andere methodes.
1. Inzichtgevende, psychodynamische benadering
Deze benadering zoekt naar de betekenis van het gedrag: wat probeert het kind duidelijk te
maken met zijn gedrag? De focus ligt op de binnenwereld van het kind: denken, voelen,
willen en doen. Een vertrouwensrelatie is essentieel; pas als een kind zich veilig voelt, kan
het leren en veranderen.
Er wordt gekeken naar:
• Intrapsychische factoren
• De functie van gedrag
• Motivatie en bewustwording
Het gedrag wordt gezien als een vraag om specifieke opvoeding. Kok beschrijft drie
ontwikkelingsaspecten waarop een kind hulp kan vragen:
• Affectief (gevoelsmatig)
• Cognitief (denken, structureren)
• Conatief (eigen wil, motivatie)
De begeleider moet leren "lezen" wat het kind met zijn gedrag vraagt en een aanpak op
maat bieden via:
• Relatie (emotionele afstemming)
• Situatie (structuur, flexibiliteit)
• Klimaat (veiligheid, ondersteuning)
Drie strategieën worden onderscheiden:
• Eerstegraadsstrategie: aanpassing van de totale opvoedingscontext
• Tweedegraadsstrategie: extra ondersteuning via therapieën
• Derdegraadsstrategie: individuele variatie in aanpak op kindniveau
Effectieve begeleiding speelt in op de basisbehoeften van het kind: relatie, competentie,
autonomie en betekenisvolheid (Stevens). Doel is om via betekenisvolle relaties het kind te
helpen ontwikkelen.
, 2. Cognitief-gedragstherapeutische benadering
Deze benadering is gericht op planmatige gedragsverandering, gebaseerd op leertheorie en
cognitieve psychologie. Ze bestaat uit twee pijlers:
a) Gedragstherapie (leertheoretisch)
Gedrag is aangeleerd en kan dus ook afgeleerd worden. De opvoeder kijkt naar de directe
omgeving, niet naar de binnenwereld. Belangrijke principes:
• Gedrag wordt beïnvloed door antecedenten (wat eraan voorafgaat)
en consequenties (gevolgen).
• Positieve gevolgen versterken gedrag; negatieve aandacht kan ook gedrag
versterken (bijv. mopperen is ook aandacht).
• Gedrag wordt geanalyseerd met een ABC-schema: Antecedent – Behavior –
Consequence.
• Beloning en straf worden systematisch toegepast (operante conditionering).
• Je kunt ook werken aan stimuluscontrole (invloed op de situatie vooraf)
of responspreventie (ongewenste reactie voorkomen).
Bijvoorbeeld: bij exposure-technieken wordt het kind geleidelijk blootgesteld aan angstige
situaties zonder te mogen vluchten. Dit wordt gebruikt bij angst- of dwangstoornissen (ook
via virtual reality).
b) Cognitieve therapie
Hier ligt de focus op de denkprocessen van het kind. Negatieve gedachten beïnvloeden
gedrag en gevoelens. Deze worden herkend, uitgedaagd en omgevormd tot helpende
gedachten. Doel is het doorbreken van negatieve interpretaties en het ontwikkelen van
realistischere, positievere denkpatronen.
Bijvoorbeeld: “Ik kan dit niet” wordt vervangen door: “Ik kan het proberen en stap voor stap
leren.”
De sociale leertheorie (Bandura) hoort hier ook bij: kinderen leren gedrag door observatie,
imitatie en sociale feedback. Modellen zijn belangrijk. Kinderen moeten ervaren
dat prosociaal gedrag meer oplevert dan probleemgedrag.
In de cognitieve benadering ligt de nadruk op het denken van het kind. Volgens Aaron Beck
bouwen mensen cognitieve schema’s op over zichzelf, anderen en de wereld. Deze
schema’s beïnvloeden hoe nieuwe informatie wordt geïnterpreteerd. Als een kind
bijvoorbeeld het idee heeft dat anderen niet te vertrouwen zijn, zal het gedrag vertonen dat
daarmee strookt. Deze schema’s zijn vaak moeilijk te veranderen, omdat ze automatisch
verlopen. Binnen cognitieve therapie worden deze negatieve gedachten eerst in kaart
Hoofdstuk 1
Jongens hebben veel vaker gedragsproblemen. Er zijn hier drie mogelijke verklaringen voor.
Er lijkt bij jongens sprake van een grotere biologische kwetsbaarheid. Mannen hebben 10%
meer hersencellen, maar vrouwen hebben meer grijze materie. Grijze materie heb je nodig
om informatie te verwerken. De grotere hersenen maken mannen kwetsbaarder. Ook
hebben ze meer fysieke problemen en erfelijke ziekte. Mogelijk spelen ook sociaal-
culturele invloeden mee, en kunnen jongens zich opener uiten.
Wanneer de problematiek van een jeugdige voldoet aan criteria van de DSM-5, wordt er
gesproken van een psychische stoornis. Bij bepaling of er sprake is van een
gedragsprobleem of stoornis speelt de DSM-5 ook een grote rol. De DSM-5 is geen
diagnostisch instrument, maar een classificatiesysteem. Ook zegt een label niks over de
oorzaak en is een individuele aanpak altijd nodig.
Feitelijk gaat het niet slecht met de jeugd, maar onze omgeving weet meer over
stoornissen. Hierdoor wordt er sneller aan de bel getrokken. Er wordt meer gedaan aan
pathologisch denken; het voortduren opzoeken zijn naar wat er problematisch is.
Hoofdstuk 2
In de begeleiding van kinderen en jongeren met gedragsproblemen of stoornissen
speelt psycho-educatie een essentiële rol. Deze voorlichting helpt opvoeders en de
omgeving beter begrijpen waarom bepaald gedrag ontstaat en hoe ze er anders mee om
kunnen gaan. Het vergemakkelijkt acceptatie en voorbereiding op verdere behandeling. De
behandeling is effectiever als het kind zich bevindt in een omgeving die veilig, begripvol en
voorspelbaar is.
De orthopedagogiek richt zich op verstoorde opvoedingsprocessen, vaak in situaties met
leer-, gedrags- of ontwikkelingsstoornissen. De orthopedagoog coördineert en vertaalt
informatie van verschillende specialisten terug naar het kind in zijn opvoedingssituatie. Het
doel is het creëren van een optimaal opvoedingsklimaat, waarin het kind zich beter kan
ontwikkelen.
Dit vereist vaak aanpassingen in leer- en leefsituaties, het reduceren van belemmeringen,
benutten van krachtbronnen en versterken van zelfvertrouwen. Zelfvertrouwen wordt
gezien als de motor van ontwikkeling, en moet versterkt worden door positieve ervaringen,
structuur, veiligheid, en sociale vaardigheden. Ook het bieden van een omgeving met rust,
orde en regelmaat is cruciaal. Hierbij mag men overbescherming vermijden; kinderen
moeten ook leren omgaan met tegenslag en frustratie.
,Er is aandacht voor het versterken van de interne locus of control (gevoel van invloed
hebben op wat je meemaakt), in plaats van een externe locus (gevoel dat alles je
overkomt). Balans is hierin belangrijk: veiligheid én uitdaging, bescherming én stimulatie.
Er zijn vijf hoofdbenaderingen die in de orthopedagogiek worden gebruikt voor het
begrijpen en behandelen van gedragsproblemen. Iedere benadering heeft eigen accenten,
en wordt vaak gecombineerd met andere methodes.
1. Inzichtgevende, psychodynamische benadering
Deze benadering zoekt naar de betekenis van het gedrag: wat probeert het kind duidelijk te
maken met zijn gedrag? De focus ligt op de binnenwereld van het kind: denken, voelen,
willen en doen. Een vertrouwensrelatie is essentieel; pas als een kind zich veilig voelt, kan
het leren en veranderen.
Er wordt gekeken naar:
• Intrapsychische factoren
• De functie van gedrag
• Motivatie en bewustwording
Het gedrag wordt gezien als een vraag om specifieke opvoeding. Kok beschrijft drie
ontwikkelingsaspecten waarop een kind hulp kan vragen:
• Affectief (gevoelsmatig)
• Cognitief (denken, structureren)
• Conatief (eigen wil, motivatie)
De begeleider moet leren "lezen" wat het kind met zijn gedrag vraagt en een aanpak op
maat bieden via:
• Relatie (emotionele afstemming)
• Situatie (structuur, flexibiliteit)
• Klimaat (veiligheid, ondersteuning)
Drie strategieën worden onderscheiden:
• Eerstegraadsstrategie: aanpassing van de totale opvoedingscontext
• Tweedegraadsstrategie: extra ondersteuning via therapieën
• Derdegraadsstrategie: individuele variatie in aanpak op kindniveau
Effectieve begeleiding speelt in op de basisbehoeften van het kind: relatie, competentie,
autonomie en betekenisvolheid (Stevens). Doel is om via betekenisvolle relaties het kind te
helpen ontwikkelen.
, 2. Cognitief-gedragstherapeutische benadering
Deze benadering is gericht op planmatige gedragsverandering, gebaseerd op leertheorie en
cognitieve psychologie. Ze bestaat uit twee pijlers:
a) Gedragstherapie (leertheoretisch)
Gedrag is aangeleerd en kan dus ook afgeleerd worden. De opvoeder kijkt naar de directe
omgeving, niet naar de binnenwereld. Belangrijke principes:
• Gedrag wordt beïnvloed door antecedenten (wat eraan voorafgaat)
en consequenties (gevolgen).
• Positieve gevolgen versterken gedrag; negatieve aandacht kan ook gedrag
versterken (bijv. mopperen is ook aandacht).
• Gedrag wordt geanalyseerd met een ABC-schema: Antecedent – Behavior –
Consequence.
• Beloning en straf worden systematisch toegepast (operante conditionering).
• Je kunt ook werken aan stimuluscontrole (invloed op de situatie vooraf)
of responspreventie (ongewenste reactie voorkomen).
Bijvoorbeeld: bij exposure-technieken wordt het kind geleidelijk blootgesteld aan angstige
situaties zonder te mogen vluchten. Dit wordt gebruikt bij angst- of dwangstoornissen (ook
via virtual reality).
b) Cognitieve therapie
Hier ligt de focus op de denkprocessen van het kind. Negatieve gedachten beïnvloeden
gedrag en gevoelens. Deze worden herkend, uitgedaagd en omgevormd tot helpende
gedachten. Doel is het doorbreken van negatieve interpretaties en het ontwikkelen van
realistischere, positievere denkpatronen.
Bijvoorbeeld: “Ik kan dit niet” wordt vervangen door: “Ik kan het proberen en stap voor stap
leren.”
De sociale leertheorie (Bandura) hoort hier ook bij: kinderen leren gedrag door observatie,
imitatie en sociale feedback. Modellen zijn belangrijk. Kinderen moeten ervaren
dat prosociaal gedrag meer oplevert dan probleemgedrag.
In de cognitieve benadering ligt de nadruk op het denken van het kind. Volgens Aaron Beck
bouwen mensen cognitieve schema’s op over zichzelf, anderen en de wereld. Deze
schema’s beïnvloeden hoe nieuwe informatie wordt geïnterpreteerd. Als een kind
bijvoorbeeld het idee heeft dat anderen niet te vertrouwen zijn, zal het gedrag vertonen dat
daarmee strookt. Deze schema’s zijn vaak moeilijk te veranderen, omdat ze automatisch
verlopen. Binnen cognitieve therapie worden deze negatieve gedachten eerst in kaart
