Samenvatting SV Forensisch Sociaal Werk

Forensische Sociaal Werk
Sociaal werk binnen het forensische veld
 Voorzieningenaanbod = activiteiten en disciplines m.b.t. strafrechtbedeling: politie,
parket, strafuitvoering binnen en buiten gevangenissen, re-integratie
 Domein waar sociaal werk & strafrechtsbedeling elkaar raken
 Aanbod voor welbepaalde doelgroepen = Algemene hulp-en dienstverlening aan
justitiabelen - mensen die
o hetzij als dader (verdachte / pleger van een delict),
o hetzij als slachtoffer,
o hetzij als naastbestaande van dader en/of slachtoffer,
 Rechtstreeks of onrechtstreeks geconfronteerd worden met een strafrechtelijke
interventie (of hiermee in aanraking dreigen te komen
 Steeds ontwikkelend concept
DEEL I: HULP & RECHT
1 STRAFRECHT EN SOCIAAL WERK: EEN VERHOUDING TUSSEN CONCEPTUELE ONTWIKKELINGEN
1.1 INLEIDING
Strafrecht
 Stelt grenzen: geeft aan wat in een bepaalde maatschappelijke context wel of niet is
toegelaten
 Normerende functie: grens overtreden → sanctie of straf
 Niet neutraal: regels worden bepaald door de heersende rechtsorde en verbonden
met sociaaleconomische context!
Sociaal werk
 Stelt bevorderen van welzijn tot doel, maar ook tegenstrijdige doelen
(Controlerende, corrigerende, normerende…) in geschiedenis en actueel
o Dubbelkarakter = Werkt zowel aan emancipatie van cliënten (effectueren
recht op MA dienstverlening) als aan het handhaven van de sociale orde ( =
dominante waarden en normen, de wetten en regels
 SW is ook niet neutraal, verbonden met de historische en maatschappelijke context,
voortdurend in ontwikkeling
Spanningsveld
 Tussen klassiek strafrecht en sociaal verweer
o Niet statisch, slingeren van ene uiterste naar andere
o Plaats van welzijnswerk wordt hierdoor beïnvloed
 Tussen individuele en structurele benadering van sociale problemen binnen SW
o relatie individu & maatschappij
o sociale probleemdefiniëring
 Andere finaliteiten
o SW streeft naar welzijn van het individu / de organisatie,
o Justitie streeft naar bescherming van de SL, Belangen van de SL primeren
 Ontwikkelde zich parallel en in nauwe aansluiting met vraag naar maatschappelijke
orde

,1.2 SLINGERBEWEGING IN STRAFRECHTSTHEORIE
1.2.1 HET KLASSIEKE STRAFRECHT
Slingerbeweging in strafrechtstheorie:
Het klassieke strafrecht
 Verlichting als verzet tegen absolute vorst
 Reactie op de willekeur van de machthebbers en wrede, ongelijke straffen
(voorbeeldstraffen om af te schrikken, publiekelijk
 Verlichtingsfilosofen pleiten voor een totale hervorming van het strafrechtsysteem,
steunend op 3 principes
1. Legaliteit (misdrijven en straffen op voorhand vastleggen in de wet)
2. Proportionaliteit (straffen in verhouding tot de ernst van misdrijf: gradaties)
3. Subsidiariteit (overheid moet optreden waar nodig, minste straf eerst,
strafrecht is laatste middel als de rest gefaald heeft)
 Rationeel mensbeeld & idee sociaal contract
 Opvatting over schuld en straf:
o Geen schuld geen straf (de mens is rationeel, als hij wet dat op een bepaald
gedrag een straf staat, dan zal hij die handeling niet stellen)
o Functie straf:
1. vergeldende functie
2. Individueel preventieve functie (geen nieuwe feiten)
3. Algemeen preventieve functie (afschrikken)
1.2.2 HET SOCIAAL VERWEER
Slingerbeweging in strafrechtstheorie:
Sociaal verweer
 Onder invloed van de menswetenschappen, criminologie…
 Positivisme: empirische gegevens, causaliteitsdenken
 Nieuw mensbeeld: de gedetermineerde mens
o Aandacht voor de persoonlijkheid van de delinquent (aandacht werd verlegd)
o Een misdrijf is geen doelbewuste overtreding van de strafwet
 Nieuwe grondslag voor strafrechtelijke interventie: sociale gevaarlijkheid van de
delinquent of het sociaal verweer
Opvattingen over schuld, straf en straftoemeting
 Schuldnotie wordt ingeruild voor gevaarnotitie, gevaarnotie leidt tot preventief
optreden
 Instrument om criminele politiek te voeren. Vooraleer misdrijf wordt gepleegd,
dreigen met een straf of maatregelen om de maatschappij te beschermen.
 Niet op basis van proportionaliteit, maar op basis van gevaarlijkheid dader. Straf
staat in functie van de behandeling. Straf is geen doel op zich, moet vervangen
worden door sanctie met resocialisatie als doel
Drie scholen

,  Antropologische school: psychische anomaliën (studie van de schedel = geboren
als misdadiger)
 Milieuschool: sociale factoren ( crim = sociaal verschijnsel)
 Bio-sociale school: fysische, indivuele & sociale factoren (een reeks van causale
factoren, milieu, gezin, klimaat…)
1.2.3 WAT IS DE RUIMTE VOOR SW?
SW wordt meegenomen in slingerbeweging, maar wordt altijd instrumenteel ingezet om
doelen van justitie te bereiken
<> gaat voorbij aan ontwikkelingen van sociaal werk zelf
2 GESCHIEDENIS FSW: UIT DE SCHADUW VAN HET STRAFRECHT
2.1 ONTWIKKELING VAN HET (F)SW: IN DE SCHADUW VAN JUSTITIE
Start reclassering als nieuw beheersings-instrument: 1888: wet Lejeune: voorwaardelijke
invrijheidsstelling (VI)
 werken vanuit hulpverleningsconcept caritas (patronage) ‘de vrijwillige inzet en
weldadigheid van gegoeden ten aanzien van behoeftigen’
o gunstkarakter & instrumentalisering van de zorg
 Grote selectiveit: scherp onderscheid tussen waardigen en
onwaardigen voor hulp
 Hulp als instrument voor doelstellingen strafuitvoering; gericht op
disciplinering ter bescherming van de maatschappij
(doelstelling ≠ subjectief welzijn)
Reclassering: Manier om gedetineerden te motiveren of hen te kalmeren door de
mogelijkheid dat men vrij kan komen, enkel bij schuldbesef of bekentenis, wie ontkent
komt niet in aanmerking, 1/3 straf. Sommigen kiezen voor strafeinde, om begeleiding
te ‘ontlopen’
 Vrijwilligers: particulier initiatief, daarom dus: private reclassering
 VI + HVL = beheersingsinstrument
o Helpen en controleren worden wisselend ingezet om dit te bereiken
 Hulp verdienen: zij die het waardig zijn
 hulp kan niet baten: zij die het niet waardig zijn (recidivisten,
beroepslandlopers, zedelijk geperverteerde misdadigers
 DOEL: discipline ter bescherming van de mij
 indien gedetineerde faalt: repressieve benadering
2.2 EVOLUTIE VAN DE VERZORGINGSSTAAT
Veranderende welzijnsopvattingen en collectieve voorzieningen
 Mensenrechten
o Recht op menswaardige behandeling: Erkennen van
hun behoeften aan sociaal contact, behoud van familiebanden, versteviging van hun
ontplooiingskansen door HV en vorming
o Recht op maatschappelijke dienstverlening – menselijke waardigheid
1894-1930

,  Ontstaan in het verlengde van de wet Lejeune 1888, 1e vorm van reclassering
privaat via vrijwilligers
o Beschermingscomités (boek p. 29) = hadden tot opdracht gevangenen tot inkeer
en morele verbetering te brengen, gericht op vervroegde vrijlating
o Diensten voor Sociale Re-integratie
o Werken der Wederaanpassing
1948
 Universele verklaring Rechten van de Mens: menswaardige behandeling aan
gedetineerden en familie, wat betekent dat zij beroep moeten kunnen doen op alle
collectieve voorzieningen van de Gemeenschap.
1960
 Laatste twee kennen een stijgende professionalisering
o door de aanwerving van beroepskrachten (Toetreding van sociaal werkers en
psychiaters in de gevangenissen als brugfiguren met de instellingen buiten de
gevangenis om gevangene te helpen bij reclassering)
1970
 Moraliserende benadering
Aandacht voor gevolgen slachtofferschap en –noden & maatschappelijke
o
bejegening
o Respect voor de waarden van de hulpvrager
o Realisatie deskundig aanbod
o Aandacht voor betrokkenheid hulpvrager door het stimuleren van zijn
zelfwerkzaamheid, draagkracht en draaglast
 Ondergeschiktheid aan justitie (evolueert naar) een samenwerkingsmodel (met
onderscheiden rol), voor zowel het psychosociale team van de gevangenis als het
werk der wederaanpassing (elk een eigen rol)
2.3 DE STAATSHERVORMING 1980: OPSPLITSING
 Schokkende gebeurtenissen maken noodzaak aan veranderingen duidelijk
 Sociaal werk treedt uit de schaduw van justitie
o Aandacht gaat naar de praktijk van de hulpverlening en behandeling van
slachtoffers door politie, in het gerecht, …
o Overheveling maatschappelijke dienstverlening aan justitiecliënteel naar de
gemeenschappen - met uitzondering uitvoering strafrechtelijke beslissingen
o Opsplitsing private en publieke reclassering
 Private reclasseringsdiensten: grondige inhoudelijke vernieuwing:
Herdefiniëring vanuit een welzijnsperspectief = ontwikkeling autonome
hulpverlening aan justitiecliënten uitgaande van noden en vragen van de
betrokkenen, los van justitiële opdrachten & prioriteiten
Dit leidt tot inhoudelijke vernieuwingen
1982 : vroeghulp projecten
 Ommekeer in het actieterrein: van einde naar strafrechtelijke keten (vlak voor
vrijlating) naar begin, in een zo vroeg mogelijk stadium beginnen
 Verruiming doelgroep: Van enkel VI-ers naar zij die onrechtreeks geconfronteerd
worden door strafrechtelijke interventie (hulpverlening aan justitie cliënten en
naastbestaanden